Sự sụp đổ của chế độ Thần quyền (Theocracy) ở thời Trung Cổ - Google Groups

[Mikali Nguyễn]

 Sự sụp đổ của chế độ Thần quyền (Theocracy) ở thời Trung Cổ

* Đây là Tập 5, tách ra thành 1 bài riêng, của bài dưới đây:

Chúa Giêsu sáng lập ra học thuyết tách biệt Tôn giáo - Nhà nước (Secularism)?

https://groups.google.com/g/giaitrikienthuc/c/SdnF0yfqMGM

1.  Cái chết về quyền lực vật chất (lãnh thổ) và Cái chết về quyền lực áp đặt (tư tưởng).

Để hiểu về sự sụp đổ của chế độ thần quyền Công giáo, chúng ta phải nhìn vào hai "cái chết": Cái chết về quyền lực vật chất (Lãnh thổ) và Cái chết về quyền lực áp đặt (Tư tưởng).
Dưới đây là hai mốc dấu quan trọng nhất này:

1. Về Lãnh thổ: Năm 1870 (Sự sụp đổ của Lãnh địa Giáo hoàng)
Trong suốt hơn một thiên niên kỷ, Giáo hoàng không chỉ là người đứng đầu tôn giáo mà còn là một vị vua hành chính cai trị vùng trung tâm nước Ý.
Vào năm 1870, quân đội của Vương quốc Ý tấn công và chiếm đóng Rome, lật đổ quyền cai trị của Giáo hoàng để thống nhất đất nước. Từ đó dẫn đến kết thúc thực tế: Lãnh địa Giáo hoàng (Papal States) rộng lớn chính thức biến mất trên bản đồ.
Hệ quả là Giáo hội mất đi quân đội, mất quyền thu thuế và mất quyền ban hành luật pháp dân sự trên một lãnh thổ dân cư. Đến năm 1929 (Hiệp ước Lateran), Giáo hội chính thức chấp nhận chỉ còn là một Thành quốc Vatican siêu nhỏ (0.44 km2), mang tính biểu tượng chủ quyền hơn là một đế chế chính trị.

2. Về Tư tưởng: Năm 1962 – 1965 (Công đồng Vatican II)

Dù đã mất đất vào năm 1870, nhưng về mặt tư tưởng, Giáo hội vẫn giữ quan điểm "Thế quyền phải phục tùng Thần quyền" cho đến tận giữa thế kỷ 20. Vatican II là dấu mốc chấm dứt tư duy này qua sự kiện Công đồng Vatican II do ĐGH Gioan XXIII và Phaolô VI chủ trì.
Tại Công đồng này đã đánh dấu "Bước ngoặt tư tưởng" với 2 văn kiện có nội dung cốt lõi dưới đây:

👉 Tuyên ngôn Dignitatis Humanae (Tự do tôn giáo): Giáo hội chính thức thừa nhận rằng Nhà nước không có bổn phận phải ép buộc dân chúng theo một tôn giáo nào. Quyền tự do lương tâm của cá nhân cao hơn quyền lực áp đặt của tổ chức tôn giáo.

👉 Hiến chế Gaudium et Spes (Hiến chế Mục vụ về Giáo hội trong thế giới ngày nay): Thừa nhận "tính tự trị của các thực thể trần thế" (chính trị, kinh tế, khoa học). Giáo hội công nhận rằng các chính phủ và các ngành khoa học có luật lệ riêng, không nhất thiết phải nằm dưới sự chỉ đạo của giáo luật.

* Cả 2 văn kiện này ban hành cùng vào 1 ngày: 7/12/1965, chỉ một ngày trước khi Công đồng Vatican II chính thức bế mạc vào ngày 8/12/1965, cho thấy đây là những lời đúc kết cuối cùng và quan trọng nhất của Giáo hội về mối quan hệ với thế giới thế tục.
👉 Dignitatis Humanae giải quyết vấn đề quyền cá nhân (trả lại tự do lương tâm cho con người).
👉 Gaudium et Spes giải quyết vấn đề quan hệ định chế (trả lại quyền quản lý trần gian cho các quốc gia - "Cesar").

Đây là sự "đầu hàng" tự nguyện của giáo lý đối với mô hình Nhà nước thế tục. Giáo hội chấp nhận rút lui về vai trò hướng dẫn đạo đức, thay vì đòi hỏi quyền lực chính trị hay sự bảo hộ đặc biệt từ luật pháp quốc gia.

