De Idioot Dostojevski

[Ozie Melzer]

Hethoofdpersonage Ljev Msjkin is een 26-jarige vorst uit een oude adellijke familie. Hij is de laatste van de Msjkins. Vroeger is de vorst heel erg ziek geweest. Zware aanvallen van epilepsie hadden hem van zijn verstand beroofd. Hij was zijn geheugen kwijt geweest, kon zich niet behoorlijk uitdrukken, begreep niet wat mensen verlangden en had nergens benul van. Meer dan vier jaar had hij in een Zwitsers sanatorium verbleven om te genezen van zijn ziekte. Hij was daar heel gelukkig geweest.

Tegenwoordig is hij nog niet genezen, maar toevallen heeft hij nog zelden. In Rusland kent de vorst niemand. Zijn ouders zijn al twintig jaar dood, zijn pleegvader was twee jaar geleden overleden. Ook zijn financile situatie is penibel. De vorst begrijpt niets van het leven. Hij kent het stadsleven van Sint-Petersburg niet en van vrouwen weet hij zelfs helemaal niets. Hij is een kunstenaar, een filosoof, een kindervriend en zelf nog een kind. Om deze redenen wordt hij een idioot genoemd.

Vorst Mysjkin keert terug naar Rusland. Hij zoekt de familie Jepantsjin op omdat de vrouw des huizes een ver familielid van hem is. Aglja Ivanovna Jepntsjina is de jongste en mooiste dochter van het gezin. Hoewel ze voortdurend overhoop ligt met haar familie, kan het steeds worden bijgelegd. Daar wordt de vorst diep getroffen door het portret van Nastsja Filppovna Barjasjkova, een wees die wordt onderhouden door een rijke heer. Ze haalt bedenkelijke lieden over de vloer en heeft een slechte reputatie gekregen. De vorst houdt van beide vrouwen, maar op een verschillende manier. Voor Aglaja Ivanovna voelt hij een meer sentimentele liefde, terwijl hij voor Nastasja Filippovna meer een liefde uit medelijden voelt. Hij is echter niet de enige die zijn oog op hen heeft laten vallen en de vrouwen zijn allesbehalve standvastig in hun besluit met wie ze willen trouwen. Aldus geraakt vorst Mysjkin in twee complexe driehoeksverhoudingen.

De vorst heeft nog maar pas een aanzienlijke erfenis gekregen of er dient zich een stelletje oplichters aan die op zijn geld uit zijn. Deze toestanden zijn niet bevorderlijk voor zijn gezondheid. Zijn ziekte is aan het terugkeren.

Dostojevski hield vast aan het traditionele Rusland. Er werden nieuwe ideen gemporteerd vanuit het buitenland, maar hij verzette zich tegen deze vernieuwing. Voor hem waren socialisme en liberalisme allemaal hetzelfde. De socialisten waren niets anders dan de liberale landheren uit de tijd van de lijfeigenschap. Het was niet alleen een aanval op de gevestigde orde, maar op Rusland zelf. De vernieuwers haatten Rusland en gaven af op alles dat Russisch was. Daarom mochten oude adellijke geslachten niet verdwijnen. Zij moesten vooraanstaande en leidende figuren blijven in Rusland.

Dostojevski wist heel goed hoe men in Rusland en Europa over elkaar dacht. In Rusland werd Europa beschouwd als beschaafd en in Europa werd Rusland beschouwd als barbaars. Daarom kon het westen gemakkelijk zijn nieuwe ideen uitvoeren naar Rusland, maar Dostojevski probeerde de rollen om te draaien. Hij wilde de Russen niet langer blootstellen aan westerse invloeden, ze een Russische wereld tonen en de Russische beschaving zelfs naar het westen brengen. Daarvoor had hij een groot en krachtig idee nodig, dat de mensen verbond en stuurde. Dostojevski beriep zich op de Russische gedachte, de Russische God en Christus. Dat betekende liefde voor het Russisch vaderland en de Russisch-Orthodoxe Kerk. Wie zijn vaderland niet liefhad, had ook God niet lief. De Russische Christus was zuiver gebleven, zou in al Zijn glorie verschijnen en zorgen voor de opstanding van het hele mensdom. Er zou een reus verrijzen voor de ogen van de verbaasde wereld. Heel het buitenland, heel Europa was niets anders dan een illusie.

In 2013 verscheen Dostojevski's meesterwerk De idioot in een nieuwe vertaling in de Russische Bibliotheek. Het boek kreeg razend lovende besprekingen in de media. 'Een overweldigende soaproman,' noemde Michel Krielaars het boek in NRC Handelsblad. Arthur Langeveld heeft het werk volgens hem 'briljant vertaald'. Vorst Mysjkin, bijgenaamd 'de idioot', is een van de origineelste hoofdpersonen uit Dostojevski's in dit opzicht toch al zo rijke oeuvre. 'Een mens die in alle opzichten goed is', een soort Jezus, maar toch een mens van vlees en bloed, hoe naef en goed van vertrouwen hij ook is.

Groene.nl gebruikt cookies om het websitegebruik geanonimiseerd te analyseren en noodzakelijke functionaliteiten zoals inloggen mogelijk te maken. Groene.nl gebruikt geen cookies voor advertenties en deelt geen informatie met adverteerders of social media platformen. Meer informatie is beschikbaar in onze privacy- en cookieverklaring.

Het probleem is natuurlijk dat beleefdheid en openhartigheid niet zo heel vaak samengaan. In de negentiende eeuw bijvoorbeeld ging het laatste veelal ten koste van het eerste. Hoeveel onuitgesproken verlangens en gedachten bleven er niet bedekt onder een dikke pleisterlaag van beleefdheid; was er een uitbarsting van gevoelens, dan gebeurde dat met zoveel geweld dat het plafond bij wijze van spreken naar beneden kwam. Uit de brokstukken werd de complete literatuur van die jaren opgetrokken. Dat is ondertussen wel veranderd. Vandaag leven we in een tijd waar openhartigheid juist hogelijk gewaardeerd wordt en is zeggen wat je denkt een waarde op zich geworden, ook en soms zelfs juist indien anderen dat als kwetsend ervaren.

