वच् in लुङ् लकार
धातुपाठ -
२.१०६३ वच परिभाषणे । P. to speak, to relate १०.१८४२ वच परिभाषणे । 1 P.
& 10 U. to speak, to read
(1) १०.१८४२ वच परिभाषणे । 1 P. & 10 U. to speak, to read चुरादिगण
(1.1) परस्मैपद
१) वच
१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
The nasalized (अनुनासिक, १.१.८ १.१.८ मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः) अच् (अ इ उ ऋ ऌ ए ओ ऐ औ[च्]) of an item in उपदेश 'initial citation' is termed इत्.
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
वच् (अँ->0)
२) वच्
१.३.१ भूवादयो धातवः
वच् is termed धातु 'root'.
३.१.१ प्रत्ययः
३.१.२ परश्चय [प्रत्ययः]
३.१.९१ धातोः
३.१.२५ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् [धातोः, प्रत्ययः, परश्च ] Affix णिच् occurs after nominal stems सत्याप 'speakig the truth', पाश 'snare', रूप 'form, shape, figure', वीणा 'lute', तूल 'cotton', श्लोक 'verse', सेना 'army', लोम 'hair on the body', त्वच 'skin', वर्म 'protective armor', चूर्ण 'powder'; it also occurs after verbal roots belonging to the class headed by चुर् 'to steal'.
३) वच् णिच्
३.१.३२ सनाद्यन्ता धातवः
Forms which end in affixes सन्, etc., are termed धातु 'verbal root'.
The word धातु, here, refers to the technical term धातु. It does not refer to, for example, its usual denotata referred to by rule १.३.१ भूवादयो धातवः. If it did refer to भू, etc., here, this term assignment would not make any sense. सनादि is referring to the eleven (twelve if क्विnप् is also included) affixes सन्, क्यच्, काम्यच्, क्यङ्, क्यष्, णिङ्, णिच्, यङ्, यक्, आय, ईयङ् enumerated in the list headed by सन्.
The function of this term assignment is to bring the derivates of this rule functionally on a par with items referred by rule १.३.१ भूवादयो धातवः. Consequently, the derivates of this rule also qualify for the introduction of affixes, and subsequent operations, in the domain of rule ३.१.९१ धातोः.
वच् णिच् is termed a धातु 'verbal root'.
३.४.६९ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः [धातोः, कर्तरि] ल affixes occur after transitive verbal roots to denote कर्मन्
(object) or कर्तृ (subject); they also occur after intransitive verbal roots (अकर्मक) to denote कर्तृ or भाव (the fundamental notion of the verb, the sense conveyed by the abstract noun).
३.२.११० लुङ् [भूते, धातोः, प्रत्ययः, परश्चn] Affix लुङ् occurs after a verbal root when the action is denoted in the past.
४) वच् णिच् लुङ्
३.१.४३ च्लि लुङि [धातोः, प्रत्ययः, परश्चa] Affix च्लि occurs after a verbal root when लुङ् follows.
५) वच् णिच् च्लि लुङ्
३.१.४८ णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ् [च्लेः, लुङि, धातोः] चङ् occurs in place of affix च्लि after verbal roots ending in णि, or after श्रि 'to serve', द्रु 'to drip' and स्रु 'to go', when लुङ् which denotes कर्तृ follows.
वच् णिच् (च्लि->चङ्) लुङ्
६) वच् णिच् चङ् लुङ्
३.४.११४ आर्धधातुकं शेषः [धातोः, प्रत्ययः, परश्च] An affix which occurs after a धातु but is not a सार्वधातुक is termed an आर्धधातुक.
The affix चङ् is termed आर्धधातुक.
७.२.३५ आर्धधातुकस्येड् वलादेः
Augment इट् is introduced to an आर्धधातुक affix which begins with a sound denoted by the abbreviatory term वल् (all consonants excluding य, (व र[ट्] ल[ण्] ञ म ङ ण न[म्] झ भ[ञ्] घ ढ ध[ष्] ज ब ग ड द[श्] ख फ छ ठ थ च ट त[व्] क प[य्] श ष स[र्] ह[ल्])).
१.३.७ चुटू [प्रत्ययस्य, आदिः, उपदेशे इत्] The initial चु (च् छ् ज् झ् ञ्, चवर्ग, १.१.६९ अणुदित्सवर्णस्य
चाप्रत्ययः) or टु (ट् ठ् ड् ढ् ण्, टवर्ग, १.१.६९) of an affix in उपदेश is termed इत्.
The initial च् of the affix चङ् is termed इत्.
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
(च्->0) अङ्
therefore the affix चङ् does not begin with a sound denoted by वल् and the augment इट् is not introduced according to ७.२.३५.
