Futbol Alt üst Nedir
Nadia Grubb
Futbol, on birer oyuncudan oluşan iki takım arasında, kendine zg kresel bir topla oynanan takım sporudur. 21. yzyıl itibarıyla 200'n zerinde lkede 250 milyonu aşkın oyuncu tarafından oynanmakta olup dnyadaki en popler spordur.
Her iki kısa kenarında birer kalenin yer aldığı, dikdrtgen şeklindeki bir sahada oynanır. Oyuncuların amacı, temelde ayak olmak zere, eller ve kollar hari vcudun kısımlarını kullanarak topu karşı takımın kalesine sokarak gol atmaktır. İstisnai olarak her iki takımın kalesini koruyan kaleciler, ceza alanı olarak adlandırılan, kendileri iin belirlenmiş alanların sınırları dhilinde topa elle mdahale edebilmektedir. Topun, sahanın uzun kenarlarından saha dışına ıkması durumunda ta atışı (topa son olarak hangi takım oyuncusu temas etmişse karşı takım kullanır), kısa kenarlarından dışarı ıkması durumunda ise kşe (bir oyuncunun, topu kendi kale izgisi dışına ıkarması durumunda karşı taraf lehine kale izgisi ile yan izgisinin kesiştiği noktadan kullanılır) veya aut vuruşu (topun, hcum oyuncuları tarafından kale izgisi dışına vurulması sonucunda ceza sahası iindeki kale sahasından vuruşu yapılarak top oyuna sokulur) ile oyun yeniden başlar. Kırk beşer dakikalık iki devreye ayrılan 90 dakikadan oluşan bir mata karşı takımdan daha fazla gol atmayı başaran takım galip gelirken atılan gol sayılarının eşit olması durumunda ma berabere tamamlanır. Bazı msabakalardaki kurallara gre normal sresi berabere tamamlanan malarda on beşer dakikalık iki devre hlinde oynanan uzatma dakikaları, eşitliğin bu srede de bozulmaması durumunda penaltı vuruşları sonucunda galip gelen taraf belirlenir.
M 300-200 yıllarında in'de ortaya ıkan ve gnmzdeki futbolla benzerlikler taşıyan cuju, oynanış bakımından futbola benzeyen ilk oyun olarak kabul edilmektedir. Yıllar boyunca dnyanın farklı yerlerinde futbola benzeyen oyunlar oynansa da modern futbol kuralları ilk olarak 1863 yılında Futbol Birliği tarafından sistemleştirilmiş olup gnmze kadar birok değişikliğe uğramıştır. Futbolun uluslararası alandaki ynetim teşkilatı Uluslararası Futbol Federasyonları Birliğidir (FIFA).
"Futbol" kelimesi Trkeye, İngilizcedeki foot ("ayak") ve ball ("top") kelimelerinin birleştirilmesiyle oluşturulan football kelimesinden gemiştir.[5] İngilizcede football adını taşıyan diğer futbol sporlarından ayırmak amacıyla, modern futbolun ilk kurallarını belirleyen kurumun adı olan Futbol Birliğinden (İngilizce: The Football Association) yola ıkılarak association football ("birlik futbolu") ifadesi kullanılmaktadır.[6] Football association ifadesindeki soc hecesine -er eki getirilerek oluşturulan ve İngilizce konuşan bazı lkelerde futbolu tanımlamak iin kullanılan soccer kelimesinin ıkışı 1880'lere denk gelir.[7] Gnmzde, İngilizce konuşan lkelerin bazıları futbolu tanımlamak iin yalnızca football ifadesini kullanırken bu kelime diğer bazı dillere değişerek girmiş ve bu şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Bazı dillerde futbolu tanımlamak iin zgn kelimeler kullanırken bazılarında ise foot ve ball kelimelerinin o dillerdeki karşılıkları kullanılarak bu kelimeler birleştirilmiş ve futbol ifadesi bu şekilde yer edinmiştir.
