anlatım bozuklukları-2

[aysup...@hotmail.com]

Kurumuş olan çiçekleri vazodan çıkardım.
Ne kadar ayıp, kulaklarımla duymasam inanmazdım.
Karşılıklı selâmlaşıyoruz.

Fazlalık, genellikle eş anlamlı kelimelerin bir arada
kullanılmasın-dan kaynaklanır:
Akşam, hava kararmadan önce evde olmalıyım.
Yarı karanlık, loş bir yerde oturdular.
Henüz sınava daha var.
Size bir örnek daha vereyim meselâ.
İptal edilen sınav yinelenecek ve tekrarlanacak.
Hayat bir yaşam mücadelesidir.
Problemi çözebilecek alternatif seçenekler sunulabilir aslında.
Çocukların eğitim ve terbiyesiyle ilgilenmeliyiz.
Eğer merak etmezseniz anlatmayayım.
Yaklaşık iki yıla yakın bir zamandır Konya'da oturuyorlar.
Sorunlarımızı çözmeden meselelerimizi halledemeyiz. İşte bütün

problemimiz bu!..
Kısaltmalardan sonra, kısaltmaya dahil kelimenin tekrar söylenmesi
fazlalıktır: ISBN numarası (International Standart Book Number
numarası), ÖSS sınavı (Öğrenci Seçme Sınavı sınavı), ÖSYM
merkezi (Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi merkezi), GAP projesi

(Güneydoğu Anadolu Projesi projesi), TBMM meclisi (Türkiye Büyük
Millet Meclisi meclisi), ÜNTV televizyonu (Üniversite Televizyonu
televizyonu) gibi.

5. YALINLIK
Söylenmek istenilenin gereksiz süsleme ve özentilerden
arındırı-larak, herkesin bildiği kelimelerle en kısa yoldan fakat
tam olarak ifade edilmesine yalınlık denir. Anlatımda yalınlığı
engelleyen hususların başında garabet gelir.
Garabet
Bir ifadede, anlamı herkesçe bilinmeyen, alışılmamış kelimelerin

kullanılmasına garabet denir. Böyle kelimelere de garip adı
verilir.
Çeşitli bilim dallarına ve mesleklere ait olup günlük dilde
kullanılmayan, anlamı herkesçe bilinmeyen terimler garip sayılmaz.
Ancak bunlardan, o alanın mensupları tarafından bilinmeyenleri
garabete örnek olur.
Garabet; anlamını herkesin kolayca kavrayamadığı kelimeleri
bildiğini göstermek, aydın görünmek, kendini belli bir zümrenin
üyesi gibi göstermek ve taklit gibi sebeplerle ortaya çıkar.
Başlıca çeşitleri şunlardır:
· Vaktiyle kullanıldığı hâlde günümüzde unutulmuş,
kullanımdan düşmüş kelime ve şekilleri kullanmak: bilüpdür,
eleğimsağma (gök kuşağı), gözgü (ayna), iktifa et- (yetin-),
kangı (hani), muhammes (beşgen), murafaa (duruşma), sitâre
(yıldız), tamu (cehennem), vabeste (bağlı), yazıklı (günahkâr)
gibi.
· Söylenişi değiştirilerek Türkçeleştirilmiş kelimelerin
aslî şekliyle kullanılması da garabettir: auto (oto), card (kart),
câmeşuy (çamaşır), laser (lâzer), mahabbet, mümkin, müşkil,
mektûb, station (istasyon), tennûr (tandır), wardrobe (gardırop)
gibi.
· Dile henüz tam manasıyla girmeyen yabancı kelimeleri
kullanmak:
(Bunların içinde Türkçesi olanların ısrarla yabancı şeklini
kullanmak ana dili sevgisiyle bağdaşmaz.) agresif (saldırgan),
computer (bilgisayar), correlation (karşılıklı ilgi), holigan
(serseri), monopol (tekel), my darling (sevgilim), my Got (Allahım),
partner (ortak), part-time (yarım gün), prezantasyon (tanıştırma),

