imla ve noktalama-3
aysup...@hotmail.com
ırmağı, Van Gölü, İstanbul Boğazı, Erciyes dağı, Ağrı
Dağı, İzmir Körfezi, Nene Hatun Caddesi.
h) Şahıs adlarından oluşmuş mahalle, bulvar, cadde, sokak, ilçe,
köy vb. yer ve kuruluş adlarında sondaki unvanlar hariç, şahıs
adları ayrı yazılır: Gazi Osmanpaşa Mahallesi, Gazi Mustafa Kemal
Bulvarı, Sütçü İmam Üniversitesi, Koca Mustafapaşa.
ı) Şehirlere sonradan verilen unvanlar ayrı yazılır: Kahraman
Maraş, Gazi Antep, Gazi Magosa, Şanlı Urfa.
i) Ev, ocak, yurt kelimeleriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı
yazılır: aş evi, bakım evi, radyo evi, ordu evi, öğretmen evi,
yayın evi, aile ocağı, Türk Ocağı, sağlık ocağı, öğrenci
yurdu, yetiştirme yurdu.
j) Ara, dış, sıra, öte sözlerinin sona getirilmesiyle oluşturulan
birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır: milletler arası,
devletler arası, uluslar arası; yasa dışı, din dışı; aklı
sıra, ardı sıra, yanı sıra; fizik ötesi, mor ötesi.
k) Somut olarak yer belirten üst sözüyle oluşturulan birleşik
kelime ve terimler ayrı yazılır: arka üstü, böbrek üstü, sırt
üstü, tepe üstü.
l) Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta,
büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift
sözlerinin başa getirilmesiyle oluşturulan birleşik kelime ve
terimler ayrı yazılır: alt yapı, alt yazı, ana bilim dalı, ana
fikir, ana vatan, ön lisans, ön söz, art niyet, yan cümle, iç
kulak, dış gezi, orta öğrenim, büyük anne, büyük şehir, peşin
fikir, çok hücreli.
m) Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır: bin dokuz
yüz yirmi altı, yetmiş sekiz, kırk bir.
n) Kanunda bitişik yazılanlar dışında kuruluş adları ayrı
yazılır: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Devlet Malzeme Ofisi, Türk
Dil Kurumu, Yüksek Seçim Kurulu, Emekli Sandığı, Atatürk Orman
Çiftliği.
Türk devlet ve topluluklarındaki özel adlar ünlüler bakımından
Türkiye Türkçesindeki söylenişine göre yazılır: Azerbaycan,
Bakû, Semerkant, İslâm Kerimov.
Ünsüzlerin yazılışında özgünlük korunur: Saparmurad Niyazov.
Uyarı
Yabancı özel adların imlâsı için İmlâ Kılavuzu’na bakınız.
Ç. BÜYÜK HARFLERİN KULLANILDIĞI YERLER
Büyük harfler, aşağıda sıralanan yerlerde kullanılır. Burada
yazıl-mayan yerlerde büyük harfler kullanılmaz.
1. Cümle büyük harfle başlar: Hayatta en hakikî mürşit ilimdir.
İki noktadan sonra gelen cümleler de büyük harfle başlar:
Orhon Kitabesi’nde, Türk hakanı şöyle diyor: Türk Tanrısı,
Türk milleti yok olmasın diye atalarımı gönderdi ve beni
gönderdi. Ben hakan olunca gündüz oturmadım, gece uyumadım. (Z.
Gökalp, Türkçülüğün Esasları)
Ancak iki noktadan sonra cümle niteliğinde olmayan örnekler
sıra-lanırsa bu örnekler büyük harfle başlamaz:
Bazı örneklerde -sız eki kalıplaşmıştır: densiz, hırsız,
ıssız, öksüz.
Konya'da yetişen sebzeleri sayalım: marul, ıspanak, pırasa...
Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime büyük
harfle başlamaz: 1986 yılında fakülteyi bitirdim.
2. Mısralar büyük harfle başlar:
Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi;
Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi.
(Kanunî Sultan Süleyman)
Savaş dediğin söz değil,
Bayrak dediğin bez değil,
Vatan için bir kez değil,
Bin ölmüşlüğümüz vardır.
(N. Y. Gençosmanoğlu)
3. Belli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar:
29 Mayıs 1453 Salı günü, 23 Nisan 1920, 1919 senesi Mayısının
19’uncu günü, 29 Ekim 1923’te.
4. Levhalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar: Giriş,
Vezne, Başkan.
