Re: Overeenkomsten tussen Bogomils en Katharen
Geiserik
Geknipt naar bijgevoegd proefschrift van Bart Rosseels).
Een deel van de auteurs over de Katharen menen dat het kathaarse
geloof een artificiële doctrine is, die in het westen werd ingevoerd
door de bogomilen vanaf de tweede helft van de twaalfde eeuw.
Ademar van Chabannes verwijst in zijn kroniek naar de activiteiten van
"manicheeërs" in Aquitanië van 1018 tot 1028. Ze hadden een
monastiek voorkomen, mochten bepaald voedsel niet eten en verwierpen
het doopsel, het kruisteken, de heiligen, het huwelijk, de katholieke
Kerk. De monnik Heribert van Perigord schreef in een brief dat de
ketters niet deelnamen aan missen, het kruis weigerden te vereren of te
communie te gaan, geen vlees aten, weinig wijn dronken en honderden
kniebuigingen per dag maakten. In 1025 werden in Arras ketters
veroordeeld omdat ze de waarde van kerkelijke sacramenten en de
transsubstantiatie ontkenden. Ze volgden de geboden van Christus en de
apostelen en sloten andere boeken uit. Dit betekent ongetwijfeld dat ze
van de bijbel enkel de evangelies, de Handelingen van de apostelen en
de Paulusbrieven aanvaardden. Andere kenmerken van de ketterse
bewegingen uit de elfde eeuw waren het iconoclasme, het docetisme en
het doopsel door handoplegging.[289]
Deze opsomming van de kenmerken van de ketters doet onmiddellijk denken
aan de bogomilen, maar de bronnen vertellen ons niets over de origine
van de ketters. in de ketterijen in het westen vanaf het jaar Duizend.
De opkomst van de eerste ketterijen in het westen vond immers plaats
tussen de getuigenissen van Cosmas en Euthymios van Peribleptos, toen
de kosmologische mythe van de bogomilen nog volop in ontwikkeling was.
We kunnen dus vaststellen dat in het westen vanaf het jaar Duizend
allerlei ketterijen ontstonden, die alle kenmerken van de bogomilen
overnamen, behalve het kosmologisch dualisme, dat bij de bogomilen nog
niet volledig ontwikkeld was. De gegevens dat de leer van de bogomilen
sterk geleek op het geloof van de westerse ketters in de elfde eeuw en
dat er contact was tussen oosterse en westerse ketters in de twaalfde
eeuw, suggereert een eerder contact in de elfde eeuw. In de bronnen
over deze ketterijen wordt vaak geschreven over hun ketterleiders, die
vaak magische krachten toegedicht krijgen. Misschien waren dit
bogomilische missionarissen? De suggestie van Frassetto dat de westerse
ketterijen van de elfde eeuw gemeenschappen van ontevreden christenen
onder leiding van bogomilische missionarissen waren, kunnen we echter
niet met zekerheid vaststellen.[291]
Contact tussen bogomilen en katharen
In het midden van de twaalfde eeuw ontstond (waarschijnlijk uit de
vroegere westerse ketterijen van de elfde eeuw) een georganiseerde
ketterij, het katharisme. De belangrijkste kenmerken van de katharen
waren het dualisme, ascetisme en de afwijzing van de orthodoxe
traditie. Ze hadden dus net dezelfde kenmerken en doctrines als de
bogomilen. . De ketterij werd in het westen ook de "Bulgaarse
ketterij" genoemd.[292] Deze elementen wijzen op contact tussen
bogomilen en katharen. Pas in het midden van de twaalfde eeuw vinden
we duidelijke bewijzen voor de penetratie van het bogomilisme in
West-Europa. De eerste katharen in Europa worden vaak gesitueerd in
1143. Op een proces tegen hen vertelde de kathaarse bisschop van Keulen
dat ze hun geloof ontvangen hadden vanuit het Byzantijnse rijk. De
enige ketters in het Byzantijnse rijk die de katharen konden beïnvloed
hebben, waren de bogomilen. Dit is dus het eerste bewijs van contact
tussen katharen en bogomilen.[294]
De Franse kruisvaarders die bekeerd waren tot ketter, richtten ook in
Frankrijk een kettergemeenschap op. De ketters werden er meestal
"Bulgaren" genoemd. Via Frankrijk verspreidde de ketterij zich in
de Provence, waar ze maar liefst vier bisschoppen kregen, in
Carcassonne, Albi, Toulouse en Agen.[297] Het verhaal van Anselmus zou
wel eens een heel waarheidsgetrouw beeld kunnen geven van de
verspreiding van de ketterij. ."
Papa Nicetas, "die bisschop was van de ketters in Constantinopel",
kwam naar Lombardije en wijdde Marcus tot bisschop in de ordo van
Drugunthia. De ordo is de opeenvolging van bisschoppelijke wijdingen in
een gemeenschap van ketters, die begonnen was bij de apostelen. Elke
ordo vormt zo een aparte ketterse Kerk. Marcus werd als bisschop erkend
in heel Lombardije, Treviso en Toscane. Volgens het Tractatus de
hereticis werd Marcus door Nicetas voor de eerste maal tot bisschop
gewijd; volgens De heresi Catharorum in Lombardia was Marcus
aanvankelijk gewijd in de ordo van Bulgaria en wijdde Nicetas hem
opnieuw ditmaal in de ordo van Drugunthia. De missie van Nicetas in het
westen beperkte zich niet tot Noord-Italië. Nadat hij Marcus tot
bisschop van Lombardije had gewijd, trok hij naar Zuid-Frankrijk, waar
hij op een kathaars concilie te Saint-Félix alle aanwezigen opnieuw
doopte. "De Kerk van Toulouse bracht papa Niquinta naar het kasteel
van Saint-Félix, en een grote menigte van mannen en vrouwen van de
Kerk van Toulouse en van de andere naburige Kerken verzamelden daar om
het consolamentum te ontvangen dat de heer papa Niquinta begon te
verlenen."[303] Daarna wijdde hij vijf mannen tot bisschop. Niquinta
was de vertegenwoordiger van de ordo van Drugunthia en zijn missie had
tot doel alle katharen in deze gemeenschap op te nemen. Niquinta is dus
ongetwijfeld dezelfde persoon als Nicetas uit de vorige twee bronnen.
