Ikonoqrafiya
Leana Eckes
İkonoqrafik sistemlərin başlanğıını dini kultla əlaqəyə aid edirlər. İkonoqrafiya qaydalarına riayət etmək vacibliyi təşəkkl tapırdı. Ola bilər ki, bu təsvir edilmiş səhnənin və yaxud personajın tanınmasını rahatlaşdırmaq n edilib, lakin ox gman ki, bu təsviri dini iddialara uyğunlaşdırmaq zərurəti ilə edilirdi.
Əsrlər ərzində, incəsənətin yeni məzmunla zənginləşməsi ilə, ikonoqrafik sxemlər vaxtaşırı dəyişikliyə məruz qalmışdır. İncəsənətin dnyəviləşməsi, realizmin və rəssamların (avropada intibah dvr) yaradıcı individuallıqlarının inkişafı khnə ikonoqrafik sxemlərin izah azadlığını şərtiləşdirdi, həmininin daha az reqlamentləşdirilmiş yeni ikonoqrafik sxemlərin yaranmasına gətirib ıxardı.
Sənətşnalıqda ikonoqrafiya hər hansı personajın (həm real həm də əsatiri) və ya sjet səhnəsinin əkilməsi zamanı qəbul olunmuş tipoloji əlamətlərin və sxemlərin təsnifi və sistemləşdirilməsidir.
İkonoqrafiya sulu 1840-cı illərdə Fransada və Almaniyada orta əsrlər incəsənəti, onun mənbələri, dini və ədəbi halların yrənilməsi vasitəsi kimi simvolikanın, alleqoriyalar, atributların və s. şərhini vermək yolu ilə formalaşmışdır.
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəli rus incəsənət tarixisi Nikodim Kondakov ikonoqrafiya sulundan orta əsrlər Rusiya incəsənətində Bizans ənənələrini yrənmək n istifadə etmişdir. Amerika alimi Ervin Panofski ikonoqrafiyanı ikonoloji metodun əsası kimi irəli srmşdr. İkonoloji sul sənət əsərlərinin sujetni yrənməklə onların əhəmiyyəti və mənasını həmin mədəniyyətin kontekstində yrənməyi, onlarda əksini tapmış dnya grşn zə ıxarmağı nəzərdə tutur. İkonoqrafiyaya məqsəd kimi deyil, incəsənətin sosial və estetik aspektlərinin hərtərəfli tədqiqini zndə birləşdirən sənət kimi yanaşma bədii əsərin anlaşılmasının əsas şərtlərindən biri hesab edilir.
"İkonoqrafiya" sznn mənşəyi yunanca ikon (yəni "şəkil") və qrafik (yəni "yazmaq") szlərindən gəlir və təsvirlərin sosial və mədəni cəhətdən qurulmuş motivlər və simvollar vasitəsilə hekayələr syləməsi mesajını verir.
İkonoqrafiya, bir mesaj və ya məlumat trmək məqsədi daşıyan rəssamların, sənətkarların z işlərində istifadə etdikləri xsusi təsvirlər, motivlər və ya simvollar toplusudur. Bunlara mədəni, tarixi və ya sosial kontekstdə yaradılmış və bir qrup insan və ya onların yaradıldığı kontekst n bir nv dəyər və ya universal məna daşıyan şəkillər daxildir. Məsələn, rəsmdəki iəklər, meyvələr, heyvanlar, əşyalar kimi simvolik elementlərin mənaları ikonoqrafik təhlillə məyyən edilə bilər.
Vizual sənətdə ən erkən ikona dini və ya mifik fiqurları təmsil edir. Klassik Roma və Yunan sənətinə tez-tez bibliya mətnləri ilə əlaqəli ikonoqrafiya daxildir. İsa Məsih, Məryəm Məryəm, mqəddəslər və həvarilər mumi simvollardır.
İntibah dvr ilə dnyəvi rəsm xristian sənətinə alternativ olur. Beləliklə, İntibah sənəti znəməxsus ikonoqrafik ənənələrini inkişaf etdirdi, bunlara tarixi rəsm, janr rəsmləri, portretlər, mifologiya və hətta mənzərələr daxildir.
16-cı əsrdə əlyazmalardan və digər ədəbi janrlardan toplanaraq bir araya gətirilən emblem və simvollar tədqiq edilmiş, şərh edilmiş və mənaları məyyən edilmişdir ki, rəssamlar natrmort kimi əsərlərində onlardan istifadə edə bilsinlər.
İkonoqrafiya 18-ci əsrdə geniş yayıldı və arxeoloqların qazıntılar zamanı qədim abidə və əşyalardakı simvolları, predmetləri və mvzuları təsnif etmək n istifadə etdikləri alətə evrildi. Bu, 19-cu əsr vizual sənətində dini simvolizmi təhlil etmək n istifadə edilən bir sula evrildi. Məsihi və Mqəddəs Ruhu təmsil edən quzu və ağ gyərin kimi xristian ikonaları Qərb dini sənətində ən məşhur ikonalardan idi.
Şərq dini incəsənəti, klassik Avropa incəsənəti və dnyəvi incəsənət simvollardan və simvolizmdən bəhrələnirdi. Ancaq unudulmamalıdır ki, bir ikona fərqli bir ikonoqrafiyada oxunduğunda fərqli bir məna daşıyır. Məsələn, ağ gyərin xristian ikonoqrafiyasında mqəddəs ruhun, yəhudilikdə həyatın simvolu olduğu halda, klassik mifologiyada yunan tanrıası Venera və ya Afrodita ilə əlaqələndirilir.
