Fwd: Thorale Bajirao Peshve....Can we dare to forget the history

2 views

Skip to first unread message

Sujay Kulkarni

unread,

May 14, 2009, 2:05:21 AM5/14/09

to Zende-P...@googlegroups.com, bhushan sonje, Boje, Deepak, Girish Lathkar, kgiri...@yahoo.com, Killarikar, Parimal, Kulkarni, Parag (CONT), par...@infosys.com, Vijaykumar Shirke

कव्हरस्टोरी

ज्या बुंदेलखंडाची लाज वाचवायला बाजी धावून गेला, त्या बाजीचीच लाज राखण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे. ज्यानं कधी पराभव पाहिला नाही, ज्यानं आपल्या मनगटानं दिल्ली काबीज केली आणि इराणपर्यंतच्या पातशाह्या हलवल्या, त्या जगातल्या एकमेव अजेय, अपराजित योद्धय़ाची समाधी बुडिताखाली जातेय आणि आपण सारे या इतिहासाचा आणि परंपरेचा वारसा सांगणारे इथे मनगटं चावत बसलोय.
पराग पाटील

पराक्रमाच्या बाबतीत शिवाजीच्या तोडीस तोड असूनही मराठय़ांच्या इतिहासात थोरला बाजीराव पेशवा हा तसा ‘अनसन्ग हीरो’च म्हणावा लागेल. सध्याच्या मनोरंजनाच्या युगात तर बाजीराव-मस्तानी ही हिंदू पाश्र्वभूमीवरची लव्हस्टोरी म्हणून सादर केली जात आहे. त्यामुळे थोरल्या बाजीरावाच्या ऐतिहासिक पराक्रमी प्रतिमेचं प्रचंड नुकसान झालं. बाजीरावातला योद्धा झाकोळला गेला आणि एक प्रेमज्वरग्रस्त पेशवा तेवढाच सामोरा आला. मस्तानी हे बाजीरावाच्या आयुष्यातलं रोमॅण्टिक पर्व जरूर असलं तरी त्यावरून बाजीरावाला छंदीफंदी चौकटीत बसवणं अन्यायकारक होईल.

इतिहासकारांच्या दृष्टिने बाजीरावाचं मूल्यमापन प्रचंड मोठं आहे. मराठेशाहीला साम्राज्यवादाची चव दाखवणारा हा पहिलाच सेनापती. नर्मदेच्या पलिकडे मराठी घोडदळ नेणारा हा पहिलाच धुरंधर. चारशे वर्षांच्या यवनी अंमलानंतर दक्षिणेतून जाऊन दिल्ली काबीज करणारा बाजीराव हा पहिलाच रणसेनानी. बाजीराव हा जगाच्या इतिहासातला एकमेव अजेय योद्धा मानला जातो. अ मॅन हू नेव्हर लॉस्ट अ बॅटल, असं त्याचं वर्णन केलं जातं. आपल्या अवघ्या २० वर्षांच्या कारकीर्दीत बाजीरावाने ३५ महत्त्वाच्या लढाया केल्या आणि सर्व लढायांमध्ये तो जिंकला. त्याला हरवणं त्याच्या काळातल्या मातब्बर शत्रूंनाही जमलं नाही. पराक्रमासाठी आणि विजयासाठी ‘बाजी’ हा शब्दप्रयोग तेव्हापासून रुढ झाला.
