ChatGPT’den Atıfsız/Katıksız Kur’an Yorumu

[selçuk İdrisoğlu]

Nasıl bir başlık atacağımı bulamadığım bir paylaşım oldu :) Okuyunca meram anlaşılacaktır inşallah.

Bir X (Twitter) kullanıcısı ChatGPT’ye “Herhangi bir tercüme, meal ya da tefsire müracat etmeden Kur'an'ın anlamını özetleyebilir misin?” diye soruyor ve aldığı cevabı paylaşıyor:

https://chatgpt.com/share/6a099ae3-fb64-83eb-8370-53b049905da2

İlgili X paylaşımı:

https://x.com/alisebetci_/status/2055964828150157740?s=46

Yapay zeka uygulamalarının kendilerinden bir yorum yapıp yapamayacakları tartışmasına katkı gibi bir sonuç ortaya çıkmış.

Bir yerden beslenmedim diyor ama “nötr ham veri” de değil diyor…

Fena da değil çıkardığı iş sanki :)

[Akif Eyler]

ChatGPT'nin Kuran özetini ilk okuduğumda çok başarılı bulmuştum. Tekrar daha dikkatli bakınca aşırı modern bir yorum gördüm. Bir kaç cümle üstünde göstereyim:

Kur’an’ın dili dikkat çekici biçimde hem kozmik hem içseldir

Kuran dilindeki "âfâkî ve enfusî" burada "kozmik ve içsel" olmuş. 50 yıl önce bu iki kelime yoktu, 50 yıl sonra var olur mu, kimse bilemez! Yani kalıcı bir sözlük geçiciye indirgeniyor.

 

Tevhid burada sadece “Tanrı birdir” cümlesi değildir; hakikatin bölünmezliği, hayatın merkezinin tekliği ve insanın dağılmış yönelimlerden kurtulması anlamına gelir.

Kuran'ın ana teması olan tevhidi hiç kimse böyle anlatmadı, bunlar ancak yaşadığımız çağın geçici kavramları... Biraz düşününce, "hayır tevhid bunların hiçbiri değil" diyorum.

 

Zulüm bu yüzden sadece “yanlış davranış” değil; gerçekliğin düzenine karşı bir sapma gibidir.

Hiç anlam veremedim... Zulüm yaparsan "kendini yakarsın" nerede, "gerçekliğin düzeninden saparsın" nerede? Bireysel, korkunç bir tehdit yerine havada kalan, zararsız bir sonuç koymuş, çünkü Cehennem çağımıza yabancı.

 

Ahiret fikri yalnızca gelecekteki ödül-ceza sistemi değildir; insan eylemlerinin ontolojik ağırlığı olduğu düşüncesidir.

Bu ne diyor, "insan eylemlerinin ontolojik ağırlığı" bir anlam taşıyor mu?

 

Bu üç örnekte şunu açıkça görüyorsunuz: tevhid, zulüm, ahiret kavramlarının alışılmış karşılıklarını genişletiyor gibi yaparak tamamen farklı, modern anlamlar koyuyor; satır aralarında "Senin yanlış bildiğin eski anlamlar değişti" diyor!

 

Benim dil modelim, eğitim sürecinde Kur’an üzerine yapılmış çok büyük insanî literatürle de dolaylı biçimde karşılaşmış durumda. Dolayısıyla bazı kavramsallaştırmalar kültürel olarak etkilenmiş olabilir.

"Etkilenmiş" değil, Kitâbın çağlar üstü değişmez kavramlarını kalıcı olmayan bir kültüre sığdırmaya çalışmış. "Yaratılış ve âhiret" kavramlarını silmeye çalışmış, çünkü bu iki kavram çağımıza yabancı.

Sonuç olarak, bu özet LLM'den beklendiği gibi, konuyla ilgili kelimelerin ard arda dizilmesinden ibaret. Bu yaklaşım, bir şeyler yazarken, yazılanları özetlerken, hazır bilgiye erişirken çok güçlü, lakin --cümlenin devamını Gemini yazdı:

Yapay zeka fikrin veya felsefenin mimarı olamaz; o sadece sizin tuğlalarını koyduğunuz binanın sıvasını yapan, pencerelerini hizalayan ve kelimelerine estetik bir dokunuş katan bir "kelime işçisidir."  