side effect (yan etki), siesta (öğle uykusu), software (yazılım),
tayming (zamanlama), test et- (dene-) gibi.
· Yabancı kelimelerle Türkçe kelimeleri gelişigüzel
birleştirmek: anti-leke, çaykolik, derskolik, dokunmatik, ekolojik
denge (çevre dengesi), kotasyon ver-, makro açı, playliyoruz, save
et- (kaydet-) gibi.
· Yeni ortaya atılan fakat anlamı herkesçe bilinmeyen,
benimsenmeyen kelimeleri kullanmak: ayırmaç (logo), andaç
(muhtıra), başat (hakim), direngen (muannit), etik (ahlâkî),
gömüt (mezar), saltık (mutlak) gibi.
· Nefret ve tiksinti uyandıran, müstehcen (edebe aykırı,
yakışıksız) ve kaba kelimeler kullanmak da garabettendir.

6. AKICILIK
Anlatımın önemli özelliklerinden birisidir. Cümlenin anlam ve ses
bakımından pürüzsüz olması demektir. Akıcılığı engelleyen
ses ve ahenk kusurlarının başlıcaları tekrarlama, zincirlenme ve
tenafür (kakofoni)dür.

a) Tekrarlama
Bir ifadede gerek olmadığı hâlde aynı sözün iki defadan fazla
kulla-nılması tekrarlama denen ahenk kusuruna yol açar:
Geçen Ramazan Bayramı'nda Oktay'ı, Oktay'ın köydeki
amcasını ve Oktay'ın büyük kardeşini de ziyaret ettik.
Bu yıl okuyacağımız dersler arasında ortak dersler denen dersler
de varmış.
Televizyon kanallarında yeni program arayışı, aslında
programlardan değil program içeriklerinden kaynaklanmaktadır.

b) Zincirlenme
Bir kelime grubunda veya cümlede aynı ekleri alan kelimelerin peş
peşe sıralanmasından kaynaklanan bir ahenk kusurudur. Zincirleme
isim tamlamalarında ve arka arkaya sıralanan zarf-fiillerde daha çok

görülür:
Burkay'ın dayısının oğlunun çantasının fiyatı.
Selçuk Üniversitesinin Fen-Edebiyat Fakültesinin Doğu Dilleri ve
Edebiyatları Bölümünün Urdu Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalının

öğretim üyesi.
Merdiveni dayayıp, kayısı ağacına çıkıp, kalınca bir dala
oturup, kayısıları koparıp, sepetine doldurup, sepeti aşağı
sarkıtıp yerdeki kovayı istedi.
Sekretere sormadan, izin almadan, kapıyı vurmadan içeri girdi.
Yerinden hızla kalkarak, pencereyi açarak, aşağıya bağırarak
kardeşini çağırdı.
Biraz önce hışımla içeri giren, "müdür yok mu" diye
bağıran, masaya vuran, yerinde tepinen sen değil miydin?

c) Tenafür (kakışma, kakofoni)
Bir kelime veya kelime grubundaki seslerin söyleyiş bakımından
birbiriyle uyuşmaması, kulak tırmalayıcı olması, tenafür denen
ses ve ahenk kusuruna yol açar. p, t; c, ç, j, s, ş, z gibi bazı
seslerin birbirine yakın olması hem söyleyiş güçlüğü yarattır

hem de kulağa da hoş gelmez: basınç ölçer, çürütücü,
çeşmedeki çengel, eş zamanlı, İştaş Pasajı, sözcükcük,
kırktırttı, koşullaştırılmışlık, olasılıklı,
şaşalayış, tatsız tuzsuz gibi. Yanıltmacalar ve bazı
tekerlemeler de tenafüre örnek olarak gösterilirler: Bir berber bir
berbere bre berber gel beraber bir berber dükkânı açalım demiş.
Bir dalda bir kartal dal tartar kartal kalkar kartal kalkar dal sarkar.

