Ay Pipiyi Qan Xoruz Mp3
Alfonzo Liebenstein
Əgər desəm ki, lap krpəliyimizdən hər birimizin yaddaşında əvəzsiz yer tutan "Ay pipiyi qan xoruz", "Ala-bula boz kei", "Gyərin, gy əmənlərim, gyərin..." kimi uşaq ədəbiyyatı şedevrləri, "Əlifba" kitabımızı xatırlayanda gzmzn nndə canlanan "Sian Məstandan, Məstan Toplandan, Toplan nəvədən, nəvə nənədən, nənə babadan, baba turpdan tutdu, dartdılar, dartdılar..." tablosu rus pedaqoqu Konstantin Dmitriyevi Uşinskinin 1864-c ildə nəşr etdirdiyi "Rodnoye slovo" kitabından gəlir - məni sensasiya yaratmaq həvəsinə dşməkdə qınamağa tələsməyin. XIX əsrin sonlarına doğru Azərbaycan ictimai məfkurəsində, eləcə də bədii dşncəsində və ədəbi dilində gedən proseslərdə "Rodnoye slovo" - "Ana dili" kitabının ayrıca rolu olmuşdur.
XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyası Qafqazı və Şimali Azərbaycanı işğal etdikdən sonra ictimai-siyasi mnasibətlərdə gedən dərin dəyişmələr, Azərbaycanın yeni mədəni mstəviyə keidi bədii sz də dəyişmək, zəmanə ilə nsiyyət tapmaq zərurəti ilə z-zə gətirmişdi. Bu mrəkkəb tarixi prosesdə ənənə ilə yeni reallıqlar arasında tərəddd edən bədii szn tərcmeyi-halı, ədəbiyyatın tarixi gerəkliyə reaksiyası, zamanla dialoqu, başqa szlə desək, bədii szn zndə gedən proseslər ədəbiyyat tariximizin yrənilməsi baxımından ciddi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda yeni szn hərəkətə gətirilməsi n təkana ehtiyac var idi. İlk təkan əsrin ortalarında dramaturgiyada və nəsrdə baş versə də, ayaqları tarixin dərinliklərinə işləyən şeir yerində mhkəm dayanmışdı və mənə elə gəlir ki, XIX əsrdə Azərbaycan poeziyasını hərəkətə gətirən başlanğıclardan biri K.D.Uşinskinin "Rodnoye slovo" kitabı oldu.
"Rodnoye slovo"nun yaranması ilə həm rus dilinin və ədəbiyyatının tədrisində, həm də mumiyyətlə, rus təhsil sistemində byk inqilabi dəyişiklik baş vermişdi. İlk dəfə 1864-c ildə nəşr edilmiş bu kitab Rusiya imperiyasının btn məktəblərində (o cmlədən Qafqazda və Azərbaycanda fəaliyyət gstərən rus məktəblərində) uşaqların ilk kitabı idi. Uşaqlar əlifbanı, yazıb-oxumağı bu kitabdan yrənir, həyatlarında ilk bədii mətnlər - şeirlər, hekayələr, laylalar, dualar, nəğmələr, tapmacalar, atalar szləri ilə bu kitabdan tanış olurdular. "Rodnoye slovo" sadəcə oxu kitabı deyildi, uşaqların mxtəlif sahələr zrə təliminin və tərbiyəsinin bnvrəsini təşkil edən maarifləndirmə qaynağı idi.
"Rodnoye slovo"nun maraqlı elementlərindən biri də bu kitabla necə işləmək barədə məllimlər n metodiki təlimatdır. K.D.Uşinski təlimatın adresatı kimi yalnız məktəbi deyil, həm də ailəni nəzərdə tutduğunu yazır və uşaqların 10 yaşadək təlim və tərbiyəsinin məktəbdən ox evlə, ailə ilə bağlı olduğunu qeyd edir. Məllif uşaqların ilkin təlimində ana faktoruna xsusi əhəmiyyət verir: "...btn qəlbimlə arzu edərdim ki, ...rus qadınlarında z uşaqlarının ilkin tərbiyəsi və təlimi ilə zlərinin məşğul olmaları meyli və bacarığı yaransın".