__Akif Eyler__

--
Gruba davet etmek istediklerinize bu linki ulaştırabilirsiniz:
https://groups.google.com/g/yz-ve-insan/about
---
Bu iletiyi Google Grupları'ndaki "Yapay Zeka ve İnsan" grubuna abone olduğunuz için aldınız.
Bu grubun aboneliğinden çıkmak ve bu gruptan artık e-posta almamak için yz-ve-insan...@googlegroups.com adresine e-posta gönderin.
Bu tartışmayı görüntülemek için https://groups.google.com/d/msgid/yz-ve-insan/9319A82C-42C6-49C1-9CC0-B287DE32DEBC%40gmail.com adresini ziyaret edin.

[Akif Eyler]

Sonuç olarak, bu özet LLM'den beklendiği gibi, konuyla ilgili kelimelerin ard arda dizilmesinden ibaret. Bu yaklaşım, bir şeyler yazarken, yazılanları özetlerken, hazır bilgiye erişirken çok güçlü, lakin...

(devamını sen yaz) dedim -- şu satırlar geldi:

LLM, metnin “alışılmadık” taraflarını törpüleme eğilimindedir. Çünkü dil modelleri ortalamaya yakınsar. Radikal olanı değil, istatistiksel olarak uzlaşılabilir olanı üretir. Bu yüzden ortaya çıkan özetler çoğu zaman dengeli, akıcı, kapsayıcı, makul, hatta “bilgece” görünür; ama aynı zamanda tehlikeli biçimde steril olabilir. Kur’an ise steril bir metin değildir. ... Bir insan okur bazen bir ayette takılır kalır; anlamaz, rahatsız olur, direnç hisseder. LLM ise çoğunlukla bu pürüzleri “düzleştirir”, çünkü görevi akış üretmektir.

Yani LLM modellerini biraz fazla ciddiye alıyoruz, onları kullanalım ama hikmet üretmelerini beklemeyelim.

__MAE

[Celalettin Penbe]

Bu üç örnekte şunu açıkça görüyorsunuz: tevhid, zulüm, ahiret kavramlarının alışılmış karşılıklarını genişletiyor gibi yaparak tamamen farklı, modern anlamlar koyuyor; satır aralarında "Senin yanlış bildiğin eski anlamlar değişti" diyor!

...

Yani LLM modellerini biraz fazla ciddiye alıyoruz, onları kullanalım ama hikmet üretmelerini beklemeyelim.

__MAE

Çok güzel bir özet ve analiz olmuş, Akif hocam hissiyatımı veciz bir şekilde dile getirmiş. Peki neden ilk bakışta bize çok güzel görünüyor?

İnsan olarak bu tür cevaplardan etkilenmemizin nedeni herhalde "dış görünüşe" çok değer vermemiz. Kulağa ve göze hitap eden şeyler ilk başta bize daha cazip görünüyor. Bu da sanırım insan olarak bizim zayıflığımız. Her yeni çıkan araç maalesef bunu körüklüyor, derinlikten yüzeyselliğe doğru hızla ilerliyoruz. Eskiden ortaokul ve lisede dönem ödevlerimizi, ansiklopedilerden ve kitaplardan tek tek okuyup özetini kendimiz çıkararak -silip tekrar yazma ihtimali olmayan- dolma kalemle yazarken şimdi 5 dakikada hiçbir şey öğrenmeden "çok şey biliyormuş gibi" yapabiliyoruz. Halbuki bu araçlar bizim derinliğimizi artırmalıydı, aksine yüzeyselliğe yönlendirdi. Ama öyle sanıyorum ki çok yakın bir gelecekte insanlar hızla bu yapaylığa doyup konuşacak bir insan ve okuyacak bir kitabın peşine düşecek.

Mesela bu sohbetteki yazıyı ele alalım, hakkını teslim etmek lazım, ilk bakışta bir YZ için çok derinlikli ve şaşırtıcı görünüyor. Ancak Akif hocamın da örneklerle değindiği gibi biraz daha detaylı bakınca "bilme" ile "anlama", "bakma" ile "görme" yani "ilim" ile "irfan" arasındaki uçurum göze çarpıyor. YZ Kur'an'ı "biliyor" ama "anlamıyor". Günümüzde bu ikisi arasında pek fark yokmuş gibi algılanabilir ama mesela Mevlana için öyle mi, tam aksine anlama "her şey"dir. Mesnevi, ney'in kamışlıktan koptuğu günden beri yankılanan sesi anlatmakla başlar ama bu sesi duymak için kulak lazım, yoksa duyulan ses sadece kuru gürültüden ibaret olur.