Şu duvarı badanalamalı mı badanalamamalı mı? Şu köşe yaz
köşesi şu köşe kış köşesi ortada lâmba şişesi. Tuz
ucuzudukça ucuzudu. Üç tas has hoş hoşaf.
SÖZÜN ÖZÜ
Anlatım bozuklukları genellikle iyi bir cümlenin niteliklerini
taşımayan cümlelerde ortaya çıkmaktadır. Cümle; açık, duru,
yalın ve akıcı olmalı; mantık, bilgi ve dil bilgisi
yanlışlarından arındırılmalıdır.
"Nasıl olsa ne söylemek istediğim az çok anlaşılıyor" (veya
seziliyor) mantığıyla hareket etmek aydın bir insana yakışmaz.
Sağlam cümleler kurabilmek için Türkçe cümlenin yapısı iyi
bilinmeli, zengin kelime hazinesine sahip olunmalı, bol bol okumalı
ve dili iyi kullanmaya özen gösterilmelidir.
Cümlelerinizin sağlam olup olmadığını öğrenmek için şöyle
bir deneme yapabilirsiniz: Yazdığınız cümleleri konuyla ilgisi
olmayan veya olaydan haberi olmayan bir arkadaşınıza okutunuz ve bu
cümlelerde ne anlatıldığını sorunuz. Duyduklarınız sizin
söylemek istediklerinizle aynı ise o zaman büyük bir sorun yok
demektir. Ama dinlediklerinizle söylemek istedikleriniz arasında çok

belirgin farklılıklar varsa o zaman bu konu üzerinde çok ciddî bir

biçimde durmak gerekmektedir.
Üniversite eğitimi almış bir aydın (en azından) aşağıda
sıralanan yanlışları yapmamalıdır:
1. Mantık yanlışları
2. Tamlama yanlışları: Sıfat tamlamalarında sıfat, tamlanan isme
uygun olmalıdır. İsim tamlamalarında ise tamlanan isim tamlanan
ekini mutlaka almalıdır: çocuk ayakkabı değil çocuk ayakkabısı.

3. Sıra yanlışlığı: Cümlede zarf olarak kullanılması gereken
kelimelerin yerine dikkat edilmeli, bu kelimelerin sıfat yerinde
kullanılmamasına özen gösterilmelidir: Ceketsiz sokağa
çıkmayın. - Sokağa ceketsiz çıkmayın.
4. Fazlalık: Cümlenin anlamına katkısı olmayan kelimeler cümleden

çıkarılmalıdır: Ucuz olmayan pahalı bir elbise almış.

Ne dediniz? Nasıl? Anlamadım? Lütfen yineler misiniz? Yine
anlamıyorum. Neyse, sözlerinizden şunu çıkardım sonunda: Siz bana

hava soğuk demek istiyorsunuz ama neden doğrudan doğruya hava soğuk

demiyorsunuz? Amacınız yağmur ya da kar yağdığını anlatmaksa
yağmur yağıyor, kar yağıyor deyin. Beni güler yüzlülüğümden
dolayı beğeniyorsanız güler yüzlüsünüz deyin, yeter. Biliyorum,

siz bu sözleri yavan ve açık buluyorsunuz, bu kadarını herkes
söyler diyorsunuz. Bundan ne çıkar. Söylenen sözleri anlamak ya da

herkes gibi konuşmak kötü mü?
La Bruyére

KAYNAKLAR
Akbayır, Sıddık; Dil ve Diksiyon (Yazılı ve Sözlü Anlatım
Bozuklukları), Akçağ Yay., Ankara, 2003.
Bilgegil, Kaya; Edebiyat Bilgi ve Teorileri, Ankara, 1980.
Ercilasun, Ahmet B., Orya; Türkçede Genel Anlatım Bozuklukları,
Cümle Bozuklukları, İyi Bir Anlatımın Nitelikleri, Türk Dili ve
Kompozisyon Bilgileri, YÖK Yay., Ankara, 1995, s. 194-202.
Gülensoy, Tuncer, Orya; Anlatım ve Çeşitli Anlatım Bozuklukları,
Türk Dili ve Kompozisyon Bilgileri, YÖK Yay., Ankara, 1995. s.
202-213.
Hepçilingirler, Feyza; Türkçe "Off", İstanbul, 1999.
Muallimoğlu, Nejat; Türkçe Bilen Aranıyor, İstanbul, 1999.
Türk Yurdu, Türkçeye Saygı, 21. C., S. 162-163.