बाजीराव जर उत्तरेत घुसला नसता आणि त्याने गुजरात, माळवा, बुंदेलखंड जिंकून नर्मदा आणि विंध्य पर्वत यातील सर्व मार्ग आपल्या कब्जात घेतले नसते तर पुन्हा एकदा अल्लाउद्दीन खिलजी, अकबर किंवा औरंगजेबासारखा उत्तरेतला शासक प्रचंड सेना घेऊन दक्षिणेत उतरला असता आणि संभाजीच्या हत्येची किंवा राजारामाच्या पळापळीची दुसरी आवृत्ती निघाली असती. बाजीरावाने आपल्या पराक्रमाने ही आपत्ती कायमची दूर केली. बाजीरावाने भीमथडीची तट्टे नर्मदापार नेल्यापासून उत्तरेकडचे काबुली घोडे दक्षिणेत यायचे कायमचे बंद झाले. बाजीरावाने उत्तरेत शिंदे, होळकर, बांडे, पवार, खेर हे मराठा सरदार वसवले आणि त्यामुळे ग्वाल्हेर, इंदौर, देवास आदी संस्थानं उदयास आली.
बाजीरावाच्या राज्यविस्ताराच्या मोहिमेचा पुढच्या इतिहासावर असा सुयोग्य परिणाम झाला, याचं आकलन आज आपल्याला होऊ शकतं. पण सर्वसामान्य लोकांपर्यंत ते कधी पोहोचलंच नाही. मराठय़ांच्या इतिहासातला हा रांगडा पंडितप्रधान उपेक्षित राहिला. वयाच्या विसाव्या वर्षीच पेशवेपदाची वस्त्रं ल्यायलेल्या बाजीरावाला आयुष्य मिळालं केवळ ४० वर्षांचं. अवघ्या वीस वर्षांच्या त्याच्या कारकीर्दीत तो मुलुखगिरीसाठी अधिककाळ बाहेर राहिला. त्याचा अंतही माळव्यातल्या नर्मदातटावरच्या रावेरखेडीला झाला. त्यामुळे मराठी मनाने या योद्धय़ाचं अपेक्षित ऋण मान्य करताना बराचसा कद्रुपणा दाखवला. बाजीरावाचा संदर्भ आता अचानक येण्याचं कारण या उपेक्षेचंच. २८ एप्रिल १७४० रोजी (वैशाख शुद्ध त्रयोदशी १६६२) रावेरखेडीजवळ उष्माघाताने बाजीरावाचं निधन झालं. बाजीरावाच्या विरहाने त्याच्यासोबत एका हत्तीने आणि घोडय़ानेही अन्नपाणी वज्र्य करत प्राण सोडला. बाजीरावासह प्राण सोडलेल्या हत्तीची आणि घोडय़ाची थडगीही नर्मदेच्या पात्रात आहेत. जिथे बाजीरावाला अखेरचा निरोप दिला गेला तिथे नर्मदातटावर नानासाहेबाने ग्वाल्हेर संस्थानच्या देखरेखीखाली बाजीरावाची वृंदावन स्वरूपातील एक समाधी बांधली. बाजीरावाच्या अस्थि या समाधीस्थळी असल्याचं बोललं जातं. १९२५ सालापासून दरवर्षी बाजीरावाच्या समाधीस्थळी उत्सव आयोजित केला जातोय. तेव्हा इंदौरचं मल्हारराव-बाजीराव उत्सव मंडळ याकामी पुढाकार घेत होतं. १९ मे १९४० रोजी बाजीरावाच्या २००व्या पुण्यस्मरणाच्या निमित्ताने इथे पारतंत्र्यात असतानाही मोठय़ा कार्यक्रमाचं आयोजन करण्यात आलं होतं. त्यानंतर अगदी आतापर्यंत विविध संस्था आणि इतिहासप्रेमी रावेरखेडीला येत असतात. साधारणत: २८ एप्रिल ही तारीख धरूनच अधिकांश लोक अगदी जगभरातून इथे येतात. बाजीरावाच्या पराक्रमाचे पोवाडे इथे गायले जातात. बाजीरावाच्या स्मृतिला अभिवादन केलं जातं.