Het verslag van het concilie geeft 1167 als datum voor deze
gebeurtenissen. Dit wordt echter tegengesproken door Anselmus, die
beweert dat Marcus en zijn vrienden de ketterij van Napels naar
Lombardije brachten in ongeveer het jaar 1174.[304] De missie van
Nicetas moet dus na 1174 hebben plaatsgevonden, tenzij Anselmus zich
van datum heeft vergist. Misschien hadden kopiisten het oorspronkelijke
document verkeerd gelezen en stond er niet 1167, maar 1176.[305]
Wat was het resultaat van de missie van Nicetas in het westen? Zijn
missionering was aanvankelijk een groot succes: alle kathaarse
bisschoppen lieten zich opnieuw door hem wijden in de ordo van
Drugunthia. Nadat Nicetas was teruggekeerd naar Constantinopel,
probeerde de ordo van Bulgaria de schade te herstellen.
Bogomilse literatuur
De slavisten van de negentiende eeuw kenden aan de bogomilen een grote
rol toe in de creatie, vertaling en verspreiding van apocriefe werken.
Deze opvatting wordt echter niet bevestigd door de beschikbare bronnen.
Turdeanu heeft de werken, die traditioneel aan de bogomilen
toegeschreven werden, kritisch bestudeerd en kwam tot de conclusie dat
slechts twee bekende apocriefe werken het predikaat "bogomilisch"
verdienen: Interrogatio Iohannis en Visio Isaiah. Van deze beide werken
was enkel Interrogatio Iohannis integraal het product van de bogomilen.
Visio Isaiah bestond al lang vóór de tijd van de bogomilen, maar werd
door hen bijgewerkt, zodat het een bogomilisch karakter kreeg.
Waarschijnlijk werden, naast dit werk, nog andere bestaande apocriefe
werken door hen overgenomen, bijgewerkt en verspreid, maar Turdeanu
heeft geen andere werken gevonden, waarin hij met zekerheid de invloed
van de bogomilen kan bespeuren.[308]
Chronologie van het dualisme
Sommige auteurs wijzen erop dat alle bronnen over het bogomilisme
getuigenis afleggen van het gematigd dualisme. Het absolute dualisme
werd onder de bogomilen niet beleden. Deze auteurs beweren meestal dat
het absolute dualisme van de katharen niet afkomstig was van de
bogomilen, maar van de paulicianen.[353] De ordo van Drugunthia was de
pauliciaanse Kerk, de ordo van Bulgaria de bogomilische Kerk.
De katharen waren aanvankelijk, zoals de bogomilen, gematigd
dualistisch. De eerste absolute dualisten in het westen vinden we pas
terug in 1177, na de missie van Nicetas. De kathaarse bisschoppen in
het westen waren aanvankelijk gewijd in de ordo van Bulgaria, de
gemeenschap van gematigde dualisten. De missie van Nicetas had tot doel
alle westerse ketters op te nemen in de ordo van Drugunthia en dus van
hen absolute dualisten te maken. Zoals we eerder hebben gezien, kende
zijn missie in Zuid-Frankrijk een blijvend succes: de Zuid-Franse
katharen bleven absolute dualisten.[356]
Ketterse rituelen
De katharen en de bogomilen verwierpen de orthodoxe sacramenten, die
niet tot de verlossing leidden. In de loop der tijd ontwikkelden ze hun
eigen rituelen, die de orthodoxe sacramenten vervingen.
Consolamentum
Het katharisme (en het bogomilisme) was een sacramenteel geloof:
verlossing werd bereikt door toediening van een sacrament, het
consolamentum. Het belangrijkste doel van de missie van Christus lag
erin dit sacrament aan de mensheid te schenken.[375]
Rituelen en praktijken
Naast de grote ceremonies hadden de katharen nog enkele vaste rituelen.
Waar de grote ceremonies duidelijk afgeleid zijn van de gebruiken bij
de bogomilen, is dit voor de kleinere rituelen minder zeker. De
katharen hielden bij het vasten en bij andere praktijken geen rekening
met zon-, feest- en heiligendagen, behalve om schandaal te vermijden,
zoals Anselmus van Alessandria zegt. Hun ware geloof verbergen was een
kenmerk dat de katharen blijkbaar hadden overgenomen van de bogomilen,
hoewel er minder de nadruk wordt op gelegd dan in de bronnen over de
bogomilen.
Conclusie
De Khazaren werden na de inval van de Maygaren in Hongarije in Europa
bekend onder de naam Cazzars. De naar de Balkan getransporteerde
Paulicianen werden in het bulgaars Bogomils ( vrienden van God)
genoemd. Na de val van de Khazaren zwermden de Joden als Akenazi en de
Christenen naar het westen, waar ze de oude naam Cazzar terugkregen,
verbasterd als ketzer en gazari, wat in Italië zelfs de naam voor
Katharen werd