Rus Bölməsi
Nadia Grubb
Termin olaraq hz.Peyğəmbərin Allah Taaladan gətirdiyi dəqiq olaraq bilinən hkmlərdə Onu təsdiq etmək,Onun xəbər verdiyi şeyləri tərədddsz qəbul edib, buların həqiqət və doğru olduğuna qəlbən inanmaq deməkdir.
İstilahda isə uca Allaha itaət etmək və hz. Peyğəmbərmizin din adına gətirdiyi btn şeyləri qəbul etmək deməkdir.Yuxarda da qeyd etdiyimiz kimi İman və İslam terminlərinin bir yoxsa ayrı məna ifadə etməlri baxmından mxtəlif grşlər var. Buna səbəb isə bu kəlmələrin Quran və Hədislərdə həm eyni həm də ayrı mənalarda işlənmələridir. Məşhur olan grş isə budur ki lğət mənası baxımından İslam daha geniş məfhum, iman isə daha xssi məfhumdur. Yəni hər təsdiq (mmin) təslimiyyət (msəlman) amma hər təslimiyyət təsdiq deyildir.Maturudiyə grə İslam insanın nəfsini, felini və dinini Allaha təslim etməsi deməkdir. Başqa bir ifadə ilə desək Maturudiyə grə İslam insanın z daxil hərşeyin Allaha ait olduğunu qəbul edib hər işin Ona bir təslimiyyət halı iərisində edilməsi və dində ixlaslı olmaq mənası bildirir. . Maturudi islamın və təslimiyyətin ancaq iki şəkildə olacağını qeyd edir:1. İslam,hər şeyin yuxarda qeyd etdiyimiz şəkildə olmasına inanıb və bu inanca əməl etmədən sadəcə əqlən qəbul etməkdir ki bu əqli təslimiyyətdir.2. İslam, hər şeyin yuxarda qeyd etdiyimiz şəkildə olmasına inanıb əqli təslimiyyət, onun belə olmasını syləmək qvli təslimiyyət və inandığı və dediyi şeylərə əməl etmək feli təslimiyyət deməkdir[2]. Burdanda grnr ki Maturudi iman və islam kəlmələrini bir mahiyyətdə qəbul edir.
Qurani-Kərim və hədislərə mumi kontekstdən baxdığımız zaman iman və islam terminlərinin həm mtəradif, həm mtəğayir, həm də mtədahil işləndiyini aıqca grərik. İndi isə bunları daha detallı şəkildə izah edək.
Sinonim olaraq işləndiyi yerlərə bu ayələri misal gstərmək olar: Lut qvm haqqında: Beləliklə oradakı ( İbrahim və Luta iman gətirmiş ) mminlərin hamsını ıxardıq. Həmin diyarda yalnız bir msəlman (mmin) evi ( Lutun evini) tapdıq.[3].Hz. Musanın qissəsində: Musa dedi: ey mənim qvmm, əgər Allaha iman (ə:məntum) gətirmişsinizsə və Ona təslimsinizsə (muslimin) onda, yalnız Ona təvəkkl edin.[4]. Bu ayələrdə iman ilə islam eyni mənada işlənib o da qəlb və əməllə təslim dən ibarətdir.
İmanın nə olması haqqında kəlam məktəblərinin hər birinin znə xas grşləri vardır ki, təbii olaraq hər biri z grşn Quran və Hədisə əsaslandırmağa alışıblar. Onların iman əməl mnasibəti haqqındakı grşlərini belə sıralamaq olar.
Əşəri və Maturudi kəlamılarına grə iman, inanılması gərəkən xsusları qəlbin təsdiq etməsidir. Maturudi, Əşəri, Baqillani, Cveyni, Qəzali, Əbul-Muin Nəsəfi, Şəhristani və Amidi kimi əhli-snnə kəlamıların qənaəti budur[8]. İmanın qəlbin təsdiqi olduğunu gstərən ayə və hədislərin bəzisi bunlardır. Ayələr.
