ZİHİN ENGELLİ BİREY

[Şerife Elmalıca]

Zihin engelliler, özel eğitime muhtaç çocuklar içerisinde oldukça
önemli bir grubu oluşturmaktadır. Zihin engelli çocuklara ilişkin ilk
tanımların 1800'lü yıllara dayandığı; (Simon, Binet, 1939; çaglar,
1979) daha açıklayıcı tanımların ise 1900'lü yıllarda yapıldığı
gözlenmektedir (Eripek, 1996)
AAMR'nin yeni tanımlama ve sınıflandırma sisteminde zihinsel
işlevlerdeki sınırlılıklar, zihinsel işlevlerdeki bu sınırlılıklarla
ilişkili uyumsal beceri alanlarında sınırlılıklar gösterme durumu ile
birlikte ele alınmakta ve değerlendirilmektedir. AAMR (1992) tanımının
uyarlanmasında dört varsayımın dikkate alınması gerektiğini özellikle
vurgulamaktadır. çünkü geçerli değerlendirmenin, ancak bu
varsayımların dikkate alınmasıyla gerçekleştirilebileceği
düşünülmektedir.

Geçerli değerlendirmede bireyin kültür ve dil farklılıkları olduğu
kadar iletişim ve davranış özelliklerindeki farklılıklar da göz önünde
bulundurulur. Bireyin kültür, dil, iletişim ve davranışlar gibi
özelliklerinin göz önünde bulundurulmaması yapılacak değerlendirmeyi
geçersiz kılabilir. Bu nedenle disiplinler arası bir ekip tarafından
bireyin, gereksinimlerinin ve koşul çok yönlü olarak değerlendirilmesi
gerekir.

Uyumsal becerilerde sınırlılıklar, bireyin yaşıt bulundukları tipik
çevre koşullarında geçerlidir ve bireyin yardıma olan gereksinimi ile
ilişkilidir. Bireyin yaşıt bulunduğu tipik çevre koşulları, bireyin
yaşıt genel olarak yaşadıkları, öğrendikleri, çalıştıkları ve
etkileşimde bulundukları ev, yakın çevre, okul, iş ve diğer ortamları
ifade etmektedir. Yaşıt kavramı aynı zamanda bireylerin aynı kültür ve
dil geçmişine sahip oldukları anlamını taşımaktadır. Uyumsal
becerilerde sınırlılıkların belirlenmesi, bireyin gereksinim duyduğu
hizmetleri ve çevrenin sunduğu yardımları içeren yardımların analizi
ile birlikte ele alınmaktadır.

özel bazı uyumsal becerilerde görülen sınırlılıklar tüm becerilerde ve
kişisel yeterliklerde de sınırlılıkların olacağıanlamına gelmez. Birey
diğer uyumsal becerilerde ve kişisel yeterliklerde güçlü olabilir.
Bireyler sıklıkla zihin engellilikten bağımsız bazı yeterliklerde
güçlü olabilirler a) Birey, zihin engellilikle ilişkili uyumsal beceri
sınırlılıklarından bağımsız olarak fiziksel ve sosyal yeterliklerde
güçlü olabilir. b) Birey, belirli bir uyumsal beceri alanında
(örneğin, sosyal beceriler) güçlü olabilirken, diğer beceri
alanlarında (örneğin, iletişim) güçlük gösterebilir. c) Bireyin
belirli bazı uyumsal becerileri güçlü olurken aynı alanda
sınırlılıkları olabilir (örneğin, işlevsel matematikte, işlevsel
okumada sınırlı ya da tersi). İnsanların belli bir alanda güçlü olup
almadığına karar vermek görecelidir. Buna karar vermenin en iyi yolu
diğer beceri alanlarındaki durumuna bakmaktır.

Genellikle, belirli bir süre sağlanan uygun yardımlarla zihin engelli
bireyin yaşam islevlerinde ilerlemeler gerçekleşir. Uygun yardımlar;
bireyin gereksinimlerine uygun hizmetleri, personeli ve düzenlenen
ortamları kapsamaktadır. Her ne kadar zihin engellilik durumu yaşam
boyu görülmese de, birçok bireyde yardıma duyulan gereksinim, uzunca
bir süre; bazılarında ise zaman zaman devam edecektir. Gerçekte zihin
engelli tüm bireyler etkili yardım hizmetleri sonucu olarak
işlevlerini geliştirirler. Bu da onları daha bağımsız, üretici ve
yaşadıkları toplumla daha bütünleşmiş duruma getirir. Eğer birey
anlamlı bir gelişme kaydedemezse, bu durumda ona sağlanan yardımların
etkili olup olmadığı, yapılan değişikliklerin uygun olup olmadığı
soruları akla gelir.
Yeni tanımın AAMR'nin daha önceki tanımlarıyla karşılaştırıldığında
getirdiği en önemli yenilik, uyumsal davranışların tek tek sıralanması
ve açıklanması olmuştur (Eripek, 1996; Smith, 1994). Bu tanımla
uyumsal davranışlar kavramı açıklığa kavuşturulmuş ve 10 uyumsal
beceri alanı belirlenmiştir (AAMR, 1992). Tanımda tek tek sıralanan ve
açıklanan iletişim, özbakım, ev yaşamı, sosyal beceriler, toplumsal
yararlılık, kendini yönetme, sağlık ve güvenlik, işlevsel akademik
beceriler, boş zaman ve iş gibi uyumsal beceri alanları başarılı bir
yaşam sürdürmenin temelinde yer almaktadır. Bu becerilerin ise, zihin
engellilere ilişkin olan yazıda bağımsız yaşam becerileri kapsamında
ele alındığı görülmektedir (Brolin, 1993; Snell, 1983; Smith, Patton,
Ittenbach, 1994). Sonuç olarak, zihin engellilerin yardım
gereksinimlerinin önemli bir bölümü sayılan uyumsal beceri alanları,
bağımsız yaşam becerileriyle yakından ilişkili olmaktadır.
Bağımsız Yaşam Becerileri
Bağımsız yaşam becerileri, bireyin doğumundan başlayarak yaşamını
sürdürebilmesi için gerekli olan beslenme, barınma ve sevgi gibi
birincil gereksinimleri dışındaki tüm gereksinimlerini karşılamaya
dönük geniş kapsamlı bir kavramdır. özünde çok büyük farklılıklar
olmamakla birlikte değişik kaynaklarda bağımsız yaşam becerilerine
ilişkin yapılan değişik sınıflandırmalara rastlanılmaktadır (Snell,
1983; AAMR, 1992; Eripek, 1996). Alan yazında sıklıkla sözü edilen
gelişim alanları, (uyumsal davranışlar, toplumsal beceriler ve mesleki
beceriler) bağımsız yaşam becerileri şemsiyesi altında
toplanabilmektedir. Yapılan sınıflandırmaların en kapsamlı
olanlarından biri ç 1'de verilmiştir.
Bu sınıflandırmada görüldüğü gibi, bağımsız yaşam becerileri genel
olarak, başarı için gerekli temel beceriler, uyum için gerekli
beceriler, topluma uyum becerileri (günlük yaşam becerileri), mesleğe
hazırlık ve mesleki beceriler olarak dört beceri alanına
ayrılabilmektedir.