मात्र वृंदावनस्वरूपातील या समाधीचं दर्शन घेण्याचा हा शेवटचा ऋतू म्हणावा लागेल. नर्मदेच्या तटानजीक बऱ्यापैकी उंचावर असलेली ही समाधी येत्या पावसाळ्यात पाण्याखाली जाणार आहे. जवळच असलेल्या महेश्वर धरण प्रकल्पामुळे (इंदिरा गांधी सागर परियोजना) रावेरखेडी हे बुडित क्षेत्रात येत असून समाधीसह इतर अनेक भाग सप्टेंबर महिन्यानंतर पाण्याखाली जाणार आहे. ही समाधी वाचवली जावी म्हणून इंदौरवासी अनेक लोक सातत्याने प्रयत्न करतायत. महेश्वर बांध परियोजना हा मध्य प्रदेश सरकारचा एक महत्त्वाचा धरण प्रकल्प आहे. २०११ साली ही योजना कार्यान्वित होणार आहे. मात्र धरणाची सध्याची उंची आणि त्यामुळे पसरणारं बॅकवॉटर याचा अंदाज घेऊन प्रकल्प अधिकाऱ्यांकडून बुडित क्षेत्रात जाणाऱ्या घरांवर दोन क्रमांकाचा बिल्ला लावला आहे. आर्कियॉलॉजिकल सव्‍‌र्हे ऑफ इंडियाच्या देखरेखीखाली असल्यामुळे वृंदावन आणि ग्वाल्हेर संस्थानाने भोवताली बांधलेली धर्मशाळा या बांधकामावर काही बिल्ला लागलेला नाही. मात्र समाधीच्या पातळीच्या वर असलेल्या काही घरांवर मात्र दोन क्रमांक चिकटला आहे.
समाधीस्थळी साधारण साडेतीन फुटांवर प्रकल्प अधिकाऱ्यांकडून एक लाल रंगाची रेष काढण्यात आली आहे. समाधीस्थळावर पाणी फक्त साडेतीन फूट इतकेच येईल असं प्रकल्पवाले आणि पुरातत्त्व विभागवाले म्हणतायत. धरणाच्या पाण्यामुळे समाधी पाण्याखाली जाणार हे माहीत असूनही गेल्या काही महिन्यांमध्ये या समाधीजवळच्या बांधकामाच्या डागडुजीवर सुमारे ७० लाख रुपये खर्च झाल्याचंही सांगण्यात येत आहे. या ७० लाखांच्या खर्चाचं समर्थन करण्यासाठी प्रत्यक्षात समाधीस्थळ पाण्याखाली जाणारच नाही असा पवित्रा घेतला जात असल्याचंही बोललं जातंय.
इंदौरची ‘श्री बाजीराव पेशवा (प्रथम) स्मृति प्रतिष्ठान’ ही संस्था पुण्यातील काही मान्यवरांच्या साथीने बाजीराव समाधीच्या जतनाच्या मुद्दय़ावर काम करत आहेत. या संस्थेचे तरुण सचिव श्रीपाद कुळकर्णी हे सर्वाना घेऊन काम करत आहेत. त्यांनी दिल्लीतल्या पुरातत्त्व खात्यापासून ते मध्य प्रदेशातील मंत्रीगणांपर्यंत अनेकांना या समाधीसंबंधी जागरूक करण्याचा प्रयत्न चालवला आहे.
श्रीपाद कुळकर्णी सांगतात, ‘आम्ही बांध प्रकल्प प्राधिकरणाला सातत्याने सांगतोय की आम्हाला पाणी इतकंच येईल हे लेखी द्या. पण लेखी कुणी द्यायला तयार नाहीत. बुडित क्षेत्राची लाल रेघ ते आखून गेले आहेत. पण ती लाल रेघ म्हणजे काही लक्ष्मणरेषा नाही. आम्ही मागच्या वर्षी इतर ठिकाणी अशा लाल रेघेच्या वर पंधरा फूट पाणी गेल्याचं पाहिलं आहे. त्यामुळे समाधीस्थळ पाण्याखाली जाण्याचा मोठाच धोका निर्माण झाला आहे. हे बांधकाम सुमारे अडीचशे र्वष जुनं आहे. त्यामुळे एकदा इथे पाणी घुसलं की त्या पाण्याच्या दबावात हे वृंदावन टिकणार नाही. पण पुरातत्त्व विभाग हे मान्य करत नाही.’ श्रीपाद सांगत होते.