Levhadaki yazı birkaç kelimeden oluştuğu zaman ilk kelime büyük
harfle başlar: Otobüs durağı, Şehirler arası telefon, Öğrenci
işleri bürosu.
Levhaların ilk kelimesi rakamla yazılmış bir sayı adı ise sonraki
kelime küçük harfle başlar: 5. kat, IV. sınıf, I. blok.
Uyarı
Kat 3, Bölüm 6, Sınıf 3 şeklindeki yazılışlar yanlıştır.
5. Özel adlar büyük harfle başlar. Özel adların neler olduğu
örnek-leriyle birlikte aşağıda sıralanmıştır:
• Kişi adları, soyadları ve takma adlar: Mustafa Kemâl
Atatürk,
Yunus Emre; Demirtaş (Ziya Gökalp), Deli Ozan (Faruk Nafiz
Çamlıbel).
• Kişi adlarından önce ve sonra gelen saygı sözleri,
unvanlar ve
meslek adları: Sayın Hasan Eren, Prof. Dr. Mehmet Kaplan, Yzb. Cengiz
Topel.
Tarihî kişilerin adlarından önce gelen unvanlar ve lâkaplar da
bü-yük harfle başlar: Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim, Genç
Osman, Deli Petro, Avcı Mehmet, Kanunî Sultan Süleyman.
Akrabalık bildiren kelimeler büyük harfle başlamaz: Fahriye abla,
Ayşe teyze, Fatik nine, Ali enişte.
Resmî yazılarda saygı bildiren sözlerden sonra gelen ve makam,
mevki, unvan bildiren kelimeler de büyük harfle başlar:
Sayın Bakan,
Sayın Vali,
Sayın Başkan.
• Hayvanlara verilen özel adlar: Tekir, Minnoş, Düldül,
Karabaş.
• Millet, boy, oymak adları: Türk, Alman, Kırgız, Türkmen;
Karakeçili.
• Dil ve lehçe adları: Türkçe, Rusça, Kazakça, Oğuzca,
Yakutça.
• Devlet adları: Türkiye Cumhuriyeti, Azerbaycan Cumhuriyeti.
• Din ve mezhep adları ile bunların mensuplarını anlatan
sözler:
İslamiyet, Müslüman, Hristiyanlık, Katolik, Budist, Hanefî.
• Din ve mitoloji kavramlarını karşılayan özel adlar:Tanrı,
Allah, Cebrail, Zeus.
• Gezegen ve yıldız adları: Merkür, Dünya, Neptün…
Dünya,
güneş, ay kelimeleri coğrafya ve gök bilimiyle ilgili yayınlarda
terim olarak kullanıldığı zaman büyük harfle başlar.
• Yer adları: Asya, Avrupa, Taşkent, İstanbul Boğazı, Konya
Ovası, Zafer Meydanı, Türk Ocağı Sokağı, Gazi Caddesi, Atatürk
Bulvarı.
Yer adlarında ilk isimden sonra gelen deniz, nehir, göl, dağ, boğaz
vb. tür bildiren isimler küçük harfle başlar: Marmara denizi, Tuna
nehri, Erciyes dağı. Ancak ikinci isim özel isme dâhil ise ve ikisi
birden kastedilen kavramı karşılıyorsa, ikinci isim de büyük
harfle başlar: Van Gölü, Konya Ovası, Ağrı Dağı, Tuz Gölü,
Çanakkale Boğazı.
• Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb. yapı adlarının
bütün kelimeleri büyük harfle başlar: Topkapı Sarayı, Horozlu
Han, Çankaya Köşkü, Mostar Köprüsü, Bilge Kağan Anıtı.
• Kurum, kuruluş ve kurul adları: Selçuk Üniversitesi, Türk
Dil
Kurumu, Millî Kütüphane, Emek İnşaat, Çankaya Lisesi, Yeşilay
Derneği, Danışma Kurulu, Türk Ocağı.
Kurum, merkez, bakanlık, üniversite, fakülte, bölüm vb. kuruluş
bildiren kelimeler, belli bir kurum kastedildiği zaman büyük harfle
baş-lar: Bu yıl Meclis, fazla mesai yapacak. Son günlerde
Üniversitemizdeki canlılık iyice hissedilmeye başlandı.
• Kitap, dergi, gazete, tablo, heykel ve hukukla ilgili kanun,
tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi
büyük harfle başlar: Nutuk, Safahat, Suç ve Ceza, Turfanda mı,
Turfa mı?, Leylâ ile Mecnun; Türk Yurdu, Türkiye; Halı Dokuyan
Kızlar (tablo); Düşünen Adam (heykel); Borçlar Hukuku (kanun).