६.४.५१ णेरनिटि [लोपः, आर्धधातुके, अङ्गस्य] Affix णि of an अङ्ग is deleted by means of लोपः when an आर्धधातुक affix, not conjoined with इट् at its beginning, follows.
वच् (णिच्->0) चङ् लुङ्
७) वच् चङ् लुङ्
६.१.११ चङि [धातोरनभ्यासस्य, एकाचो द्वे प्रथमस्य, अजादेर्द्वितीयस्य] That part of a root which is formed with its first vowel, or is formed with its second if the root begins with a vowel, is iterated to become two if not already iterated, provided चङ् follows the root.
८) वच् वच् चङ् लुङ्
६.१.४ पूर्वोऽभ्यासः [द्वे]
The first of the two elements gotten via iteration is termed अभ्यास.
The first वच् gotten via iteration is termed अभ्यास.
७.४.६० हलादिः शेषः [अभ्यासस्य, अङ्गस्य]
The consonant at the beginning of an अभ्यास, alone, is retained.
व(च्->0) वच् चङ् लुङ्
९) व वच् चङ् लुङ्
१.१.६२ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्
An operation conditioned by an affix applies even if the affix has been replaced by zero.
७.४.९३ सन्वल्लघुनि चङ्परेऽनग्लोपे [अभ्यासस्य, अङ्गस्य] Operations similar to forms ending in affix सन् apply to an अभ्यास which, in an अङ्ग, occurs before a लघु 'light, short' (१.४.१० ह्रस्वं लघु), when affix णिच्, followed by चङ्, follows and the अङ्ग incurs no लोप- deletion of a sound denoted by अक् (अ इ उ[ण्] ऋ ऌ[क्]).
७.४.७९ सन्यतः [इत्, अभ्यासस्य, अङ्गस्य]
An इ comes in place of the अ-final अभ्यास of an अङ्ग when affix सन् follows.
व् (अ->इ) वच् चङ् लुङ्
१०) वि वच् चङ् लुङ्
७.४.९४ दीर्घो लघोः [लघुनि चङ्परेऽनग्लोपे, अभ्यासस्य, अङ्गस्य] A long vowel comes in place of the लघु vowel of an अभ्यास, when followed by a लघु of the root, provided affix णिच्, used before चङ्, follows the अङ्ग, and no लोप-deletion of an अक् (अ इ उ[ण्] ऋ ऌ[क्]) of the अङ्ग has taken effect.
व् (इ->ई) वच् चङ् लुङ्
११) वी वच् चङ् लुङ्
६.४.७१ लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः [अङ्गस्य] Augment अट् (अ), concurrently marked उदात्त, is introduced to an अङ्ग when affixes लुङ्, लङ् or लृङ् follow.
१.१.४६ आद्यन्तौ टकितौ
Elements marked with ट् and क् become the initial and final segment respectively of items in the genitive to which they are introduced.
१२) अट् वी वच् चङ् लुङ्
१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
A final हल् (consonant) of an item in उपदेश 'initial citation' is termed इत्.
१.३.७ चुटू [प्रत्ययस्य, आदिः, उपदेशे इत्] The initial चु (च् छ् ज् झ् ञ्, चवर्ग, १.१.६९ अणुदित्सवर्णस्य
चाप्रत्ययः) or टु (ट् ठ् ड् ढ् ण्, टवर्ग, १.१.६९) of an affix in उपदेश is termed इत्.
अ(ट्->0) वी वच् (च्->0) अ (ङ्->0) ल् (उँ->0) (ङ्->0)
१३) अ वी वच् अ ल्
३.४.७७ लस्य
In place of ल ...
३.४.७८ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
[प्रत्ययः, परश्चस, धातोः, लस्य]
Affixes तिप्, तस्, झि, सिप्, थस्, थ, मिप्, वस्, मस्, त, आताम्, झ, थास्, आथाम्, ध्वम्, इट्, वहि, महिङ् occur in place of ल.
१.४.९९ लः परस्मैपदम्
A replacement of ल is termed परस्मैपद.
१.४.१०० तङानावात्मनेपदम्
Replacements of ल denoted by तङ् (त, आताम्, झ, etc.; cf. ३.४.७८) and also those denoted by आन (शानच् and कानच्; cf. ३.२.१२४ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे, ३.२.१०६ लिटः कानज् वा) are termed आत्मनेपद.
१.४.१०१ तिङस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः The triplets of तिङ्
(३.४.७८) in both परस्मैपद and आत्मनेपद are termed respectively प्रथम (third person), मध्यम (second person) and उत्तम (first person).
१.४.१०२ तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः [तिङस्त्रीणित्रीणि] The individual members of each triplet are termed respectively एकवचन (singular), द्विवचन (dual), बहुवचन (plural).
