Re: Kitab şəkli
Edelira Longinotti
Hər yazısal quruluş insan yaşamına bənzəyir. Necə ki, insan dnyaya gz aan andan bəri z sonuna doğru addımlayır, hekayə, roman, məqalə, risalə və sairə də ilkin szdən son szə doğru irəliləyir. Bu arada hadisələr, eniş-yoxuşlar, dyn dşmələr, umudsuzluqlar, dynlərin aılışı və beləliklə, nəhayət, bir yazılı quruluşu tamamlayır.
Hansısa bir məkana girəmk n astanadan keib iəriyə ayaq qoymaq gərəklidir. Kitabsa bina kimidir. Demək, znə məxsus quruluşu və ərivəsi var. ap sənəti rvnəq tapandan bəri, he bir yazı ılpaqcasına oxucunun əlinə atdırılmır. Zaman və kltrdən asılı, mxtəlif şəkillərdə nəşr geyimi geyir.
Hər bir kitabda mətndən qıraqdakı elementlər oxucu, yazıı və naşir arasında vasitə kimi sayılır. Kitab evlərinin rəflərinə və həminin vitrinlərə dzlmş kitabları, kltrəl bir media kimi nəzərə almaq olar. Bir tərəfdən də hər bir kitab başlanğıcından sonunadək znə aid tarixi bir quruluş zrə yazılır. Məsələn, Madam Bovari adlı bir roman əgər 21-ci əsrdə yazılsaydı, szsz ki, zəmanənin tarixi, siyasi və insani mnasibətləri onun quruluşuna təsir edib, qətiyyən 19-cu əsrdə yazılmış əsər ola bilməzdi. Madam Bovari 19-cu yzildə, demək, batıda ailənin mqəddəs sayıldığı dvrn sona atdığı bir zamanda yazılmışdı. Qustav Flober əgər gnmzdə yaşasaydı, Madam Bovari adlı bir qadın, bəlkə də z xəyanətlərindən bəraət qazanarmış.
z coğrafyamıza gəldikdə Sadiq Hidayətdən, Qulamhseyn Saididən tutdu bir ox yazıılaradək, onların yazıb-yaratdığı əsərlrdə zamanın tələbi və siyasi-ictimai durumun təsirini grmək ox da ətin bir iş deyil.
Kitab səhifələrinin haşiyələri isə qaba tutulmuş şəkil ərivələri kimi oxucuda iki nv təsirin (msbət, mənfi) yaranmasına səbəb olur. Haşiyələri standart biimdə ağ olan mətnləri, haşiyələri yazılı mətnlərlə tutuşduranda, ağ haşiyəli mətnlər boğuntu olmadığına grə oxucuda xoş (msbət) hisslər yaradıb, onun darılıb yorulmağına mane olaraq, mətnin dayanmadan oxunuşuna səbəb olur. rnəyin, Dante Aligyerinin məşhur trilogiyası, yəni İlahi komediyanın mxtəlif tərcmələrini oxuyanda, yazılı haşiyə, mətnin oxunuşunu z mənfi təsirindən azad buraxmır. oxlu səhifələrdə nəqli dşnmək istiqamətində, hər bir szcyə neə sətir yazılmış izahlar oxucunun fikrini cəmləşdirməsinə mane olur. Qeyd etmək lazımdır ki, İlahi komediya kimi kitablarda haşiyələrin, izahlı səhifələrin olmağı qaılmazdır.
Yazıının adına gəldikdə onun doğma və ya taxma adı hansısa bir kitabın giriş astanasının nəmli elementlərindən biri sayılır. Avropada sənaye inqilabından ncə əsərin stndə yazıının adının yazılması, nəşr sənətində dəb deyilmiş. Əsərin yaradanı deyil, yalnız əsərin z nəmliydi. Əgər istisna olaraq hansısa əsərin stndə ad yazılsaydı, demək, o ad yazııya yox, bəlkə sifariş verən padşah və ya hakimə məxsus olmalı idi. Szsz ki, bu qeydlər əsərin zəlliyinə və bəzən onun əbədi yaşamasına da səbəb olurmuş. rnəyin, Nizami Gəncəvinin nəzmə əkilmiş epik əsərlərini o cmlədən saymaq olar. Onun 2260 beytdən ibarət Sirlər xəzinəsi (Məxzənul əsrar) kitabı Ərzəngan padşahı Fəxrəddin Bəhram şah ibn-Davud və 6500 beytdən oluşan Xosrov və Şirin əsəri, Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd və 4700 beytlik Leyli və Məcnun Şirvanşah və Bəhramnamə 5136 beyti zndə ehtiva edən Əla-əddin Alparslan və İskəndər namənin Şərəfnamə blm Atabəy Əzəm, Nsrətiddin Əbbəkr ibn Məhəmnəd və İqbalnamə Əlmələkl-Qahir Əbfəth Məsud adına yaranmışdı.