SORULAR
1. Anlatım bozukluğuna ve dil yanlışlarına bilimsel eserlerde bile

rastlanmasını nasıl yorumluyorsunuz?
2. Dil yanlışlarının yayılmasında basın yayın organlarının
önemli bir payı var mı? Tartışınız.
3. Günümüzün teknik imkânları ve kolaylıkları
düşünüldüğünde, bazı eserlerdeki anlatım bozukluğu veya dil
yanlışlarını "dizgi hatası olmuş, matbaa hatası olmuş..."
gibi bahanelerle ge-çiştirmek mümkün müdür? Tartışınız.
4. Öğretimde, yazılı ve sözlü anlatım uygulamalarına yeterince
yer verilmemesi, bireyin bu alandaki gelişimini nasıl etkilemektedir?

Tartışınız.
5. Sınavlara hazırlık kitaplarında, anlatım bozukluğu olup
olmadığını sorgulayan örneklerde bile zaman zaman dil
yanlışlarının olmasını nasıl açıklarsınız?
6. Türkçeyi Koruma Kanunu'nun çıkarılması dil yanlışlarını
önleyebilir mi? Tartışınız.
7. Herhangi bir gazeteyi dikkatle okuyarak dil yanlışlarını ve
anlatım bozukluklarını tespit ediniz.
8. Özellikle magazin programlarında birbirinin tekrarı olarak
değerlendirilebilecek önemli dil yanlışlarından örnekler tespit
ederek bunu arkadaşlarınızla tartışınız.
9. Bu konudaki olumsuzlukların önüne geçebilmek için neler
yapılabilir?

18. UYGULAMA
Adı soyadı :......................................
..../..../
20....
Numarası :......................................
Bölümü :......................................
Okulu :......................................
A. Aşağıdaki anlatım bozukluklarının sebeplerini yazınız.
1. Kutlamalar her yıl başka bir ilde kutlanacak.
...........................................................................­....................................................

2. Yine bir sürpriz yapıp eşiyle birlikte yat turuna çıkması
sürpriz değil.
...........................................................................­.....................................................

3. Yarı çıplak bir arabaya yaslanıp poz veriyor.
...........................................................................­.....................................................

4. Aşağı indik, arabamızı çalınmış olarak bulduk.
...........................................................................­.....................................................

5. Bu ırmağa girenler, kendilerini parçalanmış ya da ölü olarak
bulabilir-ler.
...........................................................................­.....................................................

6. Son günlerde bakıyoruz deli çılgını bir gündem var.
...........................................................................­.....................................................

7. Bir medya çalışanı olarak buraya ben de bir saplama yapayım.
...........................................................................­.....................................................

8. İlk başta başlamadan önce bir şeyler söylemek istiyorum.
...........................................................................­.....................................................

9. Üniversitelerin sayısı oldukça fazla arttı.
...........................................................................­.....................................................

10. Bu kadar telefonla konuşmak çıldıratif bir durum.
...........................................................................­.....................................................

11. Bugünkü toplantının havası nasıl geçti?
...........................................................................­.....................................................

B. Öğrencilerin sınav kâğıtlarından alınan aşağıdaki
cümleleri, anlatım bozukluklarını düzelterek yeniden yazınız.
1. Konunun etrafında dolaşarak ve yavaş yavaş açma şeklini
kullandım.
...........................................................................­.....................................................

2. Bize göre doğru olan fikir genel olarak yanlıştır.
...........................................................................­.....................................................

3. Gözünü dünyaya kapayan insan hayatta gerçekleri göremez.
...........................................................................­.....................................................

4. Arkadaşlarıyla birlikte yalnız kalacaklardı.
...........................................................................­.....................................................