In प्रथम पुरुष एकवचन, परस्मैपद the तिङ् affix तिप् comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->तिप्)
१४) अ वी वच् अ तिप्
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वी वच् अ ति(प्->0)
१५) अ वी वच् अ ति
३.४.१०० इतश्चल [नित्यं ङितः, लोपः, लस्य] The इत्, relative to a replacement of ल marked with ङ्, is also deleted obligatorily by लोप.
१.१.७० तपरस्तत्कालस्य [सवर्णस्य, स्वं रूपम्] A vowel followed by त् denotes sounds of the same duration.
अ वी वच् अ त्(इ->0)
१६) अवीवचत्
In मध्यम पुरुष एकवचन, परस्मैपद the तिङ् affix सिप् replaces ल -
अ वी वच् अ (ल्->सिप्)
१४) अ वी वच् अ सिप्
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वी वच् अ सि(प्->0)
१५) अ वी वच् अ सि
३.४.१०० इतश्चल [नित्यं ङितः, लोपः, लस्य] The इत्, relative to a replacement of ल marked with ङ्, is also deleted obligatorily by लोप.
१.१.७० तपरस्तत्कालस्य [सवर्णस्य, स्वं रूपम्] A vowel followed by त् denotes sounds of the same duration.
अ वी वच् अ स्(इ->0)
१६) अ वी वच् अ स्
८.२.६६ ससजुषो रुः [पदस्य]
The final स् of a पद which ends in स्, and also the final ष् of सजुष् 'companion, together with', is replaced with रु.
अ वी वच् अ (स्->रु)
१७) अ वी वच् अ रु
१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वी वच् अ र् (उँ->0)
१८) अ वी वच् अ र्
८.३.१५ खरवसानयोर्विसर्जनीयः [रः, पदस्य, संहितायाम्] A replacement in विसर्जनीय comes in place of the final sound segment of a पद which ends in र्, provided a sound denoted by खर् (ख फ छ ठ थ च ट त क प श ष स [र्]), or termination (of speech; अवसान), itself, follows and the context is that of close proximity between sounds.
अ वी वच् अ (अर्->अः)
१९) अवीवचः
In उत्तम पुरुष एकवचन, परस्मैपद the तिङ् affix मिप् comes in place of ल
-
अ वी वच् अ (ल्->मिप्)
१४) अ वी वच् अ मिप्
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वी वच् अ (मिप्->अम्)
१५) अ वी वच् अ अम्
६.१.९७ अतो गुणे [पररूपम्, अपदान्तात्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्] A single replacement similar to the second of a vocalic sequence comes in place of both, a non-पद final अ which precedes and a गुण vowel which follows the अ, when संहिता finds its scope.
अ वी वच् (अ+अ->अ) म्
१६) अवीवचम्
In द्विवचन प्रथम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix तस् comes in place of ल -
अ वी वच् अ (ल्->तस्)
१४) अ वी वच् अ तस्
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वी वच् अ (तस्->ताम्)
१५) अवीवचताम्
In द्विवचन मध्यम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix थस् comes in place of ल -
अ वी वच् अ (ल्->थस्)
१४) अ वी वच् अ थस्
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वी वच् अ (थस्->तम्)
१५) अवीवचतम्
In द्विवचन उत्तम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix वस् comes in place of ल -
अ वी वच् अ (ल्->वस्)
१४) अ वी वच् अ वस्
३.४.९९ नित्यं ङितः [स उत्तमस्य, लोपः, लस्य] The स् of the first person replacement of a ल affix, marked with ङ्, is obligatorily deleted by लोप.
अ वी वच् अ व(स्->0)
१५) अ वी वच् अ व
३.४.११३ तिङ्शित्सार्वधातुकम् [धातोः, प्रत्ययः, परश्च] Affixes denoted by the abbreviatory term तिङ् (३.४.७८ तिप्तस्झ ...
महिङ्) and affixes marked with श् as an इत् are termed सार्वधातुक.
१.१.५६ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ
A substitute is treated like a substituendum except when an operation relative to an original sound (अल्) is to be performed.
व is termed सार्वधातुक.
७.३.१०१ अतो दीर्घो यञि [सार्वधातुके, अङ्गस्य] A long vowel comes in place of the final अ of an अङ्ग when a सार्वधातुक affix beginning with sounds denoted by the abbreviatory term यञ् (य व र ल ञ म ङ ण न झ भ
[ञ्]) follows.
अ वी वच् (अ->आ) व
१६) अवीवचाव
In बहुवचन प्रथम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix झि comes in place of ल
-
अ वी वच् अ (ल्->झि)
१४) अ वी वच् अ झि
३.४.१०० इतश्च [नित्यं ङितः, लोपः, लस्य] The इत्, relative to a replacement of ल marked with ङ्, is also deleted obligatorily by लोप.