अर्थात या प्रदेशातील आदिवासी संघटनाही या धरणाविरोधात आवाज उठवू लागल्या आहेत. पाण्याचं दुर्भिक्ष्य असलेल्या या प्रदेशात या धरणामुळे लाभ होणार असला तरी प्रकल्पविरोधक आणि प्रकल्प समर्थक यांच्या साठमारीत बाजीरावाच्या समाधीचा प्रश्न रेंगाळू नये अशी इथल्या अनेकांची इच्छा आहे.
इथल्या पुरातत्त्व विभागाने मात्र समाधी पाण्याखाली जाणार नाही असं छातीठोकपणे पत्राद्वारे नमूद केलं आहे. मोहम्मद के. के., एन. के. भारद्वाज या आर्कियॉलॉजिकल सव्‍‌र्हेच्या पर्यवेक्षकांनी इंदिरा गांधी सागर परियोजनेच्या अधिकाऱ्यांसह या ठिकाणी निरीक्षण करून असा निष्कर्ष काढला आहे की या स्मारकाच्या आसपास साधारण एक ते दोन मीटर एवढंच पाणी राहील. वास्तू पूर्णत: पाण्याखाली बुडत नसल्यामुळे तिला कुठलीही हानी पोहचणार नाही, असं त्यांचं म्हणणं आहे. एक रिटेनिंग वॉल बनवून या वास्तूचं संरक्षण करता येईल असंही त्यांनी सुचवलं आहे. वीट आणि मसालेदार प्लास्टरने या स्मारकाचं काम केलेलं असल्यामुळे स्मारकाचं स्थानांतरण योग्य होणार नाही असंही त्यांचं म्हणणं आहे. पुरातत्त्व विभागाचं हे पत्र सोबत छापलेलं आहे.
मात्र मुळात स्मारक आणि स्मारकाशी निगडित लोकभावना यांची सांगडच पुरातत्त्व विभाग घालत नाही हा त्यांचा नेहमीचा दोष आहे. स्मारक हे प्रेरणादायी वास्तू म्हणून नेहमीच लोकांना अ‍ॅक्सिसिबल राहाणं आवश्यक असतं. काँक्रिटच्या संरक्षक भिंतीमुळे स्मारकाच्या सौंदर्यात फरक पडणार नाही, असं पुरातत्त्व विभागाला वाटतंय. नर्मदेच्या पाण्याच्या बहावात या अडीचशे वर्षांपूर्वीच्या वास्तूचा सहज पाडाव लागेल, असंही त्यांना खात्रीनं वाटतंय. या स्मारकाला काँक्रिटचा बुरखा घालून तो टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न एएसआयवाले का करू पाहात आहेत हे कळायला मार्ग नाही. जगात अनेक ठिकाणी यापेक्षाही जुनी बांधकामं कौशल्याने स्थानांतरित करून पुनस्र्थापित केली गेलेली आहेत. पूर्णत: पाण्याखाली गेल्यावर हे स्मारक टिकून राहील याची काहीही खात्री नाही. इंदिरा गांधी सागर परियोजनेचे अधिकारी मात्र पाण्याच्या पातळीबद्दल छातीठोकपणे सांगायला तयार नाहीत. अशाप्रसंगी हे स्मारक योग्य स्थळी हलवणे हाच सुयोग्य पर्याय होता.
बाजीरावाच्या समाधीस्थळाचं स्थानांतरण हा विषय घेऊन मागच्या वर्षी पुण्यात दोन पत्रकार परिषदा झाल्या होत्या. मात्र दोन लागोपाठच्या परिषदांमध्ये परस्पर विरोधी सूर आळवले गेले आणि नेहमीप्रमाणे मराठी माणसाचं पायात पाय घालणं दृगोचर झालं.