İntibah ikonoqrafiyasından bir ox simvol film, fotoqrafiya, komikslər və hətta siyasi cizgi filmləri də daxil olmaqla masir mediaya və populyar mədəniyyətə təsir gstərmişdir. Bir ox masir rəssamlar əvvəlki rəssamların istifadə etdiyi ikonaları z təcrbələrinə uyğunlaşdıraraq qədim ikonoqrafiyalara istinad edirlər. Bəzi masir rəssamlar hətta Jan van Eyk, William Blake, ser Peter Paul Rubens, Albrecht Drer, Francisco Goya, Paul Gauguin, Pablo Picasso, Frida Kahlo və Joseph Beuys kimi şəxsi ikonoqrafiyalar yaratdılar. Lakin bu şəxsi ikonoqrafiyalardakı simvolların mənasını və əhəmiyyətini yalnız rəssamın yaradıcılığını və həyatını bilənlər qavraya bilər.
Təbii məna, sənət əsərinin və ya təsvirin təbii mənası, fiziki formanın və ya tanınan xsusiyyətin məyyən edilməsindən irəli gəlir. Bir szlə, grnən obyektlərin sadə krlməsidir. Əsərdə grnən formaları cisimlərlə mqayisə edib bu formalar arasında əlaqəni məyyən etməklə biz bu formaların ifadə etdiyi mənaları məyyən etməklə əsərin faktiki mənasını, sonra isə ekspressiv mənasını əldə edirik. Şəkildə grnən hər şey olduğu kimi krlb. Məsələn, Adəm və Həvvanın cənnətdən qovulması səhnəsindəki batmış z ifadəsi, bədən duruşları faktiki və ifadəli ifadələrdə təbii məna təşkil edir.
Ənənəvi məna şəkilə ikonoqrafik və mədəni məlumat əlavə etməklə mvzu zərində qurulur. Bədii əsərdə təsvir olunan formalar, mvzu və anlayışlar arasında əlaqənin qurulması, obrazları təhlil edərək hekayələrin, simvolların və təşbehlərin məyyənləşdirilməsidir. Adəm və Həvvanın cənnətdən qovulması səhnəsində ilan fiqurunun və almanın təhlili və hekayəsi ikonoqrafik təhlil nmunələridir. (Bədəni bir qədər qorxulu yaşıl, qalın bədənli, Həvvanın gzg şəklinə bənzəyən ilan burada ox vaxt qadın qiyafəsində olan şeytanı təsvir edir.)
Daxili məna, obrazın və ya sənət əsərinin əsas mənası, sənət əsərini edən, bu prosesdə sənətkarın psixologiyası və şəxsiyyəti, hədəf auditoriya, onun edildiyi dvrə xas daha dərin simvolik anlayış, coğrafiya, siyasi, iqtisadi, dini, mədəni və sosial mhit və onun istehsal olunduğu məzmuna istinad edir. Bu məna ikonoqrafik obrazın mrəkkəb simvolizminin dərinliyinə gedir.
Milli.Az xəbər verir ki, ikona və təsvirlərdəki btn əl jestlərinin z anlamı var. Qədim yunanlar və romalılar əl və barmaq jestlərindən ibarət kifayət qədər ətin işarə sistemi yaratmışdılar. Natiqlər bu əl hərəkətlərindən senatdakı ıxışlarında və dvlət tədbirlərində istifadə edirdilər. Onların nitqlərini mşaiyət edən bu jestlər xsusi incəsənət nv sayılırdı. Həmin dvrdə bu əl əlifbasını demək olar ki, hər kəs anlayırdı. Lakin masir dnya insanı n bu yadlaşmış və arxaikləşmiş əlifbadır.
Təsadfi deyil ki, xristianlığın rəmzi olan ikona və təsvirlərdə mqəddəslər məhz bu əlifbaya uyğun əl jestləri ilə təsvir edilirdilər. Əl əlifbası zndə natiqlik incəsənətini və ikonoqrafiya motivlərinin qaynağını ehtiva edir. İsa Məsihin ox vaxt romalı və yunan natiqlər kimi xsusi əl hərəkətləri ilə təsvir edilməsi daha dərin və mrəkkəb anlam daşıyır. Bu əl jestindən istifadə edərək rahiblər insanlara xeyir-dua verir, gnahlarını təmizləyirlər.
Yunan pravoslav ikonoqrafiyasında erkən xristian təsvirlərində olduğu kimi xeyir-dua rəmzi olaraq sağ əl sanki İC XC hərflərinin şəkilini alırdı. İC (İHCOYC) yəni İsa, XC (XPICTOC) Məsih adlarının ilk və son hərflərinin birləşməsidir.
Hərf şəkillərindən əlavə bu işarə tək olan Tanrını, ata, oğul və mqəddəs ruhu simvolizə edir. Baş barmaqla adsız barmağın toxunuşu isə yalnız C hərfini ifadə etmir, bu işarə həminin İsanın simasında ilahi və insani təbiəti birləşdirən vahidliyin rəmzidir. (publika.az)
d3342ee215