१.१.७० तपरस्तत्कालस्य [सवर्णस्य, स्वं रूपम्] A vowel followed by त् denotes sounds of the same duration.
अ वी वच् अ झ्(इ->0)
१५) अ वी वच् अ झ्
७.१.३ झोऽन्तः [प्रत्ययस्य, अङ्गस्य]
A झ् which is contained within an affix, relative to an अङ्ग, is replaced with अन्त्.
अ वी वच् अ (झ्->अन्त्)
१६) अ वी वच् अ अन्त्
६.१.९७ अतो गुणे [पररूपम्, अपदान्तात्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्] A single replacement similar to the second of a vocalic sequence comes in place of both, a non-पद final अ which precedes and a गुण vowel which follows the अ, when संहिता finds its scope.
अ वी वच् (अ+अ->अ) न्त्
१७) अ वी वच् अन्त्
१.४.१४ सुप्तिङन्तं पदम्
A form which terminates in सुप् (४.१.२) or तिङ् (३.४.७८) is termed पद.
८.२.२३ संयोगान्तस्य लोपः [पदस्य]
A deletion by लोप comes in place of the final sound segment of a पद which ends in a conjunct (संयोग).
अ वी वच् अन्(त्->0)
१८) अवीवचन्
In बहुवचन मध्यम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix थ comes in place of ल -
अ वी वच् अ (ल्->थ)
१४) अ वी वच् अ थ
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वी वच् अ (थ->त)
१५) अवीवचत
In बहुवचन उत्तम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix मस् comes in place of ल
-
अ वी वच् अ (ल्->मस्)
९४) अ वी वच् अ मस्
३.४.९९ नित्यं ङितः [स उत्तमस्य, लोपः, लस्य] The स् of the first person replacement of a ल affix, marked with ङ्, is obligatorily deleted by लोप.
अ वी वच् अ म(स्->0)
१५) अ वी वच् अ म
३.४.११३ तिङ्शित्सार्वधातुकम् [धातोः, प्रत्ययः, परश्च] Affixes denoted by the abbreviatory term तिङ् (३.४.७८ तिप्तस्झ ...
महिङ्) and affixes marked with श् as an इत् are termed सार्वधातुक.
१.१.५६ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ
A substitute is treated like a substituendum except when an operation relative to an original sound (अल्) is to be performed.
म is termed सार्वधातुक.
७.३.१०१ अतो दीर्घो यञि [सार्वधातुके, अङ्गस्य] A long vowel comes in place of the final अ of an अङ्ग when a सार्वधातुक affix beginning with sounds denoted by the abbreviatory term यञ् (य व र ल ञ म ङ ण न झ भ
[ञ्]) follows.
अ वी वच् (अ->आ) म
१६) अवीवचाम
(1.2) आत्मनेपद
In प्रथम पुरुष एकवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix त comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->त)
१४) अ वी वच् अ त
१५) अवीवचत
In मध्यम पुरुष एकवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix थास् comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->थास्)
१४) अ वी वच् अ थास्
१.४.१४ सुप्तिङन्तं पदम्
A form which terminates in सुप् (४.१.२) or तिङ् (३.४.७८) is termed पद.
The form अ वी वच् अ थास् is termed a पद.
८.२.६६ ससजुषो रुः [पदस्य]
The final स् of a पद which ends in स्, and also the final ष् of सजुष् 'companion, together with', is replaced with रु.
अ वी वच् अ था (स्->रु)
१५) अ वी वच् अ था रु
१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वी वच् अ था र् (उँ->0)
१६) अ वी वच् अ था र्
८.३.१५ खरवसानयोर्विसर्जनीयः [रः, पदस्य, संहितायाम्] A replacement in विसर्जनीय comes in place of the final sound segment of a पद which ends in र्, provided a sound denoted by खर् (ख फ छ ठ थ च ट त क प श ष स [र्]), or termination (of speech; अवसान), itself, follows and the context is that of close proximity between sounds.
अ वी वच् अ थ् (आर्->आः)
१७) अवीवचथाः
In उत्तम पुरुष एकवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix इट् comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->इट्)
१४) अ वी वच् अ इट्
काशिका on ३.४.७८:
इटष्टकार 'इटोऽत्' (३.४.१०६) इति विशेषणार्थः, तिबादिभिरादेशैस्तुल्यत्वाद् न देशविध्यर्थः । The ट् of इट् is used as an इत् for specification via rules such as ३.४.१०६ इटोऽत्. It is not used, here, to indicate the place (देश) with reference to an operation (विधि), such as rule १.१.४६ आद्यन्तौ टकितौ provides for.