1. Hz.Yusifin qardaşları tərəfindən hz. Yaquba xitabən deyilən sən bizə inanan deyilsən[9] məalındakı ayə sən bizi təsdəq edən deyilsən mənasındadır.2. Allah mnafiqlər haqqında Ey peyğəmbər, qəlbləri ilə inanmadıqları halda ağızları ilə inandıq deyənlərlə, yahudilərdən o kfr iində danışanlar səni zməsin[10] buyurmuş və imanı qəlbin təsdiqi hesab etmişdir. 3. Alah kimə doğru yolu gstərib imana mvəffəq edərsə, onun qəlbini islam n aar[11]
1-Bir hədisdə nəql edildiyinə grə Usamə bin Zeyd (l. 54/674) dyşlərin birində ldrmək istədiyi şəxs lə iləhə illəllah dediyi halda onu ldrmş və mharbədən qayıdarkən hadisəni hz. peyğəmbərə danışdığı zaman Hz. Peyğəmbər ldrdyn adam doğru yaxud yalan slyr deyə qəlbini yarıb baxdınmı? deyə onu qınamışdır. Hz. Peyğəmbərin qəlbini yarıb baxdınmı? sz imanın qəlbin təsdiqi olduğuna dəlildir. 2- Sumayə deyir: İmam Sadiq-dən islam və imanın bir-birindən ayrı olub olmadığını soruşdum. İmam buyurdu: İman islamdır ( Hər yerdə islamla şərikdir) amma islam iman deyildir (hər yerdə şərik deyil ). Davamında buyurdu: islam həmin dillə iqrardır ki onunla mslman kimi davranmağı zəruri edər. İman isə mənəvi bir hidayət və əqidədir ki ,insan qəlbində islamı qəbul edib, ona əməl edər. İman islamdan stn bir mərtəbədir[12]. Əbu Muin ən-Nəsəfiyə grə iman qəlbin təsdiqdir. Əməllə iman arasında bir başa əlaqə yoxdur[13].
Əhli-snnə və İmamiyyə kəlamılarına grə hər bir şəxs imanı dili ilə iqrar etməsə belə Allah qatında həqiqi mmindir. Amma dnya hkmlərinin tətbiqi n də qəlbdəki imanın dil ilə iqrarı şərtdir.
Cəhmiyyə məzhəbinə grə iman qəlbin bilməyindən (marifetinden) ibarət olub Allahı və Hz. Peğəmbərin xəbər verdiyi şeyləri qəlbən bilməkdir[14].Təstiqlə bilmənin hərikisinin qəlb işi olmasına baxmayaraq aralarında fərq var. Təsdiq qəlbdə bir kəsb və iradə nəticəsində meydana gəlir. Bilgi isə kəsb və ixtiyar olmadan qəlbdə olar. Bilginin iman ola blməsi n onda iradə və təslimiyyət olmalıdır. Maturudi imanın qəlbdəki mcərrəd bilgidən ibarət olmadığını bildirmiş və bilgi cəhalətin ziddidir. Halbuki imanın ziddi kfrdr. Əgər iman bilgi olsaydı o zaman cəhalətin kfr olması dolaysıyla hər cahilin kafir, hər alimin mmin olması gərəkəcəkdir ki, buda mmkn deyildir. Həminin Zahiri İbni Hazım da bu grşdədir. Təstiq zənni qalib v' mtləq təsdiq olmaqla iki nvə ayrılır.Zənni qaliblə təsdiq dediyimiz həmən sadə camatın təsdiqidir ki ona təqlidi iman da deyilir. Mtləq təsdiq isə kəsb, iradə və qəlbin itminan olaraq etdiyi təsdiqdir.
İqrar imanın dil ilə deyilməsidir. Mrciə və Kərramiyyə məzhəbləri imana inanılması gərəkən şeyləri qəlbin təsdiqi olmadan sadəcə dil ilə iqrar etməkdir deyə tərif veriblər. Buna Hz. Peyğəmbərin kəlmeyi-tvhidi deyən kimsənin canı və malı amanda olar. İ znn mhakiməsi isə Allaha aittir. hədisini dəlil olaraq gstərirlər. Əgər belə olsaydı o zaman mnafiqlər də mmin olardılar. bir haldaki elə deyil. İnsanların bəziləri imanları olmadğı halda- biz Allaha və axirət gnnə iman gətirdik- deyərlər[15]. Ayədən belə nəticəyə gəlmək olar ki, bu hədisi- şərif kəlmeyi-tvhidi deyən şəxsə msəlman mamiləsinin gstəriləcəyinə dəlildir.