Özel ada dâhil olmayan gazete, dergi, tablo vb. sözler büyük
harfle başlamaz: Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi, Türk Yurdu
dergisi.
• Millî ve dinî bayramların adları: Ramazan Bayramı,
Cumhuriyet
Bay-ramı, Nevruz Bayramı. Bayram niteliği kazanmış günlerin
adları da büyük harfle başlar: Anneler Günü, Öğretmenler
Günü, Tıp Bayramı.
• Tarihî olay, çağ ve dönem adları: Kurtuluş Savaşı, İlk
Çağ, Millî Edebiyat Dönemi.
• Özel adlardan türetilen kelimeler: Türklük, Türkçülük,
Türkçe, Konyalı, Türkoloji, Avrupalı, Asyalı.
• Yer ve millet adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde özel
adlar:
Antep fıstığı, İngiliz anahtarı, Van kedisi, Hindistan cevizi,
Japon gülü, Maraş dondurması, Brüksel lâhanası.
* * *
SÖZÜN ÖZÜ
Yazımda birliği sağlamak amacıyla, doğruluğu ya da
yanlışlığı hakkında uzun boylu tartışmalara girme
anlayışından vazgeçilerek Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan
İmlâ Kılavuzu’nun son baskısı, imlâ konusunda muteber kaynak
olarak kabul edilmelidir. Yazımdaki yanlışların azalması, hemen
herkesin bu konuya gereken hassasiyeti göstermesiyle mümkün
olacaktır. Bu sebeple “Üşenme, kılavuza bak.” uranının
gereği yerine getirilmelidir. İmlâ Kılavuzu’nun sadece dizin
bölümüne bakılmamalı, kurallar bölümü de dikkatle
incelenmelidir.
Pratik bir çözüm olarak, bilgisayarla çalışanlar, bilgisayarda
yazı yazanlar kullandıkları programın imlâ denetiminden
faydalanabilecekleri gibi Türk Dil Kurumunun internet sayfasındaki
(www.tdk.gov.tr) İmlâ Kılavuzuna bakabilirler veya Siberya
Yazılım’ın www.siberya.com.tr adresindeki internet sayfasından
İmla Kılavuzu programını indirebilirler.
İmlâ kurallarıyla ilgili olarak, özellikle bilinmesi gerekenler
aşağıda özetlenmiştir:
• Yazılışları birbirine çok benzeyen fakat okunuşları ve
anlamları ayrı olan kelimeleri belirtmek ve nispet î’sini
göstermek gerektiğinde düzeltme işareti mutlaka kullanılmalıdır:
çocuğun resmi - resmî kurum
• Da, de bağlacı, ki bağlacı ve soru eki daima ayrı
yazılır.
• Birleşik kelimelerde birleşme sırasında anlam kayması veya
ses
olayı görülüyorsa bunlar bitişik, diğerleri ayrı yazılır.
• Şehirlere sonradan verilen unvan adları ayrı yazılır.
• Farsça hane kelimesiyle yapılan birleşik isimler bitişik
yazılır ve h sesi yazıda korunur: pastahane, eczahane, yemekhane.
• Özel adlar, cümlenin neresinde olursa olsun büyük harfle
başlar.
• Son zamanlarda belki de bir moda olarak özellikle şiir
kitaplarında büyük harfler hiç kullanılmamaktadır ki bu yanlış
bir tutumdur.
• Levhalar ve açıklama yazıları birden fazla kelimeden
oluşuyorsa sadece ilk kelime büyük harfle başlar: Otobüs durağı,
Hasta kabul.
Kat 7, 4. Kat, D Blok, Bölüm 3, Sınıf 4 şeklindeki yazımlar
yanlıştır. Doğrusu 7. kat ,4. kat, D blok, 3. bölüm 4. sınıf
şeklindedir.
KAYNAK
İmlâ Kılavuzu, TDK Yay., Ankara, 2000.
SORULAR
1. Türkçenin imlâ düzenini araştırınız.
2. Bir kelimenin doğru yazılışını öğrenmek için imlâ
kılavuzuna veya sözlüğe bakma alışkanlığını hâlâ
kazanamadığımızı nasıl açıklarsınız?
3. Neden imlâ kılavuzları arasında bazı farklılıklar vardır?
Tartışınız.
4. Türkçe ders kitaplarında bile yığınla imlâ yanlışları
olmasını nasıl yorumlarsınız?