There is no reason for seventeen of the affixes to be introduced based on one meaning, and just one based on the other (R.N. Sharma). The ङ् of महिङ् is simply to facilitate the formation of the abbreviatory term तिङ्. Why can this ङ् not be interpreted as given to block गुण, or वृद्धि, similar to the rules such as १.१.५ क्ङिति च? Because that purpose could easily be served by rule १.२.४ सार्वधातुकमपित्.
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वी वच् अ इ(ट्->0)
१५) अ वी वच् अ इ
६.१.८७ आद्गुणः [एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्] A single replacement in गुण comes in place of both, a vowel (अच्) which follows अ and the अ which precedes that vowel, in संहिता.
अ वी वच् (अ+इ->ए)
२६) अवीवचे
In प्रथम पुरुष द्विवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix आताम् comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->आताम्)
१४) अ वी वच् अ आताम्
३.४.११३ तिङ्शित्सार्वधातुकम् [धातोः, प्रत्ययः, परश्चo] Affixes denoted by the abbreviatory term तिङ् (३.४.७८ तिप्तस्झ ...
महिङ्) and affixes marked with श् as an इत् are termed सार्वधातुक.
The तिङ् आत्मनेपद affix आताम् is termed सार्वधातुक.
१.२.४ सार्वधातुकमपित् [ङित्]
A सार्वधातुक affix (३.४.११३ तिङ्शित् सार्वधातुकम्) not originally marked with प् is treated as though marked with ङ्.
The सार्वधातुक affix आताम् is considered as marked with ङ् as an इत्.
७.२.८१ आतो ङितः [अतः, इयः, सार्वधातुके, अङ्गस्य] An आ which forms part of a सार्वधातुक affix marked with ङ् as an इत्, and occurs after an अङ्ग ending in अ, is replaced with इय्.
अ वी वच् अ (आ->इय्) ताम्
१५) अ वी वच् अ इय् ताम्
६.१.६६ लोपो व्योर्वलि
A य् and व् is replaced with लोप when (an affix beginning with) a sound denoted by the abbreviatory वल् (व र[ट्] ल[ण्] ञ म ङ ण न[म्] झ भ [ञ्] घ ढ ध[ष्] ज ब ग ड द[श्] ख फ छ ठ थ च ट त[व्] क प[य्] श ष स[र्] ह
[ल्]) follows.
अ वी वच् अ इ(य्->0) ताम्
१६) अ वी वच् अ इ ताम्
६.१.८७ आद्गुणः [एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्] A single replacement in गुण comes in place of both, a vowel (अच्) which follows अ and the अ which precedes that vowel, in संहिता.
अ वी वच् (अ+इ->ए) ताम्
१७) अवीवचेताम्
In मध्यम पुरुष द्विवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix आथाम् comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->आथाम्)
१४) अ वी वच् अ आथाम्
Applying the same सूत्रs as in प्रथम पुरुष द्विवचन, आत्मनेपद -
१७) अवीवचेथाम्
In उत्तम पुरुष द्विवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix वहि comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->वहि)
१४) अ वी वच् अ वहि
७.३.१०१ अतो दीर्घो यञि [सार्वधातुके, अङ्गस्य] A long vowel comes in place of the final अ of an अङ्ग when a सार्वधातुक affix beginning with sounds denoted by the abbreviatory term यञ् (य व र ल ञ म ङ ण न झ भ
[ञ्]) follows.
अ वी वच् (अ->आ) वहि
१५) अवीवचावहि
In प्रथम पुरुष बहुवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix झ comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->झ)
१४) अ वी वच् अ झ
७.१.३ झोऽन्तः [प्रत्ययस्य, अङ्गस्य]
A झ् which is contained within an affix, relative to an अङ्ग, is replaced with अन्त्.
अ वी वच् अ (झ्->अन्त्)अ
१५) अ वी वच् अ अन्त
६.१.९७ अतो गुणे [पररूपम्, अपदान्तात्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्] A single replacement similar to the second of a vocalic sequence comes in place of both, a non-पद final अ which precedes and a गुण vowel which follows the अ, when संहिता finds its scope.
अ वी वच् (अ+अ->अ) न्त
१६) अवीवचन्त
In मध्यम पुरुष बहुवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix ध्वम् comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->ध्वम्)
१४) अ वी वच् अ ध्वम्
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.३.४ न विभक्तौ तुस्माः [उपदेशे, हलन्त्यम्, इत्] The final तु (त् थ् द् ध् न्; १.१.६९ अणुदित् ...), स् and म् of a विभक्ति 'inflectional ending' (सुप् or तिङ्) in उपदेश is not termed इत्.