Mətnləri danışıq dilində, ana ilə balanın dialoqu zərində qurulmuş "Rodnoye slovo" szn həqiqi mənasında rus dilinin ana kitabıdır. Bu kitabın yazıldığı zaman - XIX əsrin ikinci yarısında milli məyyənlik sərhədləri məlum olan Azərbaycan dilinin də z ana kitabına ox byk ehtiyacı vardı. Dilimizin doğma kitabının yaranması, onun əsasında yrədilməsi artıq tarixin yetişdirdiyi məsələ idi. 1870-ci illərdən milli zndərk prosesinin dərinləşməsi bu zərurəti daha da aktuallaşdırırdı.
Azərbaycanın "Vətən dili" dili "Rodnoye slovo"dan 18 il sonra - 1882-ci ildə dnyaya gəldi. Azərbaycanda doğulub bymş, bu dili bilən, Qori Məllimlər seminariyasının msəlman şbəsinin inspektoru İvan Osipovi ernyayevskinin rus məktəblərində təhsil alan kiikyaşlı uşaqlar n yazdığı "Vətən dili" Azərbaycan dilinin ana kitabına evrildi. "Bizim əqidəmizə grə, Uşinskinin "Rodnoye slovo" ("Ana dili") dərsliyi rus məktəbləri n hansı əhəmiyyətə malikdirsə, ernyayevskinin "Vətən dili" dərsliyi də azərbaycanlılar n elə bir əhəmiyyətə malikdir", - deyən Firidun bəy Kərli tam haqlı idi.
"Rodnoye slovo"nun "Vətən dili" ilə mqayisəsi məsələnin gz nndə olan tərəfidir: həm məktəb və tədris tarixinin, həm də ədəbiyyatımızın keyfiyyət dəyişmələrinin, ədəbi dilimizin tarixinin araşdırılması baxımından belə bir mqayisəyə ciddi ehtiyac var.
Bu yazıda məqsədimiz məsələnin gz nndə olmayan tərəfinin - klassik divan ədəbiyyatı slubunun varisi olan Azərbaycan ədəbiyyatında yeni dşncə tərzinin və fərqli slubun formalaşmasında "Rodnoye slovo"nun oynamış olduğu rolun araşdırılmasıdır...
XX əsrin əvvəllərində uşaqlar n daha duru və şəffaf ana dilində yazan Abdulla Şaiqin uşaq şeirlərinin dili Azərbaycan ədəbiyyatında yeni şeir slubunun təşəkklndə mstəsna rol oynamışdır. Onun kiikyaşlı uşaqlar n yazdığı mətnlərin dilində hər hansı yad "qarışıq" nəzərə arpmır. Uşaq psixologiyasına uyğun məzmunu, məzmunun əyninə biilmiş forması ilə bu əsərlər, F.Kərlinin təbirincə, "sadə xalqın və uşaqların danışdığı Azərbaycan dilindədir".
Lakin mşahidələr və mqayisələr A.Şaiqin uşaqlar n yazdığı mətnlərin məyyən hissəsinin "Rodnoye slovo" təcrbəsindən gəldiyini, onunla yaxından səsləşdiyini, bəzən də st-stə dşdyn gstərir. Məsələn, ana dilində tərbiyə alan hər bir azərbaycanlının dilinin aıldığı vaxtdan əzbər bildiyi "Xoruz" şeiri:
Mətnin məzmunu, məzmuna uyğun ritm və intonasiyası, szlərin bir-birini əvəzləməsi krpə uşaqların ilkin nitq vərdişləri ilə uyğunluq təşkil edir, bu vərdişlərin təkmilləşməsinə, cilalanmasına kmək edir. Əruzun oynaq msərih bəhri uşaqların dilinə yatan "ritm oyunu" yaradır. Uşaq şeirin məzmunu ilə yanaşı, ritmi ilə də "oynayır". Mətndə hər hansı yad sz, mətnə kənardan gələn və mətnə uyuşmayan, mətnin təbiiliyinə mdaxilə edən motiv tapmaq mmkn deyil. Məsələnin ən maraqlı tərəfi də budur ki, şeir "Rodnoye slovo" dərsliyində rus xalq nəğməsi kimi verilmiş "Petuşok" şeirinin əsasında yazılmışdır:
Abdulla Şaiqin pedaqoq və şair kimi ustalığı bunda idi ki, Uşinskinin rus folklorundan gtrb uşaqlar n işlədiyi mətni Azərbaycan folklorunun, Azərbaycan xalq dşncəsinin dilinə evirməyi, bununla da Azərbaycan dilinin szn yaratmağı bacarmışdır. Bu mətni XIX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatında uşaqlar n yazılmış mənzumələrlə, məsələn, Seyid Əzim Şirvaninin "Rəbil-ətfal" dərsliyindəki nəzm əsərləri ilə mqayisə etdikdə ədəbiyyatımızda ciddi bir hadisə baş verdiyini grrk.