Avrupa'da ise futbola benzer bilinen ilk oyun, Antik Yunanistan'da oynanan episkiros adlı oyundur.[8][12] Vcudun her yeriyle temasın serbest olduğu oyunda oyuncular iki takıma ayrılmakta ve her takım oyuncuları, topu paslaşarak veya atarak rakip takıma ait alanın sonunda yer alan izgiden geirmeye alışmaktaydı. Bu oyunun bir benzeri daha sonraları Roma İmparatorluğu dneminde harpastum adıyla oynandı.[8][13]
Orta ağ Avrupa'sında topla oynanan bir oyuna dair ilk ifadelere, 9. yzyıla ait Nennius'un Historia Brittonum adlı eserinde rastlamaktadır. Galler'in kuzey kısımlarında yazılan eserde, bir grup ocuğun top oynadığından bahsedilmektedir.[14] İngiltere'de, komşu kasaba veya kyler arasında oynanan ve gruh futbolu adı verilen oyunda ama, topu rakip takımın kasaba veya kynde belirlenen blgeye gndermekti. Hemen hemen hibir kuralın olmadığı bu oyunda oyuncu sınırlaması yoktu ve yzlerce kişi mcadele edebilmekteydi.[15] Bu etkinlikler sırasında meydana gelen karmaşayı ve yaşanan olayları gereke gsteren Kral II. Edward tarafından 13 Nisan 1314'te lkede futbol oynanması yasaklanmış,[16] bu yasak, sonrasındaki hkmdarlar tarafından da srdrlmş ve lkede futbol oynanması 300 yıl kadar yasaklı kalmıştı.[17]
İngiltere'deki gruh futboluna benzer bir oyunun varlığına Fransa'da da rastlanmaktadır. Soule, cholle veya choule adıyla anılan bu oyun hakkındaki bilinen ilk veriler 1147 yılına aittir.[18] 1319 yılında Kral V. Philippe, 1369 yılında ise Kral V. Charles tarafından lkede bu tip oyunların oynanması yasaklanmıştı.[19] İtalya'da ortaya ıkan ve kkenleri daha eskiye dayansa da kuralları 16. yzyılda oluşturulan calcio fiorentino adlı sporda ise ama, topu karşı takımın kalesine gndermekti. Topu kontrol etmek, takım arkadaşına pas atmak ve kaleye gndermek iin el ve ayak kullanmak serbestti.[20][21] FIFA, futbola benzeyen tm bu sporların gnmzdeki futbol ile doğrudan bir bağlantısı olmadığını belirtmektedir.[15]
26 Ekim 1863 gn gerekleştirilen bir toplantı sonrasında kurulan Futbol Birliği (İngilizcesi "The Football Association", kısaca "FA") tarafından aynı yılın Ekim ve Kasım ayları arasında dzenlenen beş toplantı sonucunda futbol iin ilk kapsamlı kurallar hazırlandı.[26] Gerekleştirilen son toplantıda, bir nceki toplantıdan ıkan topun ele alınarak koşulması ve koşuların rakibin bacağına vurularak engellenmesini ngren taslak hlindeki iki kuralın kaldırılması kararının kabul grmemesi zerine Blackheath'i temsil eden kurumun ilk hazinedarı, kulbnn birlikten ayrıldığını belirtti. Kalan on bir kulp, Ebenezer Cobb Morley başkanlığında futbolun ilk on drt kuralını oluşturdu.[26] Bu kuralların kullanıldığı ilk ma, 18 Aralık 1863 tarihinde Mortlake'te, Barnes ile birlik yesi olmayan Richmond arasında oynandı ve golsz beraberlikle sona erdi.[27]
İngiliz kulplerinin mcadele ettiği, ilk futbol turnuvası niteliğindeki FA Cup, 1872 yılında C. W. Alcock tarafından kuruldu. İlk resm uluslararası futbol maı 30 Kasım 1872 gn, İngiltere ile İskoya arasında Glasgow'da gerekleştirildi ve 0-0 sona erdi. 1884 yılında, ilk uluslararası futbol turnuvası olan British Home Championship dzenlendi.[28] Aston Villa yneticisi William McGregor, 1888 yılında Birmingham'da kurduğu English Football League ile ilk futbol ligini kuran isim oldu.[29] Kurulan bu ligde 12 takım mcadele etmekteydi. 1870'lerde futbolda profesyonelleşmenin temelleri atılırken profesyonel futbolculuk 20 Temmuz 1885 tarihinde Futbol Birliği tarafından tanındı.[30]