The final consonant (हलन्त) म् of the विभक्ति ध्वम् is not termed इत्.
१५) अवीवचध्वम्
In उत्तम पुरुष बहुवचन, आत्मनेपद the तिङ् affix महिङ् comes in place of ल
अ वी वच् अ (ल्->महिङ्)
१४) अ वी वच् अ महिङ्
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वी वच् अ महि(ङ्->0)
१५) अ वी वच् अ महि
७.३.१०१ अतो दीर्घो यञि [सार्वधातुके, अङ्गस्य] A long vowel comes in place of the final अ of an अङ्ग when a सार्वधातुक affix beginning with sounds denoted by the abbreviatory term यञ् (य व र ल ञ म ङ ण न झ भ
[ञ्]) follows.
अ वी वच् (अ->आ) महि
१६) अवीवचामहि
वच (परिभाषणे, चुरादिगण, परस्मै, लुङ्)
१०.१८४२ वच परिभाषणे । 1 P. & 10 U. to speak, to read
अवीवचत् अवीवचताम् अवीवचन्
अवीवचः अवीवचतम् अवीवचत
अवीवचम् अवीवचाव अवीवचाम
वच (परिभाषणे, चुरादिगण, आत्मने, लुङ्)
अवीवचत अवीवचेताम् अवीवचन्त
अवीवचथाः अवीवचेथाम् अवीवचध्वम्
अवीवचे अवीवचावहि अवीवचामहि
(2) २.१०६३ वच परिभाषणे । P. to speak, to relate अदादिगण
१) वच
१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
The nasalized (अनुनासिक, १.१.८ १.१.८ मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः) अच् (अ इ उ ऋ ऌ ए ओ ऐ औ[च्]) of an item in उपदेश 'initial citation' is termed इत्.
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
वच् (अँ->0)
२) वच्
१.३.१ भूवादयो धातवः
वच् is termed धातु 'root'.
३.१.१ प्रत्ययः
३.१.२ परश्चय [प्रत्ययः]
३.१.९१ धातोः
३.४.६९ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः [धातोः, कर्तरि] ल affixes occur after transitive verbal roots to denote कर्मन्
(object) or कर्तृ (subject); they also occur after intransitive verbal roots (अकर्मक) to denote कर्तृ or भाव (the fundamental notion of the verb, the sense conveyed by the abstract noun).
३.२.११० लुङ् [भूते, धातोः, प्रत्ययः, परश्चn] Affix लुङ् occurs after a verbal root when the action is denoted in the past.
३) वच् लुङ्
३.१.४३ च्लि लुङि [धातोः, प्रत्ययः, परश्चa] Affix च्लि occurs after a verbal root when लुङ् follows.
४) वच् च्लि लुङ्
३.१.५२ अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् [कर्त्तरि, च्लेः, लुङि, धातोः] Affix च्लि is replaced with अङ् after verbal roots असु क्षेपणे 'to toss, throw', वच परिभाषणे 'to speak', ख्याञ् प्रकथने 'to relate, tell' (२.४.५४) when लुङ् which denotes कर्तृ follows.
वच् (च्लि->अङ्) लुङ्
५) वच् अङ् लुङ्
७.४.२० वच उम् [अङि, अङ्गस्य]
Augment उम् is introduced to an अङ्ग constituted by verbal root वच् 'to speak' when affix अङ् follows.
१.१.४७ मिदचोऽन्त्यात् परः
Unit, which is marked with म् as an इत्, is introduced after the last vowel (अच्).
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
उ (म्->0)
६) व् अ उ च् अङ् लुङ्
६.१.८७ आद्गुणः [एकः पूर्वपरयोः, अचि, संहितायाम्] A single replacement in गुण comes in place of both, a vowel (अच्) which follows अ and the अ which precedes that vowel, in संहिता.
व् (अ+उ->ओ) च् अङ् लुङ्
७) वोच् अङ् लुङ्
६.४.७१ लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः [अङ्गस्य] Augment अट् (अ), concurrently marked उदात्त, is introduced to an अङ्ग when affixes लुङ्, लङ् or लृङ् follow.
१.१.४६ आद्यन्तौ टकितौ
Elements marked with ट् and क् become the initial and final segment respectively of items in the genitive to which they are introduced.
८) अट् वोच् अङ् लुङ्
१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
A final हल् (consonant) of an item in उपदेश 'initial citation' is termed इत्.
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ (ट्->0) वोच् अ (ङ्->0) ल् (उँ->0) (ङ्->0)
९) अ वोच् अ ल्
३.४.७७ लस्य
In place of ल ...