XIX əsrin ortalarından Avropa ədəbiyyatından dram və nəsri təbii şəkildə mənimsəyərək "milliləşdirən" Azərbaycan ədəbiyyatı, şeirdə də, Mirzə Fətəli Axundzadənin sərt şəkildə ifadə etdiyi kimi, artıq "Glstan"-"Bustan" zamanını arxada qoymuşdu. Bədii dşncə "Glstan"-"Bustan" ənənəsindən doymuşdu və bu mənbələri zndən kənara itələyirdi: "Əkini" qəzetinin başladığı şeir davasının əsas predmetini də elə bu təşkil edirdi. Bunu klassik ədəbiyyatın "məlikşşərası" (H.Zərdabi) Seyid Əzim Şirvani də dərk etmişdi. Lakin o, problemi mətnin mənasının başa dşlməsi ilə bağlayır, məsələnin klassik mənbələrin Azərbaycan dilinə aydın dillə tərcməsi ilə həll olunacağına inanırdı. Məsələnin kk isə daha dərində idi, ictimai proseslərin məntiqi fərqli addım atılmasını, "Glstan"ın, "Bustan"ın dşncə tərzindən imtina edib, yeni bir poetik sistemin yaradılmasını tələb edirdi. Bu baxımdan, "Rodnoye slovo" mətnləri ilə təmas Azərbaycan bədii dşncəsinin qarşısında yeni fq amışdı. "Rodnoye slovo" əsasında yeni dərsliyin - "Vətən dili"nin yaradılması, "Rodnoye slovo"dakı mətnlərin byk əksəriyyətinin azərbaycancaya tərcmə edilməsi Azərbaycan dili n yeni bir səviyyə məyyənləşdirmişdi. Bununla belə, "yeni şeir necə olmalıdır?" sualı uzun mddət aıq qaldı. İlk baxışda belə təsəvvr yarana bilər ki, farsdilli divan ədəbiyyatının poetik sisteminin rus ədəbiyyatının poetik sistemi ilə əvəz edilməsi ilə məsələ asanca həll oluna bilərdi. Əslində, bu yerdəyişmə prosesi on illərlə davam edən kkl və genişmiqyaslı hadisə idi.
1905-ci ildə "Həyat" qəzetində Abbas Səhhətin "Təzə şeir necə olmalıdır?" adlı maraqlı bir yazısı dərc olunmuşdur. A.Səhhət rus, Avropa və Şərq ədəbiyyatına yaxından bələd idi. Rus və Avropa ədəbiyyatlarının ayrı-ayrı nmunələrini Azərbaycan dilinə tərcmə edərək ədəbiyyat tariximiz n byk xidmət gstərmişdi. O vaxt Osmanlıda, trk ədəbiyyatında dərinləşən yeniləşməni - "ədəbiyyati-cədidə" hərəkatını yaxından izləyirdi. Azərbaycan ədəbiyyatı qarşısında "Təzə şeir necə olmalıdır?" sualını qoyan A.Səhhət ənənəvi poeziyanı kəskin tənqid edir, bunun "oxuyan kəslərə sstlk və nifrət gətirdiyini", "he bir halda insanlara mərifət və ibrət dərsi vermədiyini" vurğulayırdı: "Şərayi-sabiqəmizin əşar və əbiyyatının təbii əhvala mğayir olduğundan oxuyan kəslərə kəsalət və nifrət gətirməyi və he bir surətdə insan n mərifət və ibrət dərsi ondan hsula gəlmədiyi məlumdur".
İstər Abbas Səhhətin və Abdulla Şaiqin təmsil etdikləri romantizm cərəyanı, istərsə də gerəkliyə "qəm pəncərəsindən" (Cəlil Məmmədquluzadə) baxan realistlər qəbul etmədikləri klassik slubun əvəzinə ədəbiyyata yeni slub(lar) gətirirdilər və bu prosesdə uşaq ədəbiyyatı nmunələri realizm-romantizm sərhədlərinin arasında ortaq bir mvqe tuturdu. Bu ortaq başlanğıcın mənbəyində isə "Rodnoye slovo"nun olduğunu grrk. Burada məsələyə sadəcə mətnlərin tərcməsi baxımından deyil, daha dərindən, Azərbaycan ədəbiyyatında bədii slubun yerdəyişməsi mvqeyindən baxmaq lazım gəlir.
59fb9ae87f