💥 Tóm lại sự kết thúc của chế độ thần quyền là một quá trình "hai bước":
1. Kết thúc về Lãnh thổ (1870 - 1929):
Đây là sự sụp đổ "Thân xác" của chế độ thần quyền. Giáo hoàng không còn quân đội, không còn thần dân (theo nghĩa công dân một quốc gia lớn), và không còn quyền lực hành chính. Việc ký Hiệp ước Lateran năm 1929 là lời thú nhận chính thức rằng kỷ nguyên "Vua - Giáo chủ" đã chấm dứt.
2. Kết thúc về Tư tưởng (1962 - 1965):
Đây là sự sụp đổ "Linh hồn" của chế độ thần quyền cũ. Nếu trước 1962, Giáo hội vẫn mơ về một ngày xã hội quay lại dưới quyền kiểm soát đạo đức tuyệt đối của mình, thì Vatican II đã đặt dấu chấm hết cho ảo tưởng đó. Bằng việc công nhận Tự do tôn giáo, Giáo hội chấp nhận rằng Nhà nước thế tục có quyền tồn tại độc lập và người dân có quyền không tin hoặc tin theo cách khác mà không bị trừng phạt bởi luật pháp dân sự. Vatican II đã thay đổi "linh hồn" (tư duy) của nó để hòa hợp hoàn toàn với chủ nghĩa thế tục hiện đại.

Tiến trình từ Thần quyền đến Chủ nghĩa Thế tục

Giai đoạn	Sự kiện & Mốc thời gian	Đặc điểm của Chế độ Thần quyền	Bước ngoặt Thế tục hóa	Ý nghĩa lịch sử
Sơ khởi: Rạn nứt niềm tin	Cải cách Kháng nghị (1517)	Giáo hội giữ độc quyền về chân lý và quyền lực chính trị tại Châu Âu.	Martin Luther thách thức quyền lực Giáo hoàng. Sự ra đời của đạo Tin Lành.	Phá vỡ sự thống nhất của thần quyền, tạo ra sự đa nguyên tôn giáo đầu tiên.
Pháp lý: Xác lập chủ quyền	Hòa ước Westphalia (1648)	Các cuộc chiến tranh tôn giáo đẫm máu tàn phá châu Âu (Chiến tranh 30 năm).	Thiết lập nguyên tắc: "Quốc gia nào, tôn giáo đó" (Cuius regio, eius religio).	Chấm dứt sự can thiệp của Giáo hội vào chính trị quốc tế; hình thành quốc gia dân tộc.
Tri thức: Đề cao lý tính	Thời kỳ Khai sáng (Thế kỷ 18)	Mọi kiến thức và luật pháp phải dựa trên Kinh thánh và mặc khải của Chúa.	Các triết gia (Locke, Voltaire, Kant) đề xướng tự do cá nhân và tách biệt Nhà thờ - Nhà nước.	Thay thế "Thiên mệnh" bằng "Khế ước xã hội". Con người trở thành trung tâm thay vì Thần linh.
Chính trị: Cách mạng thực tiễn	Cách mạng Mỹ & Pháp (1776 - 1789)	Chế độ quân chủ chuyên chế dựa vào sự ủng hộ của Giáo hội để cai trị.	Mỹ ban hành Tu chính án thứ nhất; Pháp lật đổ vương quyền, tịch thu tài sản Giáo hội.	Hình thành các kiểu mẫu Nhà nước thế tục đầu tiên: Tự do tôn giáo (Mỹ) và Thế tục triệt để (Pháp).
Lãnh thổ: Chấm dứt thực quyền	Sự sụp đổ Lãnh địa Giáo hoàng (1870)	Giáo hoàng là một vị Vua cai trị vùng đất rộng lớn (Papal States) ở Ý.	Quân đội Ý chiếm Rome. Giáo hoàng mất sạch đất đai, chỉ còn lại khu vực Vatican nhỏ bé.	Kết thúc thực tế quyền lực chính trị và quân sự của Giáo hội trên một lãnh thổ dân cư.
Hòa giải: Công nhận chủ quyền Ý	Hiệp ước Lateran (1929)	Xung đột pháp lý giữa Giáo hội và Nhà nước Ý kéo dài (Vấn đề Rome).	Giáo hội chính thức ký hiệp ước với Ý, công nhận sự tồn tại của Nhà nước Ý và chấp nhận Thành quốc Vatican 0.44 km2	Xác lập tư cách pháp nhân quốc tế cho Vatican nhưng giới hạn trong phạm vi tôn giáo/ngoại giao.
Tư tưởng: Đổi mới nội bộ	Công đồng Vatican II (1962 - 1965)	Giáo hội vẫn giữ tư thế "pháo đài", coi chủ nghĩa thế tục là kẻ thù và sai lầm	Ban hành tuyên ngôn Dignitatis Humanae (Tự do tôn giáo) và Gaudium et Spes (Thừa nhận "tính tự trị" của các thực thể trần thế)	Kết thúc về mặt tư tưởng: Giáo hội tự nguyện thừa nhận quyền tự trị của thế giới thế tục và tự do lương tâm của con người.