३.४.७८ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
[प्रत्ययः, परश्चस, धातोः, लस्य]
Affixes तिप्, तस्, झि, सिप्, थस्, थ, मिप्, वस्, मस्, त, आताम्, झ, थास्, आथाम्, ध्वम्, इट्, वहि, महिङ् occur in place of ल.
१.४.९९ लः परस्मैपदम्
A replacement of ल is termed परस्मैपद.
१.४.१०० तङानावात्मनेपदम्
Replacements of ल denoted by तङ् (त, आताम्, झ, etc.; cf. ३.४.७८) and also those denoted by आन (शानच् and कानच्; cf. ३.२.१२४ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे, ३.२.१०६ लिटः कानज् वा) are termed आत्मनेपद.
१.४.१०१ तिङस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः The triplets of तिङ्
(३.४.७८) in both परस्मैपद and आत्मनेपद are termed respectively प्रथम (third person), मध्यम (second person) and उत्तम (first person).
१.४.१०२ तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः [तिङस्त्रीणित्रीणि] The individual members of each triplet are termed respectively एकवचन (singular), द्विवचन (dual), बहुवचन (plural).
In प्रथम पुरुष एकवचन, परस्मैपद the तिङ् affix तिप् comes in place of ल
अ वोच् अ (ल्->तिप्)
१०) अ वोच् अ तिप्
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वोच् अ ति(प्->0)
११) अ वोच् अ ति
३.४.१०० इतश्चल [नित्यं ङितः, लोपः, लस्य] The इत्, relative to a replacement of ल marked with ङ्, is also deleted obligatorily by लोप.
१.१.७० तपरस्तत्कालस्य [सवर्णस्य, स्वं रूपम्] A vowel followed by त् denotes sounds of the same duration.
अ वोच् अ त्(इ->0)
१२) अवोचत्
In मध्यम पुरुष एकवचन, परस्मैपद the तिङ् affix सिप् replaces ल -
अ वोच् अ (ल्->सिप्)
१०) अ वोच् अ सिप्
१.३.३ हलन्त्यम् [उपदेशे, इत्]
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वोच् अ सि(प्->0)
११) अ वोच् अ सि
३.४.१०० इतश्चल [नित्यं ङितः, लोपः, लस्य] The इत्, relative to a replacement of ल marked with ङ्, is also deleted obligatorily by लोप.
१.१.७० तपरस्तत्कालस्य [सवर्णस्य, स्वं रूपम्] A vowel followed by त् denotes sounds of the same duration.
अ वोच् अ स्(इ->0)
१२) अ वोच् अ स्
८.२.६६ ससजुषो रुः [पदस्य]
The final स् of a पद which ends in स्, and also the final ष् of सजुष् 'companion, together with', is replaced with रु.
अ वोच् अ (स्->रु)
१३) अ वोच् अ रु
१.३.२ उपदेशेऽजनुनासिक इत्
१.१.६० अदर्शनं लोपः
१.३.९ तस्य लोपः
अ वोच् अ र् (उँ->0)
१४) अ वोच् अ र्
८.३.१५ खरवसानयोर्विसर्जनीयः [रः, पदस्य, संहितायाम्] A replacement in विसर्जनीय comes in place of the final sound segment of a पद which ends in र्, provided a sound denoted by खर् (ख फ छ ठ थ च ट त क प श ष स [र्]), or termination (of speech; अवसान), itself, follows and the context is that of close proximity between sounds.
अ वोच् (अर्->अः)
१५) अवोचः
In उत्तम पुरुष एकवचन, परस्मैपद the तिङ् affix मिप् comes in place of ल
-
अ वोच् अ (ल्->मिप्)
१०) अ वोच् अ मिप्
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वोच् अ (मिप्->अम्)
११) अ वोच् अ अम्
६.१.९७ अतो गुणे [पररूपम्, अपदान्तात्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्] A single replacement similar to the second of a vocalic sequence comes in place of both, a non-पद final अ which precedes and a गुण vowel which follows the अ, when संहिता finds its scope.
अ वोच् (अ+अ->अ) म्
१२) अवोचम्
In द्विवचन प्रथम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix तस् comes in place of ल -
अ वोच् अ (ल्->तस्)
१०) अ वोच् अ तस्
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वोच् अ (तस्->ताम्)
११) अवोचताम्
In द्विवचन मध्यम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix थस् comes in place of ल -
अ वोच् अ (ल्->थस्)
१०) अ वोच् अ थस्
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वोच् अ (थस्->तम्)
११) अवोचतम्
In द्विवचन उत्तम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix वस् comes in place of ल -
अ वोच् अ (ल्->वस्)
१०) अ वोच् अ वस्
३.४.९९ नित्यं ङितः [स उत्तमस्य, लोपः, लस्य] The स् of the first person replacement of a ल affix, marked with ङ्, is obligatorily deleted by लोप.