मात्र दरम्यानच्या काळात तरुण पिढीतल्या काही प्रतिनिधींनी तडफेने हा प्रश्न लावून धरला. पैकी पुण्यातलं संदीप खर्डेकर हे महत्त्वाचं नाव. क्रिएटिव्ह फाऊंडेशनचे अध्यक्ष असलेले संदीप खर्डेकर स्मारकांच्या अनास्थेविषयी नेहमीच जागृतीचा झेंडा घेऊन असतात. संदीप सांगतात, ‘श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांच्या समाधीस्थळासंबंधी इंदौरच्याच लोकांचं काम मोठं आहे. आम्ही इथे फक्त मान्यवरांना गाठून दबावगट तयार करतो आहोत. जर या समाधीस्थळाच्या स्थानांतरणासंबंधी मध्य प्रदेश सरकारकडे आर्थिक मदत कमी पडत असेल तर महाराष्ट्र सरकारने ती द्यावी म्हणून आम्ही प्रयत्न करणार आहोत. ज्या ग्रेसफुली बाजीराव पेशवे जगले त्याच ग्रेसफुली त्यांचं स्मारक तिथे व्हावं अशी आम्हा सगळ्यांची इच्छा आहे.’ संदीप सांगत होते.
अर्थात नर्मदेच्या पुराने समाधीस्थळाच्या उंचीवर येऊन भिंतीला धडका मारणं हे काही नवीन नाही. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला भूकंपाच्या धक्क्याने स्मारकाच्या वास्तूस चिरा पडल्या होत्या. तेव्हाच्या ब्रिटिशकालीन पुराणवस्तू संशोधन खात्याचे डिरेक्टर जनरल रा. ब. दीक्षित यांनी त्या तातडीने नीट करवून घेतल्या होत्या. स्मारकाच्या पायथ्याशी नदीच्या बाजूने एक संरक्षक भिंत तेव्हाच बांधली गेली होती. नर्मदेच्या पुरात ती वाहून जाण्याचा धोका वारंवार उद्भवला होता. गेल्या शतकापासून नर्मदा या स्मारकाला धडका मारत्येय. आता तर इथले चिरे जुने झालेत. हे स्मारक हलवून अधिक उंचावर घेऊन जावं असा इथे येणाऱ्या अनेक लोकांचा आग्रह आहे.
मध्य प्रदेशातील पूर्वीच्या खरगोण जिल्ह्यातील आणि आजच्या बडवाह जिल्ह्यातील रावेरखेडी हे एक अत्यंत दुर्गम खेडं. रावेरखेडीला भेट देताना जिथे बैलगाडी जाणंही कठीण अशा रस्त्यावरून जावं लागतं. तरीही २८ एप्रिल रोजी स्मारकाच्या बाहेर पंचवीस-एक जीप उभ्या होत्या. स्वयंप्रेरणेनं अनेक लोक तिथे आले होते. इंदौरच्या स्मृति प्रतिष्ठानच्या वतीने इतिहासप्रेमी आणि अभ्यासक निनाद बेडेकर यांचं व्याख्यान तिथे होतं.
३० तारखेला मतदान असल्यामुळे आचारसंहितेच्या छायेत इथे मध्य प्रदेशच्या भाजपप्रणीत सरकारकडून कुणी प्रतिनिधी येऊ शकला नव्हता, त्यामुळे संघपरिवारातील व्यक्ती आणि संस्था थोडय़ा नाउमेद झाल्या होत्या. तरीही विनायक देशपांडे, कृष्णकुमार अस्थाना, सुधाकर एकतारे, मुकेश जैन आदी ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांचा ४७ डिग्री तापमानातला उत्साहही वाखाणण्याजोगा होता.
अर्थात या वयस्कांसह जीन्स आणि टीशर्टमध्ये आलेले अनेक तरुण पिढीचे प्रतिनिधीही इथे दिसत होते. आणि ते बाजीरावाविषयी आस्थेने जाणून घेत होते.