2. Tuyên bố của các ĐGH tại thời điểm chấm dứt chế độ Thần quyền

Để thấy rõ sự chuyển dịch từ một định chế nắm giữ quyền lực chính trị sang một thực thể tôn giáo đề cao tự do lương tâm, chúng ta hãy so sánh những tuyên bố của các Giáo hoàng trước và trong thời điểm "kết thúc" chế độ thần quyền. Dưới đây là sự thay đổi tư duy qua các phát ngôn lịch sử của các ĐGH trước thềm sụp đổ của chế độ thần quyền của Vatican.

2.1. Trước sự sụp đổ: Tư duy bảo vệ quyền lực tuyệt đối
Trước khi mất đi lãnh thổ và trước Vatican II, các Giáo hoàng coi sự tách biệt giữa Giáo hội và Nhà nước là một "sai lầm nguy hiểm". Phát biểu này trong bối cảnh ĐGH đang cố gắng giữ Lãnh địa Giáo hoàng trước làn sóng thống nhất nước Ý. Ngài coi tự do tôn giáo là một "sự điên rồ". Giáo hoàng Pius IX (Thông điệp Quanta Cura, 1864): "Thật là một sai lầm khi cho rằng: 'Giáo hội phải tách rời khỏi Nhà nước, và Nhà nước phải tách rời khỏi Giáo hội'."

* Đây không phải là phát biểu thể hiện quan điểm cá nhân của riêng ĐGH Pius IX mà là tư duy về vai trò của Giáo hội Công giáo ở các triều đại ĐGH trong suốt chiều dài lịch sử ở thời Trung cổ  (756 - 1870) nhằm để xây dựng, củng cố và bảo vệ chế độ Thần quyền với vai trò chi phối cả Đạo và Đời  

* Rõ ràng đây là phát biểu tiêu biểu đi ngược với lời Chúa dạy ở Tập 1: “Cái gì của César thì trả cho César; của Thiên Chúa trả cho Thiên Chúa”. Chính vì vậy mà trong lịch sử, đạo Công giáo đã để xảy ra những thảm cảnh đau lòng như đã nói ở Tập 4.

2.2. Bước ngoặt: Sự chấp nhận thực tế lãnh thổ
Sau khi mất đất vào năm 1870, Giáo hội bắt đầu nhận ra rằng việc không có vương quốc trần gian thực chất lại là một lợi thế. Giáo hoàng Pius XI (Khi ký Hiệp ước Lateran, 1929): "Chúng ta có một phần lãnh thổ nhỏ bé nhất thế giới, nhưng nó đủ để đảm bảo quyền tự do tinh thần của chúng ta."
Lúc này ĐGH mới chính thức chấp nhận trả lại "đồng tiền Caesar" (lãnh thổ Ý) để đổi lấy sự độc lập về tâm linh trong Thành quốc Vatican.

2.3. Đỉnh cao Vatican II: Trở về với nguyên tắc "đồng tiền Cesar" của Chúa Giêsu

Đây là giai đoạn tư duy thần quyền bị xóa bỏ hoàn toàn để thay bằng tư duy về nhân quyền và tự do.
👉 Giáo hoàng Gioan XXIII (Diễn văn khai mạc Vatican II, 1962): "Trong sự sắp đặt của Chúa quan phòng, chúng ta thấy rằng những biến cố chính trị (việc mất quyền lực thế tục) thực chất lại giúp Giáo hội tự do hơn để hoàn thành sứ mệnh của mình."
Lúc này ĐGH mới nhìn nhận việc mất đất và mất quyền chính trị không phải là thất bại, mà là một sự giải thoát để Giáo hội quay lại đúng bản chất.
👉 Tuyên ngôn Dignitatis Humanae (Vatican II, 1965): "Quyền tự do tôn giáo thực sự dựa trên chính phẩm giá của con người... Không ai bị ép buộc hành động trái với lương tâm của mình."
Đây chính là lời tuyên bố kết thúc chế độ thần quyền từ bên trong. Giáo hội không còn mượn tay Nhà nước để bắt người dân phải tin theo mình.