Dat het uiteindelijk ook met de argeloze vorst Mysjkin verkeerd afloopt, komt doordat hij omringd wordt door een flink stel antipathieke personages. Dostojevski is bekend geworden om de schoften en schurken die hij in zijn werk het licht liet zien, zoals de berekenende moordenaar Raskolnikov in Misdaad en straf, de charismatische Stavrogin en de kettingganger Fjedka in Duivels en de ploertige Smerdjakov in zijn meesterwerk De broers Karamazov. In De idioot is de laaghartigheid mooi verdeeld over zowat alle andere karakters, waarbij er niet eentje louter slecht en verdorven is, zelfs niet de boertige Rogozjin, wiens liefde voor de ravissante Nastasja Filippovna zo hevig is dat die niet meer van haat te onderscheiden valt. En ook dat is een verdienste van Dostojevski. Niet zozeer dat hij de mooie Nastasja ten slotte door Rogozjin overhoop laat steken, maar dat hij heeft aangetoond dat al die gevoelens die doorgaans zo helder van elkaar worden onderscheiden in klinkende begrippen als liefde, haat en ijdelheid, in werkelijk naast en door elkaar bestaan, dit tot stomme verbazing van degenen die ze ondergaan.

Op Dostojevski is veel aan te merken, in de eerste plaats vanwege de enorme omvang, zo niet langdradigheid van veel van zijn romans, die indertijd als feuilleton verschenen, met andere woorden: elke verwikkeling, elk bijkomend hoofdstuk zorgde voor extra geld in het zo vaak door de schrijver vergokte huishoudpotje van zijn armlastige gezin. Criticaster Nabokov noemde hem een overschatte en kwezelachtige schrijver die alleen maar hysterische personages wist te creren, en zelfs vertaler Arthur Langeveld doet in zijn nawoord geen enkele poging de zwakke punten van De idioot te verhullen. Dostojevski had tijdens het schrijven niet echt een idee waar het verhaal naartoe ging, en kan nog al eens op onnodige woordherhalingen betrapt worden. Het zijn gebreken die inmiddels al zo lang meegaan dat je zou beginnen te denken dat ze deel uitmaken van het grote geheim van deze schrijver.

Prins Myshkin keert terug naar Sint-Petersburg nadat hij zich jarenlang voor zijn epilepsie heeft laten behandelen in het buitenland. Al snel wordt de prins meegesleept in een wespennest van intriges, omdat hij met zijn kwetsbare eerlijkheid mensen en systemen aan het wankelen brengt. Uiteindelijk wordt de wil om anderen te helpen Myshkins ondergang.

De Karamazovs (1999) naar de roman van Fjodor Dostojevski was een belangrijke voorstelling voor Laika. In De idioot zijn opnieuw grote levensvragen aan de orde: de zoektocht naar een levensdoel, liefdesgeluk dat te koop lijkt, emoties die leiden tot levensbelangrijke conflicten, de familie als broeihaard van intriges,... De fascinerende karakters en rijke dialogen nodigen uit tot een theatrale vertaling.

Na een lang verblijf in het buitenland keert vorst Mysjkin terug naar Rusland. Zijn verbazing over het feit dat de Russische maatschappij sinds zijn afwezigheid helemaal in de ban is geraakt van geldzucht en andere verderfelijke hartstochten en zijn epilepsie leveren hem de bijnaam ''de idioot'' op. Hij wordt verliefd op Aglaja, maar doet een aanzoek aan Natasja. Een groep radicalen doet een poging Mysjkin af te persen en zijn rivaal in de liefde pleegt een aanslag op hem.

F.M. (Fjodor Michajlovitsj) Dostojevski is een van de bekendste auteurs uit de Russische literatuur. Hij werd in 1821 in Moskou geboren als zoon van gegoede familie. Op 20-jarige leeftijd werd hij officier bij de genie. Drie jaar later nam hij ontslag. In 1849 werd hij als revolutionair ter dood veroordeeld. Op de plaats van de terechtstelling kreeg hij gratie, waarna vier jaar dwangarbeid volgde. In 1881 stierf Dostojevski als gevierd schrijver en spreker.

Midden negentiende eeuw vermoordden terroristen in naam van de revolutie een verrader uit eigen gelederen. De 22-jarige Sergej Netsjajev slaagde er als enige in geruime tijd uit handen van de politie te blijven. Het was deze moord die Dostojevski inspireerde tot Boze geesten, zijn meest politieke roman. Als geen ander weet hij, met zijn meesterlijke karakteriseringen, de kwaadwillende revolutionairen naar het leven te tekenen. Het is ronduit ontluisterend hoe zij samenzweren om hun tegenstanders uit de weg te ruimen, terwijl zij te midden van excessief geweld zelf buiten schot weten te blijven.

In Boze geesten laat Dostojevski zien hoe ver sommigen gaan om hun ideologie, hun politieke opvattingen, te verdedigen. Hij legt, niet zonder zwarte humor en ironie, nauwkeurig bloot tot welke buitensporigheden om het even welk fanatisme kan leiden. En waartoe dat leidt is ook tegenwoordig pijnlijk zichtbaar: van het fenomeen gewetensgevangene en terrorisme tot het regelrecht uitschakelen van politieke dissidenten, het is onverminderd relevant. Met Boze geesten schreef Dostojevski kortom (helaas) een boek van alle tijden.

3a8082e126