सगुण भडकमकर हा तरुण थेट कल्याणहून आपली स्कॉर्पियो चालवत सुमारे ७०० किलोमीटर अंतर कापत रावेरखेडी आला होता. इथे बाजीरावाचं पुण्यस्मरण करण्यासाठी एवढय़ा लांबून येण्याचं नेमकं प्रयोजन काय असं त्याला विचारल्यावर सगुण सांगू लागला,‘बाजीराव हा आजच्या पिढीला अधिक भावणारा ऐतिहासिक हीरो आहे. तो पराक्रमी, रगेल, रंगेल होताच; पण जे काम त्याने हाती घेतलं ते अत्यंत निष्ठेनं तडीस नेलं. तो संवेदनशील होता, पण भावनेत अडकून पडणारा नव्हता. बुद्धिने नियोजन करून, स्वत:चं कमीत कमी नुकसान करत त्याने आपल्या लढाया जिंकल्या. तो लढाई जिंकण्यासाठीच लढत असे. ही मानसिकता आजच्या मराठी तरुणाने अंगी बाणवायला पाहिजे. बाजीरावाला खरी श्रद्धांजली देता यावी म्हणून आम्ही वाहन घेऊन इथपर्यंत आलो. अशा दुर्गम ठिकाणी त्याकाळात घोडेस्वारी करत बाजीराव कसा येत असेल याचं कुतुहल होतंच. घोडेस्वारीचं त्याचं कौशल्य अफाट असावं. इथे नर्मदेत आंघोळ करून बाजीरावाच्या पराक्रमी आठवणींना उजाळा देऊनच आम्ही परत जाऊ.’ सगुण सांगत होता.
रावेरखेडीला प्रदीप दळवी नावाचे एक सिनेप्रोडय़ूसरही सपत्नीक येऊन डेरेदाखल झाले होते. प्रदीप दळवी आता बाजीराव-मस्तानीच्या प्रेमकथेवर एक मराठी चित्रपटाची सिद्धता करत आहेत.
‘बाजीराव-मस्तानीच्या प्रेमकथेवरचा माझा चित्रपट पूर्णत: वेगळा असणार आहे. कुणाला न दुखावता किंवा इतिहासातील तथ्यांशी विजोड असं कुठलंही कृत्य न करता मी हा सिनेमा करतोय. त्यासाठी मी अनेक इतिहासप्रेमींची आणि अभ्यासकांची मतंही जाणून घेत आहे.’ प्रदीप दळवींनी आपल्या येण्याचं प्रयोजन व्यक्त केलं. समाधीस्थळी त्यांनी आपल्या सिनेमाचा संकल्प केला आणि इतकी मराठी माणसं इथे उपस्थित होत आहेत याबद्दल आनंदही व्यक्त केला.
प्रफुल्लचंद्र तावडे हे पुण्यातील एक कलंदर व्यक्तिमत्त्व. तावडे हे इतिहासप्रेमी आहेत. ते सदैव इतिहासातच रमलेले असतात. बाजीराव हा त्यांच्या अत्यंत प्रेमाचा विषय. तावडे रावेरखेडीला वारंवार येत असतात. तावडे स्वत:च एक दबावगट आहेत. संस्था आणि संघटनांच्या कोंदणात तावडेंसारख्या कलंदर व्यक्तिमत्त्वाला बसवणं कठीण असतं. त्यामुळे तावडे सर्वाशी फटकून असतात आणि तावडेंचा तोफखाना अंगावर घ्यायला कुणी तयार नसतं.