 

3. Quay lại nguồn cội theo "Lời Chúa dạy"
3.1. Công đồng Vatican II là 1 sự kiện đánh dấu bước ngoặt "quay lại với nguồn cội" 

Công đồng này đã giúp chúng ta thấy rằng: sự kết thúc của chế độ thần quyền không phải là thất bại của Kitô giáo, mà là sự trở về với nguyên tắc cốt lõi mà Chúa Giêsu đã thiết lập từ 2.000 năm trước.
👉 Trong Phúc âm, khi bị chất vấn về việc nộp thuế, Chúa Giêsu đã đưa ra một ranh giới rõ ràng: Ngài phân định hai vương quốc riêng biệt: Vương quốc trần thế (chính trị, thuế khóa, luật pháp) và Vương quốc Thiên Chúa (tâm hồn, đức tin, sự cứu rỗi).
👉 Sự đi chệch hướng của lịch sử: Suốt thời Trung cổ, Giáo hội đã trộn lẫn hai vương quốc này. Các Giáo hoàng nắm giữ "Hai thanh kiếm" (quyền lực tâm linh và quyền lực thế tục), biến Giáo hội thành một định chế thần quyền áp đặt.

3.2. Vatican II: Cuộc hành hương ngược dòng thời gian
Vatican II không tạo ra cái mới, mà nó hủy bỏ các lớp bụi trần gian đã bao phủ lên Giáo hội suốt nhiều thế kỷ để tìm lại bản sắc ban đầu.
👉 Sự công nhận tính tự trị: Khi văn kiện Gaudium et Spes nói về "tính tự trị của các thực thể trần thế", Giáo hội đang chính thức nói rằng: "Chúng tôi trả lại cho Caesar những gì thuộc về Caesar". Chính trị, khoa học và quản lý xã hội không còn phải là "đầy tớ" của thần học nữa.
👉 Tự do lương tâm: Chúa Giêsu chưa bao giờ dùng vũ lực để ép ai theo Ngài. Vatican II, thông qua tuyên ngôn Dignitatis Humanae, đã tái khẳng định điều này. Việc ép buộc đức tin bằng quyền lực nhà nước (thần quyền) bị coi là đi ngược lại bản chất của Tin Mừng.

Kết luận
Nếu Giáo hội luôn tuân giữ nguyên tắc "Của Caesar trả về Caesar" của Chúa ngay từ đầu mà không áp đặt chế độ thần quyền, lịch sử có thể đã thay đổi theo 3 hướng ngắn gọn sau:
👉 Về Chính trị: Sẽ không có các cuộc Thập tự chinh đẫm máu, các cuộc chiến tranh tôn giáo kéo dài hàng thế kỷ và các cuộc thảm sát vì lý do tôn giáo tại Châu Âu. Các quốc gia sẽ hình thành dựa trên bản sắc dân tộc và luật pháp dân sự sớm hơn, thay vì dựa trên sự ban chuẩn của Giáo hoàng.
👉 Về Khoa học & Tư tưởng: Những bi kịch như của Galileo hay Giordano Bruno sẽ không xảy ra. Khoa học và triết học sẽ phát triển tự do theo lý tính mà không bị coi là "dị giáo", giúp nhân loại tiến bộ nhanh hơn hàng trăm năm.
👉 Về Bản chất Tôn giáo: Giáo hội sẽ duy trì được uy tín đạo đức thuần khiết. Thay vì là một định chế quyền lực gây tranh cãi, Giáo hội sẽ đóng vai trò là một tiếng nói lương tâm khách quan, tập trung hoàn toàn vào việc phục vụ người nghèo và truyền bá thông điệp yêu thương mà không bị vẩn đục bởi tham vọng chính trị hay đất đai.
Nói cách khác, thế giới sẽ thế tục hóa sớm hơn một cách hòa bình, và tôn giáo sẽ thực sự là "muối cho đời" chứ không phải là "thước đo cho luật pháp".

Chế độ thần quyền sụp đổ không phải là một mất mát, mà là một sự "cởi trói". Khi trả lại đồng tiền cho Caesar và trả lại quyền bính cho thế gian, tôn giáo tìm lại được chính mình: một tiếng nói của lương tâm thay vì một bàn tay của quyền lực.

MS