Avropada sənəti inqilabın təsirində ap sənəti rvnəq tapandan bəri yazıı bir fərd olaraq kimlik tapıb, onun kltrəl və huquqi dəyərlərini nəzərə alaraq, yazıının adı əsərin stndə qeyd olunmağa başladı. İndisə gnmzdə, nəşr sənətində yazıının adı və onun kimliyi tanınmış bir haqq kimi dəyərlənir.
Yazııların təxəllsdən istifadə etməyi qəribə bir hal deyil. Əlbəttə, təxəlls oxlu nədənlərdən asılı ola bilər. Əsil sual budur ki, bir yazıı nə n yalanı adın altında gizlənir? Bu nədənləri dşnmək ox da yersiz ola bilməz. Təxəllsn seimi bir qayda-qanuna əsaslana bilər, yoxsa sosial pisixoloji durumdan qaynaqlanır? Və digər suallar...
Siyasi-ictimai şəraitin təsirindən əlavə, cinsiyət məsələsi də yalanı ad qullanmağın digər səbəbi olubmuş. Dnyanın bir ox yerlərində, o cmlədən z lkəmizdə, xanımların bir qismi yaratdıqları əsərləri taxma ad vasitəsilə oxucunun əlinə atdırmışdılar. Pəhləvi dvrndə məşhur yazıı Simin Danişvər Şirazi Binam adı ilə Tehran radiosuna və həminin Tehran qəzetlərinə bir sıra məqalələr yazmışdı. Xanım yazıılar sırasında lkənin birinci roman yazıısı Simin Danişvər xanımı qırağa qoyduqda, ondan ncə Əmir Ərsəlan nağılı Nasirəddin Şahın qızı Fəxrddvlənin qələmiylə məktub olub. Demək, Nəqiblməmalik gecələr Əmir Ərsəlan nağılını Nasirəddin Şaha rəvayət edərkən, Fəxrddvlə pərdə arxasında oturub, nağılı eşidib və qələmə almışdı. Bununla belə, kitab Nəqiblməmalikin adına ap olub və Fəxrddvlənin ad-sanı kitabın bir bucağında belə yazılmayıb. Və... hələ də - ox gman ki, nədənlərin davamına grə - bu işin davamı var.
20-cı əsrin son illərinin elmi-fantastik roman yazıısı Elis Xastinqs Bredli - Şeldon əsərlərində məllif adı kimi Ceymz tiptri. Jr. adı seməyinin səbəbini belə aıqlayır: İnsanlar elmi-fantastik janrda yazılmış əsəri, kişi adıyla ap olunduğuna grə daha ciddi sanıb, ona artıq dəyər verirlər.
Tənqidilərə grə, məşhur Fransız yazıısı Roman Katsevin Əlvida Harri Kuper və bir ox əsərini Romen Harri adıyla yazmağının psixoloji səbəbi vardı. Romen Harri 1974-c ildə, eyni zamanda başqa adla roman yazıb-yaratmışdı. Tənqidilərin yazdığına grə Romen Harrinin əsərlərində, başqası olmaq nəmli məzmun daşıyır. zmdən yorulmuşdum, daha Romen Harri adını daşımağa səbrim tkənmişdi szn syləyən yazıı Emil Acar adıyla yazdığı əsərlərində etiraf edir ki: Hər zaman başqasıydım. Nəhayət, iş ora atır ki, Romen Harri Fransız tənqidilər tərəfindən Emil Acarın əsərlərini oğurlamaqda thmətlənir. Romen Harri 1980-ci ildə intihar edir. İntihardan bir il sonra onun Emil Acarın yaşam və lm adlı kitabı işıq z grr. Bir rəvayətə grə, altı taxma ad altında gizlənmiş Romen Katsev dnyanın ən byk yalanı yazıısı adlanıb.