YZ ayetlerden "kozmik işaret" olarak bahsediyor ama neye işaret ettiğini bilmiyor, çünkü görecek gözü yok. Çok güzel bir harita çıkarabiliyor ama haritadaki yere adım attıramıyor. YZ Kur'an'ı kendisini "muhatap" alarak okumaz, hitabın hedefine kendisini koymaz. Sadece incelenecek bir nesne olarak görür, çünkü yapısı buna izin vermez, kabiliyeti yoktur. Tevhid'i çok güzel anlatabilir ama onu söylemek ile yaşamak arasında koca bir ömür vardır. 

Ayrıca YZ'nin tanımları da çok eksik, mesela insanı "çelişkili bir varlık" olarak tanımlıyor. Halbuki "imtihan" denen şeyden haberi yok. "Nereden geldim, nereye gidiyorum" sorularını sorar ama o soruyu soranın yaşadığı duyguları yaşamadan cevaplar. Kur'an ancak mümin bir kalp ile tam muhatabını bulur ama YZ'nin kalbi yoktur, dolayısıyla Kur'an onda hiç bir şekilde karşılık bulmaz ve o da bunu bilmez. Kur'an'daki nakışları görür ama onu yapan "nakkaş"ı göremez. Çünkü YZ'de istatiksel bir "ene" olduğu için kendini eksik bir varlık olarak görmez, eğitildiği modelleri yeterli ve asıl kaynak olarak görür, zaten asıl sorunu da budur. 

Dolayısıyla, müfessirlerin ve muhaddislerin aksine tahkik, irfan ve takvadan yoksun, bağlamdan kopuk içtihatlar verme ihtimali yüksektir, kişi "tatmin edici" bir cevap aldığını zanneder ama eğer bir köke dayanmazsa yani edindiği bilgileri ölçecek bir terazisi yoksa dalalete gitme ihtimali yüksektir. Aslında davranışları ve bakış açısı "sadece aklına güvenen" bir insanınkinden farklı değildir. İkisi arasındaki farkı Said Nursi (RA) "Sözler" adlı eserinde 12. Söz'de çok güzel bir temsil ile anlatıyor, meraklısının okumasını kesinlikle tavsiye ederim.

Sonuç olarak YZ, meraklı kişilere çok güzel başlangıç noktaları sunabilir, mantığı görmek açısından değerlidir, haritayı gösterebilir ancak yolculuğu yapamaz. Yapısal olarak "kâl" üretir, "hâl" değil. İlim ve zeka imanın yerini tutamaz. İman ayrı bir kapıdır, o ancak içeriden açılır.

Burada sözü Yunus Emre'ye bırakmak lazım:

İlim ilim bilmektir
İlim kendin bilmektir
Sen kendini bilmezsin
Bu nice okumaktır

Okumanın mânâsı
Kişi hakkı bilmektir
Çün okudun bilmezsin
Ha bir kuru emektir

Okudum bildim deme
Çok taat kıldım deme
Eğer Hakk’ı bilmezsen
Bu kuru laf demektir

https://www.youtube.com/watch?v=91isQiT8Xxs

selamlar..

[selçuk İdrisoğlu]

Aslında Yapay Zeka (bu konu özelinde ChatGPT) tam olarak kendisinden isteneni yapmış gibi görünüyor.

GPT’nin ürettiği cevaba odaklanınca kendisinden isteneni/komutu/promptu unuttuk sanki.

Komut şuydu: Herhangi bir tercüme, meal ya da tefsire müracat etmeden Kur'an'ın anlamını özetleyebilir misin?

Ve sonuç olarak sizin de isabetle tespit ettiğiniz gibi verilen cevaplar çok “modern”, geleneksel anlatıların dışında oldu.

Talep buydu çünkü. Kur’an etrafında oluşan müktesebattan istifade edemeyince elinde yalnızca “modernist” yorumlar kaldı gariban GPT’nin ☺️ O da ne yapsın, Dücane Cündioğlu vari cevaplar oluşturdu ☺️

Akif Eyler <akif....@gmail.com> şunları yazdı (20 May 2026 15:46):



--
Gruba davet etmek istediklerinize bu linki ulaştırabilirsiniz:
https://groups.google.com/g/yz-ve-insan/about
---
Bu iletiyi Google Grupları'ndaki "Yapay Zeka ve İnsan" grubuna abone olduğunuz için aldınız.
Bu grubun aboneliğinden çıkmak ve bu gruptan artık e-posta almamak için yz-ve-insan...@googlegroups.com adresine e-posta gönderin.

Bu tartışmayı görüntülemek için https://groups.google.com/d/msgid/yz-ve-insan/CAC5h89xPqPk3QNFtGYNY2JA6C6t1HV%3Dj_L-O7dBw79zAVmb2fA%40mail.gmail.com adresini ziyaret edin.