5. SSK kurumunun açtığı labirentlik sınavına kaydımın
yapılması için ge-reğini arz ederim.
...........................................................................­.....................................................

...........................................................................­.....................................................

6. Hayat bir yaşam mücadelesidir.
...........................................................................­.....................................................

7. Öncelikle okula gitmeden kütüphaneye giderim.
...........................................................................­.....................................................

8. Cahile lâf anlatmak hendekten zordur.
...........................................................................­.....................................................

9. Adam bıçağını maktüle soktu ve katil oldu.
...........................................................................­.....................................................

10. İnsan dediğin dünyada yalnız yaşar.
...........................................................................­.....................................................

11. İstediğiniz evraklar dilekcemin bitişiğindedir.
...........................................................................­.....................................................

12. Paragrafla ilişki kurma ve örnekleme yoluna gidilmiştir.
...........................................................................­.....................................................

19. UYGULAMA
Adı soyadı :......................................
..../..../
20....
Numarası :......................................
Bölümü :......................................
Okulu :......................................
A. Aşağıdaki anlatım bozukluklarının sebeplerini yazınız.
1. Uzmanlar tarafından imha edilen el bombaları incelenmek üzere
polis merkezine götürüldü.
...........................................................................­.....................................................

2. Cumhurbaşkanı, Gima'ya geldiğinde halk oyunları ve kurbanlar
kesile-rek karşılandı.
...........................................................................­.....................................................

3. Gülme düşünmenin bir fonksiyonudur, gülmeden düşünülmez.
...........................................................................­.....................................................

4. Alkollü gencin saldırdığı kimse kalmamıştı.
...........................................................................­.....................................................

5. Beyefendi dedim yani, ne olur dedim yani, lütfen dedim yani.
...........................................................................­.....................................................

6. Hiç kimse beni oraya gitmekten men edemezdi; tabiî ki Allah'ın
iznin-den başka.
...........................................................................­.....................................................

7. Burada polisi kutsadığımız gibi medyadaki arkadaşlarımızı da

kutsa-mamız gerek.
...........................................................................­.....................................................

8. Bir insan kitap okumayı sevmeyebilir, hoşlanmayabilir.
...........................................................................­.....................................................

9. Saatlerimiz 7'yi gösterirken haberleri dinleyebiliriz.
...........................................................................­.....................................................

10. Herhalde halkımız üşümek yerine zehir soluyarak ölmeyi tercih

edi-yorlar.
...........................................................................­.....................................................

B. Aşağıdaki cümlelerde yapılan anlatım bozukluklarını
düzeltiniz.
1. Eller gibi davranıp görmemezlikten gelme.
...........................................................................­.....................................................

2. Kimin ahlâklı, kimin ahlâklı olmadığını araştırıyoruz.
...........................................................................­.....................................................

3. Tarık Buğra'nın romanlarında ve bu tür eserlerinde şu özellik

göze çarpar.
...........................................................................­.....................................................

4. Durmadan gazoz ve çekirdek yenilen bu yerden hemen uzaklaşalım.
...........................................................................­.....................................................

5. Gazetelere göz atarak, onları dikkâtlice inceledi.
...........................................................................­.....................................................

6. Bu sene benim için önemli. Çünkü neden? Bu yıl benim imtihan
senem.
...........................................................................­.....................................................

7. Herkes öldü diye göz yaşı dökerken Kerem'i dipdiri halde
karşıların-da buldular.
...........................................................................­.....................................................

8. Genellikle okuduğum romanlar da filmlere konu ve ad oluyordular.
...........................................................................­.....................................................

9. Büyükler çocuklara yüz verdikçe şımarıyorlar.
...........................................................................­.....................................................

10. Artık bu konuyla bir daha ilgilenmek istemiyorum.
...........................................................................­.....................................................

11. Yol bakım çalışmaları nedeniyle geçit servis yolundan
veriliyor.
...........................................................................­.....................................................

12. Aracınızı bariyere iki metre kala sağa durunuz.
...........................................................................­.....................................................

13. Kredi kartına komisyon % "0".