मात्र तावडेंकडे अत्यंत मौलिक माहिती असते. तावडे सांगतात, ‘बाजीरावाची समाधी जरी नर्मदा तटावर असली तरी इथे या टेकडीवर जिथे छावणी होती तिथेच बाजीरावाचं वास्तव्य असायचं. त्यामुळे जर समाधीस्थळ पाण्याखाली गेलं तर बाजीरावाचं स्मारक करायचं झाल्यास या छावणीस्थळीच ते व्हायला हवं. इथे काही जोती आता दिसतात. पुरातत्त्व विभाग इथे काही उत्खनन करू पाहतोय. खरं तर या प्रवेशद्वाराचं संवर्धन केलं तर इथे बाजीरावाचं सुंदर स्मारक उभं राहू शकेल. मात्र त्यासाठी सर्व व्यक्तींनी आणि संस्थांनी राजकारण मध्ये न आणता काम करायला हवंय.’
या छावणीविषयी अधिक माहिती स्मृति प्रतिष्ठानचे सचिव श्रीपाद कुळकर्णी यांनाही विचारली. त्यावर ते म्हणाले, ‘पुरातत्त्व विभागवाले इथे उत्खनन करायचं म्हणतायत, पण ही त्यांची वेळ घालवण्याची नीती असावी असं वाटतंय. खाली समाधीस्थळावर १६ फूट उंचीची संरक्षण भिंत बांधून ती वाचवण्यावर त्यांचा भर आहे. म्हणजे पुन्हा भिंतीसाठी ‘खर्च’ करण्याची त्यांची मानसिकता आहे. इथे वर आम्हाला परवानगी मिळाली तर श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांचा पुतळा तसेच त्यांच्या सामरिक युद्धनीतीविषयी प्रदर्शनीय दालन उभारण्याचा मानस आहे. बाजीराव पेशवे यांच्या नावाने एक सैनिकी शाळाही इथे उभारावी असा काही लोकांचा आग्रह आहे.’
आज जिथे धड रस्ताही नाही तिथे बाजीराव या रावेरखेडीसारख्या दुर्गमस्थळी का आला असा प्रश्न आपल्याला पडतो. त्यावर उत्तर देताना श्रीपाद सांगतात, ‘आज अडीचशे वर्षांनंतर आपल्याला हा प्रदेश दुर्गम वाटतोय. पूर्वी हा भाग मराठय़ांचा चुंगी नाका होता. तेव्हा प्रवास सहजसाध्य नसायचा. एकटा-दुकटा यात्रेकरू तर प्रवासही करू धजायचा नाही. सैन्यासोबत किंवा एकत्रित येऊन यात्रेकरू प्रवास करायचे. त्यावेळी नर्मदा नदी पार करणं सोपं नव्हतं. ही बारमाही वाहणारी नदी आहे. फक्त उन्हाळ्यातले चार महिने ती सैन्याला काही ठिकाणाहून ओलांडता यायची. आज जे पात्र दिसतंय ते थोडं वेगळं होतं. नर्मदा रावेरखेडीजवळ थोडी उथळ होती. त्यामुळे नावा उपडय़ा बांधून ठेवून सैन्य किंवा इतर लवाजमा इथून नर्मदा ओलांडत असे. मराठे इथे चुंगी म्हणजे टोल वसूल करत असत. म्हणून ही छावणी इथे होती. इथल्या कचेरीत मनसबदार, सुभेदार बसत. हा इलाखा तेव्हा खूप महत्त्वाचा असणार. कारण उत्तरेत जायचा हाच एक महत्त्वाचा मार्ग तेव्हा होता.’
इतिहासाचे गाढे अभ्यासक निनाद बेडेकर हेही रावेरखेडीस येथे भेटले. बाजीरावाचं उमदेपण सांगताना तसंच बाजीरावाच्या युद्धकौशल्याचे दाखले देताना बेडेकर म्हणाले, ‘बाजीरावाच्या युद्धकौशल्याची जाणीव आपल्याकडे नाही. पण अमेरिकन लष्कर आजही ती जाणीव ठेवून आहे. लष्करी डावपेच आणि रणनीतीच्या अभ्यासक्रमात आजही बाजीरावाने निजामाविरुद्ध १७२८ मध्ये पालखेड इथे केलेली लढाई अमेरिकन सैनिकांना शिकवली जाते. त्यासाठी पालखेडचं कायमस्वरूपी मॉडेलच तयार केलं गेलेलं आहे. बाजीरावाने निजामाला कसं घुमवलं आणि त्याचा पूर्ण पराभव करण्यासाठी त्याला पालखेडच्या कात्रीत कसं पकडलं याचा स्ट्रॅटेजिक वॉरफेअरच्या अभ्यासाचा भाग म्हणून आजही सांगितलं जातं.