Təqdimnamə isə mətndən qıraqda, lakin mətnin gvdəsinə təsir edən nsrlərdən biridir. Yazıı təqdimnamə vasitəsilə z əsərini hansısa bir şəxs ya şəxslərə, cəmiyətlərə və cərəyanlara təqdim etdiyini və ya əsəri yazarkən kimdən ya hansı mətndən, təsirləndiyini vasitəsız şəkildə oxucuya atdırır.
Tomas Eliot ən byk ustad, Ezra Pand n adlı yazdığı giriş vasitəsilə Bərəkətsiz torpaq kitabını Ezra Pand tərəfindən redaktə olduğu n təşəkkrlərini ona bildirmişdi. Almaniyalı yazıı Henrıx Bll Bir təlxəyin fikirləri romanını sadəcə Anna Mariyə ithaf etməklə romanın nəmli obrazlarından biri Marinin yazıı n nə dərəcədə dəyərli olduğunu oxucuya anlatmışdı. Demək, bu kəlməli, qısa və eyni halda ox anlamlı giriş əsərin gizli dəyərlərinin işarətisidir.
Kitabın digər astanalarından biri də bəzi kitablarda titr kimi yazılmış başlanqıc, mətnin gvdəsi başlamadan ncə yazıının qısa aıqlamasıdır. Bu aıqlama isə birbaşa ya dolayı şəkildə əsil mətnə toxunaraq oxucunun zehninin harasa ynəlməyində və hansı nqtələrə diqqət gstərdiyi n nəmli bir nsr sayıla bilər.
Həmin qısa aıqlama bəzən mətnin rəmzlərinə işarə edərək onun təri dəlillərinə işıq salır. Karlos Fuentes Hidranın başı romanının başlanqıc yazısı bir pyesin qısa bir blmdr: Hansısa bir kəsilmiş başın yerinə min baş gyərəcək. Kurni; Sina; 4-c pərdə, 2-ci səhnə, 45-ci bənd. Qeyd etməliyəm ki, Latin Amerikan miflərinə grə Hidra oxbaşlı qorxunc bir məxluqdur. Onun hər bir başını kəsdikdə yerinə iki baş gyərir.
Bu nağılın btn şəxsiyətləri xəyalidir. Onlarla həqiqi insanların arasında olan ehtimali oxşarlıqlar təsadfidir. Bax, elə həmin bu qısa yazı oxucunun zehnini əsil mətn vasitəsilə hansısa tanınmamış bir həqiqətə ynəldir.
Bəzən grnr ki, yazıı adının nəm və dəyərini bilmədən adı bir nmrə, ya bir etiket kimi hesab edir. Halbuki ad hər əsəri başqa bir əsərdən ayırıb, əsərin məzmunundan ipucu verib, oxucunun diqqətini znə əkməlidir. rnəyin, Jan Mari Qustav Loklezyonun l adlı romanı əsl mətnə daxil olmadan, elə kitabın astanasında ad olsa da, oxucuda hansı bir məkana daxil olduğu n hazırlıq yaradıb, onun zehniyətini ln ətinliklrilə rastlaşmağa hazırlayır.
Kitabın adı məzmundan qaynaqlanaraq şəxsiyətlərin adlarından da seilə bilər. Tolstoyun Hərb və slh romanının adı məzmundan alınaraq, Dostoyevskinin Karamazov qardaşları və Fuentsin Laura diası əsərin iindəki şəxsiyətlərin adlarından alınmışdı.
Bəzən ad mətnlə oxucu arasında bir nv tanışlıq hissi yaradır, oxucu mətni oxumadan belə, mətn onun marağını qazana bilir. Misal n, Virciniya Vulfun zm n bir otaq əsəri həmin tanışlıq hissini oxucuda yaradır. Hərənd bu mətni oxuyanda romandakı otağın fiziki nqteyi-nəzərdən evlərdə olan otaqlardan he bir artıq-əskiyi yoxdur, ancaq Vulfun sylədiyi otaq həm nişanəşnaslıq, həm də mənəvi baxımdan adi otaqlardan fərqlənərkən bir xanımın zgrlk simvolu sayılır.
59fb9ae87f