अ वोच् अ व(स्->0)
११) अ वोच् अ व
३.४.११३ तिङ्शित्सार्वधातुकम् [धातोः, प्रत्ययः, परश्च ] Affixes denoted by the abbreviatory term तिङ् (३.४.७८ तिप्तस्झ ...
महिङ्) and affixes marked with श् as an इत् are termed सार्वधातुक.
१.१.५६ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ
A substitute is treated like a substituendum except when an operation relative to an original sound (अल्) is to be performed.
व is termed सार्वधातुक.
७.३.१०१ अतो दीर्घो यञि [सार्वधातुके, अङ्गस्य] A long vowel comes in place of the final अ of an अङ्ग when a सार्वधातुक affix beginning with sounds denoted by the abbreviatory term यञ् (य व र ल ञ म ङ ण न झ भ
[ञ्]) follows.
अ वोच् (अ->आ) व
१२) अवोचाव
In बहुवचन प्रथम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix झि comes in place of ल
-
अ वोच् अ (ल्->झि)
१०) अ वोच् अ झि
३.४.१०० इतश्च [नित्यं ङितः, लोपः, लस्य] The इत्, relative to a replacement of ल marked with ङ्, is also deleted obligatorily by लोप.
१.१.७० तपरस्तत्कालस्य [सवर्णस्य, स्वं रूपम्] A vowel followed by त् denotes sounds of the same duration.
अ वोच् अ झ्(इ->0)
११) अ वोच् अ झ्
७.१.३ झोऽन्तः [प्रत्ययस्य, अङ्गस्य]
A झ् which is contained within an affix, relative to an अङ्ग, is replaced with अन्त्.
अ वोच् अ (झ्->अन्त्)
१२) अ वोच् अ अन्त्
६.१.९७ अतो गुणे [पररूपम्, अपदान्तात्, एकः पूर्वपरयोः, संहितायाम्] A single replacement similar to the second of a vocalic sequence comes in place of both, a non-पद final अ which precedes and a गुण vowel which follows the अ, when संहिता finds its scope.
अ वोच् (अ+अ->अ) न्त्
१३) अ वोच् अन्त्
१.४.१४ सुप्तिङन्तं पदम्
A form which terminates in सुप् (४.१.२) or तिङ् (३.४.७८) is termed पद.
८.२.२३ संयोगान्तस्य लोपः [पदस्य]
A deletion by लोप comes in place of the final sound segment of a पद which ends in a conjunct (संयोग).
अ वोच् अन्(त्->0)
१४) अवोचन्
In बहुवचन मध्यम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix थ comes in place of ल -
अ वोच् अ (ल्->थ)
१०) अ वोच् अ थ
३.४.१०१ तस्थस्थमिपां तांतंतामः [ङितः, लस्य] The तस्, थस्, थ and मिप् replacements for ल, marked with ङ्, are obligatorily replaced by ताम्, तम्, त and अम्, respectively.
अ वोच् अ (थ->त)
११) अवोचत
In बहुवचन उत्तम पुरुष, परस्मैपद the तिङ् affix मस् comes in place of ल
-
अ वोच् अ (ल्->मस्)
१०) अ वोच् अ मस्
३.४.९९ नित्यं ङितः [स उत्तमस्य, लोपः, लस्य] The स् of the first person replacement of a ल affix, marked with ङ्, is obligatorily deleted by लोप.
अ वोच् अ म(स्->0)
११) अ वोच् अ म
३.४.११३ तिङ्शित्सार्वधातुकम् [धातोः, प्रत्ययः, परश्च] Affixes denoted by the abbreviatory term तिङ् (३.४.७८ तिप्तस्झ ...
महिङ्) and affixes marked with श् as an इत् are termed सार्वधातुक.
१.१.५६ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ
A substitute is treated like a substituendum except when an operation relative to an original sound (अल्) is to be performed.
म is termed सार्वधातुक.
७.३.१०१ अतो दीर्घो यञि [सार्वधातुके, अङ्गस्य] A long vowel comes in place of the final अ of an अङ्ग when a सार्वधातुक affix beginning with sounds denoted by the abbreviatory term यञ् (य व र ल ञ म ङ ण न झ भ
[ञ्]) follows.
अ वोच् (अ->आ) म
१२) अवोचाम
२.१०६३ वच परिभाषणे । P. to speak, to relate अदादिगण
लुङ् लकार
अवोचत् अवोचताम् अवोचन्
अवोचः अवोचतम् अवोचत
अवोचम् अवोचाव अवोचाम
Wadim Sommer
PS. The full text of the exercise can be downloaded from here:
http://www.kavitype.com/kavitype/examples/vac_lun.zip