बाजीराव खूप मोठा युद्धनीतीज्ञ होता. म्हणूनच तो अजेय राहिला. त्याच्या कारकीर्दीतली एकही लढाई तो हरला नाही. म्हणून त्याची तुलना नेपोलियनसारख्या युद्धनिपुण सेनापतीशी केली जाते. फील्डमार्शल मॉण्टगोमेरी यांचं युद्धशास्त्रावर आधारित ‘अ कन्साइज हिस्ट्री ऑफ वॉरफेअर’ नावाचं एक प्रसिद्ध पुस्तक आहे. त्यात त्यांनी बाजीरावाच्या पालखेडच्या लढाईबाबत म्हटलंय की १७२७-२८ची बाजारावाची निजाम-उल-मुल्क याच्याविरुद्धची चढाई हा ‘मास्टरपीस ऑफ स्ट्रॅटेजिक मोबिलिटी’ होता. बाजीराव आपल्या शत्रूला इप्सित स्थळी आणून मात देत असे. मैदानात अनुकूल परिस्थिती नसेल तर बाजीराव वाट पाहायचा. एखाद्या कसलेल्या शिकाऱ्याप्रमाणे तो पेशन्स ठेवायचा. घोडदळ हे बाजीरावाचं सर्वात मोठं बलस्थान होतं. दिवसाला ४० मैलाचा टप्पा त्याचं सैन्य गाठायचं. तो त्याच्या काळातला अत्युत्तम वेग होता. त्यामुळे शत्रूला सुगावा लागायच्या आतच बाजीरावाचा हल्ला झालेला असायचा.
बाजीरावाची गुप्तचर व्यवस्था ही त्याची दुसरी मोठी शक्ती होती. अक्षरश: क्षणा-क्षणांची माहिती त्याला मिळायची. मार्गात येणाऱ्या नद्या, उतार-चढाव, पर्वत, घाट या सगळ्यांची अचूक माहिती बाजीरावाकडे असायची.
बाजीराव प्रचंड महत्त्वाकांक्षी होता. त्याकाळात व्यापक पातळीवर दृष्टिकोन ठेवण्याची त्याची पात्रता होती. म्हणूनच छत्रसालाच्या मदतीला तो धावून गेला. त्याने २५ हजारांची फौज घेऊन मुहम्मद खान बंगश याला जैतपूरच्या लढाईत मात दिली. पण तो मुत्सद्दी म्हणूनही हुशार होता. म्हणूनच इलाहाबादच्या या सुभेदाराला त्याने आपल्या मातोश्री राधाबाई यांच्या काशीयात्रेची जबाबदारी घ्यायला लावली. ही स्ट्रॅटेजिक मूव्ह म्हणून खूप मोठी गोष्ट होती. त्या काळात काशी यात्रा करणं खूपच जिकिरीचं होतं. काशी यात्रेला गेलेला माणूस जिवंत परत येईलच याची अजिबात खात्री नसायची. पेशव्याच्या मातोश्रींच्या काशीयात्रेची जबाबदारी बंगशाला घ्यायला लावून त्याकाळात बाजीरावाने एका दगडात अनेक पक्षी मारले होते.
बाजीराव पराक्रमात शिवाजी महाराजांच्या बरोबरीचा होताच शिवाय त्याचं चारित्र्यही चांगलं होतं. मस्तानीशी जोडलं गेलेलं नाव हा बाजीरावाच्या आयुष्यातला सर्वात महत्त्वाचा भाग. मात्र मस्तानीसही