I. Başarı İçin Gerekli Temel Beceriler
A. Temel Gelişim Becerileri
1. Sinir Sistemi Gelişimi
2. Motor Gelişim
3. Bilişsel Gelişim
B. Yaşamda Gerekli Sayısal Bilgiler
1. Temel Matematik
2. Zamanı Planlama
C. Yaşamda Gerekli Okuma
1. Temel Akademik Beceriler
2. İşlevsel Okuma
D. Iletişim
1. Anlamlı Dil
2. Alıcı Dil
3. Yazma ve Sesleme
4. Becerileri II. Uyum İçin Gerekli Beceriler
A. Kendini Tanıma
1. Kendinin Farkında Olma
2. Benlik Kavramı
B. Kişilik ve Duygusal Uyum
1. Geri çekilme
2. Kendini Kontrol Etme
3. Model Alma ve Taklit Etme
C. Bireylerarası Sosyal Beceriler
1. Temel Etkileşim Becerileri
2. Gruba Katılma
3. Oyun Etkinlikleri
4. Sosyal Etkinlikler
5. Cinsel Davranışlar
6. Sorumluluk
III.Toplumsal Uyum Becerileri ( Günlük Yaşam Becerileri )
A. özbakım Becerileri
1. Tuvalet
2. Yemek Yeme
3. Giyinme
B. Tüketici Becerileri
1. Para İdaresi
2. Banka İşlemleri
3. Bütçe Yapma
4. Alışveriş Yapma
C. Ev İçi Beceriler
1. Mutfak Becerileri
2. Ev Temizliği
3. Ev Yönetimi, Bakımı ve Onarımı
4. çamaşır Yıkama ve Giysilerin Bakımı
D. Sağlık Bilgisi
1. çesitli Sağlık Sorun Tedavisi
2. Beden ölçülerini Koruma
3. şlaç Kullanma
4. Kişisel Sağlık Cihazlarını Ayarlayabilme
E. Topluma şlişkin Bilgi
1. Bağımsız Seyahat Becerileri
2. Toplumsal Beklentiler
3. Toplumun Farkında Olma ve Yararlanma
4. Telefonu Kullanma IV. Meslek öncesi ve Mesleki Beceriler
A. İşe Hazır Olma
1. İşin Farkında Olma
2. İş Görüşmeleri ve İş Formları Doldurma
3. İş Başında Bilgilenme
B. Mesleki Davranışlar
1. Mesleki Performans ve üretim
2. çalışma Alışkanlık veTutumları
3. İş şlişkileri
4. Belirli Bir Mesleğe şlişkin Beceriler
5. Meslek Becerilerini öğrenme ve Değisik Durumlarda Kullanma
C. İşe Uygun Sosyal Davranışlar Sergileme
Başarı için gerekli temel beceriler, temel gelişim becerileri, günlük
yaşamda gerekli sayısal bilgiler, günlük yaşamda gerekli okuma ve
iletişim gibi alt beceri alanlarından oluşmaktadır. Uyum için gerekli
beceriler, kendini tanıma, kişilik ve duygusal uyum ve bireylerarası
sosyal beceriler alt beceri alanlarından oluşmaktadır. Toplumsal uyum
becerileri ya da günlük yaşam becerileri, özbakım becerileri, tüketici
becerileri, ev içi becerileri, sağlık bakımı ve toplumsal bilgi beceri
alanlarından oluşmaktadır. Meslek öncesi ve mesleki beceriler ise, ise
hazır olma, mesleki davranışlar ve mesleğe uygun sosyal davranışlar
sergileme gibi beceri alanlarından oluşmaktadır. Bağımsız yaşam
becerilerinin bu denli ayrıntılı olarak ele alınması ve
sınıflandırılması zihin engelli bireylerin bağımsız yaşamaya
hazırlanmalarına verilen önemi göstermektedir. Nitekim AAMR'nin yeni
tanım ve sınıflandırma sisteminde açıklanan ve ayrıştırılan uyumsal
beceri alanları başarılı bir toplumsal yaşama geçişte esas olarak
görülmektedir (Eripek, 1997; AAMR, 1992).