İmam Hənəfi, Pəzdəvi, Sərasi kimi hənəfi fiqhinin nəmli fəqihlərinə grə iman, inanılması lazım olan xssları qəlbin təsdiqi və dilin iqar etməsidir. Hənəfi fəqihlərə grə imanın təsdiq və iqrar olmaqla iki rukunu(nsr, əsası) var. Bunların dəlili isə bu hədisi-şərifdi Qəlbində buğda dənəsinin zərrəsi qədər iman olduğu halda Allahdan başqa ilah yoxdur, Muhəmməd onun rəsuludur'' deyən kimsə cəhənnəmdən ıxar.
İmanı bir neə xsusiyyətinə grə mxtəlif nvlərə ayırmaq olar. Misal olaraq şəxsin iman əsaslarına mumi, ayrı-ayrılıqda, təqlidi və yaxud təhqiqi olaraq iman etməsinə grə bir neə nvə ayırmaq olar. Başqa ifadə ilə desək şəxsin nəyə iman etdiyini bilməsi baxımından imanı bir neə nvə ayırmaq olar.
İnanılacaq şeylərə qısaca və mumi olaraq inanmaq deməkdir. Bu imanın ən əsas nsrdr ki, tvhid və şəhadət kəlmələrində cəmləşib. Bu imanın ilk dərəcəsi və islamın ilk təməl prinsipidir. Həqiqəttə Allahı tək ilah tanıyan, hz. Peyğəmbəri onun peyğəmbəri olaraq qəbul dən şəxs, digər iman əsaslarını və hz. Peyğəmbərin gətirdiyi btn şeyləri topdan qəbul etmişdir. Bir insan n ilk vacib budur. Bu imanın ən aşağı təbəqəsi hesab olunur.
birinci dərəcə:Allaha, hz. Muhəmmədin (s.a.v.a.s.) peyğəmbərliyinə və axirətə ianmaqdır. Təfsili imanın birinci dərəcəsi icamli imana nisbətən daha aıq və dəqiqdir. nki burda Allaha, Peyğəmbərinə və axirətə də iman var.
ikinci dərəcə:Allaha, mələklərinə, kitaplarına, peyğəmbərlərinə, axirətə, məada, cənnət və cəhənnəmə, qəza və qədərə hamısına ayrı-ayrılıqa inanmaqdır. Əhli-snnə kəlamılarına grə bir şeyin iman əsası ola bilməsi n Qurani-Kərim və mtəvatir hədislərdə qeyd olunması şərtdir. Məşhur və ahad hədislərin dəqiq məlumat vermədikləri n dəlil olaraq qəbul edilməz. Bu əsasa dayanan bəzi kəlamılar qədərin Quran və mtəvatir hədislərdə iman əsası olaraq qeyd olunmadığı n onu iman əsası olaraq qəbul etməmişlər. Qeyd olunan hədislər də məşhur dərəcəsindədir[19].
nc dərəcə:Hz. Peyğəmbərin Allahdan aldığı və bizlərə bildirdiyi dəqiq olaraq bilinən (təvatur) btn xəbərlərin və hkmlərin, başqa bir ifadə ilə desək ayə və mtəvatir hədislərlə sabit olan btn etiqadi, əməli və əxlaqi hkmlərin hamsına ayrı-ayrı, Allah və rəsulunun bildirdiyi və əmr etdiyi şəkildə btn xırdalıqları ilə inanmaqdır. Məsələn, namaz,oruc, zəkat, halal-haram və bu kimi digər vacibləri yrənib və rəktən təsdiq etmək. Bu təfsili imanın nc və daha geniş dərəcəsidir.
Bir şəxsin sz, davranış və ya inancını hər hansı bir dəlilə, araşdırmaya baş vurmadan qəbul etməyə təqlidi iman deyilir. Cmhura grə bu cr iman səhihdir. Amma şəxsin imanını ağlı və nəqli dəlillərlə əsaslandırmağa səy etmədiyi n problemli qəbul edilmişdir. Təqlidi iman inkarı şəxslərin irəli srdkləri fkirlərlə sarsıla bilər. Buna grə imanı dini və əqli dəlillərlə qvvətləndirmək lazımdır.
Qurani-Kərimdə deyilir: "Mmin kişiləri və qadınları etmədikləri bir işdən (gnahdan) tr incidənlər, şbhəsiz ki, z zərlərinə bhtan və aıq-aydın bir gnah gtrmşlər!"[24] İslam peyğəmbərindən nəql olunan hədisdə qeyd olunur ki, mmini kədərləndirən şəxs ona dnyanı da bağışlasa bu işin onun gnahının bağışlanmasına səbəb olmaz və bəxşişin mqabilində ona savab verilməz[23].
59fb9ae87f