Futbol Birliğinin kurulması sonrasında futbol, Britanyalılar tarafından tm dnyaya yayılmaya başladı. Gney Amerika'da bilinen ilk futbol maı 1867 yılında, Arjantin'deki Britanyalı işiler tarafından oynandı.[31] Aynı yıl Buenos Aires'te, Gney Amerika'daki ilk futbol kulb olan Buenos Aires Football Club kuruldu.[31][32] 1891 yılında ise Arjantin'de dzenlenen ulusal ligle birlikte kıtadaki ilk futbol turnuvası organize edildi.[33] Gney Afrika'da yaşayan Britanyalılar lkedeki ilk futbol hareketlerini 1869 yılında başlatırken 1884 yılında lkedeki ilk futbol turnuvası dzenlendi.[34] 1884 yılında oluşturulan American Football Association tarafından aynı yıl gerekleştirilen lig, Amerika Birleşik Devletleri'nde Futbol Birliği kurallarıyla gerekleştirilen ilk futbol yarışması oldu.[35] Japonya'da futbol oynandığına dair ilk bilinen veriler 1870'lere ait olup Britanyalı denizcilerin Yokohama'da futbol oynadığından bahsetmektedir.[36] Futbolun yayılmaya başlamasının ardından, futbol kurallarını belirleyen kuruluş olan Uluslararası Futbol Birliği Kurulu (kısaca IFAB); Futbol Birliği, İskoya Futbol Birliği, Galler Futbol Birliği ve İrlanda Futbol Birliğinin 1886 yılında Manchester'da gerekleştirdiği bir toplantı sonrasında kuruldu.[37] Futbolun uluslararası alandaki en st ynetim kuruluşu olan Uluslararası Futbol Federasyonları Birliği (kısaca FIFA) ise, 1904 yılında Paris'te kuruldu ve Futbol Birliğinin belirlediği kurallara sadık kalacağını belirtti.[38] 1913 yılında FIFA temsilcileri de IFAB'a temsilci gndermeye başladı.[39] Futbolda profesyonelleşme sreci, dnyanın eşitli yerlerinde 1920'ler ve 1930'larda hız kazandı.[40]
21. yzyıl itibarıyla 200'n zerinde lkede 250 milyonu aşkın oyuncu tarafından oynanan futbol, dnyadaki en popler spor konumundadır.[41][42][43][44] FIFA tarafından Mayıs 2007'de yayınlanan bir rapora gre dnya apında 270 milyondan fazla kişi futbol oynamaktadır. Yine bu rapora gre dnyada 301 binin zerinde futbol kulb, 1,752 milyonun zerinde futbol takımı, 840 binin zerinde futbol hakemi ve 113 binin zerinde profesyonel futbolcu bulunmaktadır.[45]
Futbol, Uluslararası Futbol Birliği Kurulu (kısaca IFAB) tarafından belirlenen 17 temel kural erevesinde oynanmaktadır. Malar, kre biimindeki spora zg bir topla oynanır. On birer oyuncudan oluşan iki rakip takımın amacı, bu topu karşı takımın kalesine (iki yan direk ile bunları birleştiren st direkten oluşur) sokarak gol atmaktır. kırk beşer dakikalık iki devreden oluşan 90 dakika sonucunda rakibinden daha fazla gol atan takım, matan galip olarak ayrılır. Atılan gol sayılarının eşit olması durumunda ma berabere sonulanmış olur. Msabakalarda, kurallara uygun şekilde maı yneten bir orta hakem, iki yardımcı hakem ve bir drdnc hakem bulunmaktadır. Bazı turnuvalarda ise iki ek yardımcı hakem ya da video yardımcı hakemler bulunabilir.
d3342ee215