5. Hemen her sınıfın müfredatında imlâ ve noktalama konusu
olduğu hâlde bu konu şimdiye kadar tam anlamıyla neden
öğretilememiştir? Tartışınız.
6. Türkiye Türkçesinde imlâ birliğinin hâlâ sağlanamasının
sebeplerini tartışınız?
7. UYGULAMA
Adı soyadı :......................................
..../..../
20....
Numarası :......................................
Bölümü :......................................
Okulu :......................................
A. Aşağıdaki kelime gruplarından yazılışları doğru olanların
yanına D harfini; yanlış olanların yanına Y harfini koyunuz.
( ) 1. Tuz Gölü ( ) 11. Karadeniz
( ) 2. Atatürk bulvarı ( ) 12. Kara dut
( ) 3. Havuzlu han ( ) 13. Bayram üstü
( ) 4. Zafer Sokak ( ) 14. Sanat sever
( ) 5. Yeşilay derneği ( ) 15. Başpehlivan
( ) 6. Kahraman Maraş ( ) 16. Ana vatan
( ) 7. Hastane ( ) 17. Oto gar
( ) 8. Misafir perver ( ) 18. Tele konferans
( ) 9. Hanımanne ( ) 19. Üst geçit
( ) 10. Dayı zade ( ) 20. Doğumevi
B. Aşağıdaki cümlelerde yazılışları yanlış olan kelimelerin
altını çize- rek sadece yanlış yazılan kelimelerin doğrusunu
yazınız.
1. Canbaz ipde, balık dipde gerek.
................................................................................................................................
2. Hayatda her insan yalnışlık yapar, ne varki ahmaklar
yalnışların da ısrar ederler. (Çiçero)
................................................................................................................................
3. Kötümser yanlız tüneli görür, iyimser tünelin sonunda ki
ışığı görür, gerçekçi tünelle birlikte ışığı, hemde
gelecek treni görür. (J. Harris)
................................................................................................................................
4. Büyük şehir Belediyesinin yeni yaptırdığı, gül kurusu
renğindeki duraklar güzel olmuşmu?
................................................................................................................................
C. Aşağıdaki paragrafları imlâ yanlışlarını düzelterek
yeniden yazınız.
Ben 1919 Senesi Mayıs’ı içinde samsuna çıktığım gün elimde
maddi hiçbir kuvet yokdu. Yalnız büyük türk milletinin
âsâletinden dogan ve benim vicdânımı dolduran yüskek ve manevi
bir kuvet vardı. İşde ben bu Ulusal kuv- vete, bu türk milletine
güvenerek işe başladım. ( Mustafa Kemal)
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
... Söz söyliyen arkadaşlarımızdan biri bana, nerden ilhâm ve
kuvet aldıgımı sordu. Bu suale kısa bir cevap vermek isterim.
Diyebilirimki, bu günki intibahı, düne, mâzîye medyunuz...
(Atatürk)
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
Bir milleti yaşatmak için bir takım temeller lazımdır ve
bilirsinizki, bu temellerin en mühümlerinden biri san’attır.
Bir millet sanattan ve san’atkârdan mahrumsa tam bir hayata mâlik
olamaz... sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri
kopmuşolur.
(Atatürk)
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
................................................................................................................................
NOKTALAMA İŞARETLERİ ve UYGULAMASI
Duygu ve düşünceleri daha açık ifade etmek, cümlenin yapısını
ve duraklama noktalarını belirlemek, okumayı ve anlamayı
kolaylaştırmak, sözün vurgu ve ton gibi özelliklerini belirtmek
üzere kullanılan özel işaretlere noktalama işaretleri denir.
Noktalama işaretleri anlamı aydın-latır, yanlış anlaşılmaların
önüne geçer, okumayı kolaylaştırır.
Nokta ( . )
1. Cümlenin sonuna konur: Türk Dil Kurumu, 1932 yılında
kurul-muştur. Türk’üm.
2. Kısaltmaların sonuna konur: Prof., Cad., T. (Türkçe), Ar.
(Arapça).
Ancak, bazı kısaltmalardan sonra nokta kullanılmaz: TDK (Türk Dil
Kurumu), TBMM, cm (santimetre), g (gram), l (litre).
3. Sayılardan sonra sıra bildirmek için kullanılır:
3.(üçüncü), 2. Cadde, 20. Sokak, II. Mehmet, XV.
yüzyıl.
4. Bir yazının maddelerini gösteren rakam veya harflerden sonra
kullanılır:
I. 1. A. a.