YAPI BİLGİSİ.3
aysup...@hotmail.com
şu anda devam ettiğini bildirir. -makta, -mekte ekiyle yapılan
şimdiki zaman için, bu özelliği sebebiyle uzun süren şimdiki
zaman terimi de kullanılır . Meselâ, “Yarım saat sonra
geliyorum.” cümlesinde yarım saat sonra ifadesinden dolayı eylemin
henüz başlama-dığı, işin gelecekte yapılacağı anlaşılır. Bu
cümlede eylem henüz başla-madığı için gel- fiili, eylemin kesin
olarak başladığını bildiren gelmekte-yim biçiminde çekimlenmez.
-mada, -mede ekiyle yapılan şimdiki zaman çekimi ise -şimdilik-
sınırlıdır.
Şimdiki zamanın kişilere göre olumlu çekimi şöyledir:
(ben) bil i yor um sor makta y ım gez mede y im
(sen) bil i yor sun sor makta sın gez mede sin
(o) bil i yor sor makta (dır) gez mede (dir)
(biz) bil i yor uz sor makta y ız gez mede y iz
(siz) bil i yor sunuz sor makta sınız gez mede siniz
(onlar) bil i yor lar sor makta lar gez mede ler (dirler)
GELECEK ZAMAN
Eylemde bildirilen işin gelecekte yapılacağını bildiren -acak,
-ecek ekiyle yapılır. Teklik ve çokluk birinci kişilerde, ekteki k
ünsüzü iki ünlü arasında yumuşayarak ğ olur:
çalış-acak-ı-m>çalış-acağ-ı-m, çalış-acak-ı-z >
çalış-acağ-ı-z; bil-ecek-i-m > bil-eceğ-i-m, bil-ecek-i-z >
bil-eceğ-i-z.
Ünlüyle biten fiil kökleri ve gövdelerinden sonra gelecek zaman eki
gelirse araya -y- koruyucu ünsüzü girer: dinle-y-ecek-siniz,
yorulma-y-acak-sın.
Gelecek zamanın kişilere göre olumlu çekimi bugün şöyledir:
(ben) öğren eceğ im (biz) öğren eceğ iz
(sen) öğren ecek sin (siz) öğren ecek siniz
(o) öğren ecek (onlar) öğren ecek ler
Gelecek zamanda çekimlenen fiil, kullanıldığı cümleye gereklilik
veya emir anlamı da katabilir:
— Biraz önce sizi bir öğrenci aradı.
— Doğan olacak. (= Olsa gerek, olmalı . Gereklilik )
Sadece derste anlatılanlarla yetinmeyeceksin. (= Yetinme. Emir )
Elini çekecek misin çekmeyecek misin? (= Elini çek. Emir)
GENİŞ ZAMAN
Eylemin yapıldığı veya yapılacağı zamanı kesin olarak
belirtmeyen, bütün zamanları kapsayan bir süreklilik, genişlik
bildiren -r (-ºr); -ar, -er ekiyle çekimlenen zamandır.
Geniş zaman çekiminde ünlüyle biten fiil kökleri veya
gövde-lerinden sonra ve birden fazla heceli tabanlara -r (-ºr) eki
getirilir. Tek heceli fiil kökleri ve gövdelerine (al-, bil-, gül-,
öl-... gibi sınırlı sayıda fiiller dışında) -ar, -er eki
getirilir.
Olumsuz çekim geniş zamanda biraz farklıdır. Geniş zamanın
kişilere göre olumlu ve olumsuz çekimi bugün şöyledir:
(ben) anla r ım unut ma m
(sen) anla r sın unut maz sın
(o) anla r unut maz
(biz) anla r ız unut ma y ız
(siz) anla r sınız unut maz sınız
(onlar) anla r lar unut maz lar
Geniş zaman, eylemin gelecek zamandan sonra yapılacağını bildi-ren
bir zaman değildir. Geniş zaman, geçmiş zamanla şimdiki zamanı
içine alan bir zamanı ve gelecek zamanı, yani her zamanı bildirir.
Bu yüzden, eylemin ne zaman yapıldığı veya yapılacağı kesin
olarak belli değildir. Bu özelliği sebebiyle geniş zaman, her zaman
geçerli olan durumların, (geçmişte böyleydi, şimdi böyle,
gelecekte de böyle olacak) bilimsel gerçeklerin ifadesinde daha çok
kullanılır:
Okullar, güzün açılır, yazın kapanır. Kuşlar uçar. Balıklar
yüzer. Canlılar doğar, büyür ve ölür. Dünya, güneşin
etrafında döner. Normal şartlarda su yüz derecede kaynar.
Kantinde belki bir tanıdığa rastlarım. (tahmin, umma)
Dağ, dağa kavuşmaz; insan, insana kavuşur. (ihtimal)
Bu havada domatesler üç günde çürür. (kesinlik)
Bir kitaptan kaç lira kazanılır ki? (çok az kazanılır,
anlamında)
Rica ederim. Arz ederim. Özür dilerim. Affedersiniz. (her zaman
geçerliği olan durumlarda)
Defterinize bakabilir miyim? (rica)
Lütfen, kapıyı kapatır mısınız? (emir)
Sana bir dosya verecekler, alır gelirsin. (emir)
Bir bardak çay olsun içmez misiniz? (teklifte ısrar)
B) TASARLAMA KİPLERİ
Eylemin herhangi bir zamanda değil; dilek-şart, gereklilik, istek
veya emir biçiminde bir tasarlamayla gerçekleştiğini bildirir.
Tasarlama kipleri fiil kökü veya gövdesine dilek-şart, gereklilik,
istek ve emir anlamı katan biçim eklerinin getirilmesiyle kurulur.
DİLEK-ŞART KİPİ
Eylemin dilek veya şart biçiminde tasarlandığını göstermek
üzere fiil kökü veya gövdelerine -sa, -se biçim eki getirilerek
yapılır. Bütün fiil çekimleri bağımsız cümle yapabildiği
hâlde bu kip dilek-şart işleviyle yargı taşımayan bağlı cümle
yapar. Esasında dilek anlamı taşıyan biçim-lerinde de eksiltili
bir kullanımla birlikte şart işlevi vardır:
İnsanlar el ele tutuşsa, hayat bayram olsa (ne kadar güzel olur.)
(Dilek)
Param olsa araba alırım. (Araba alma, para şartına bağlıdır.)
(Şart)
Dilek-şart kipinin kişilere göre olumlu çekimi bugün şöyledir:
(ben) öğren se m (biz) öğren se k
(sen) öğren se n (siz) öğren se niz
(o) öğren se (onlar) öğren se ler
GEREKLİLİK KİPİ
Eylemin yapılması gerektiğini gösteren -malı, -meli ekinin fiil
kökü veya gövdelerine getirilmesiyle kurulan tasarlama biçimidir.
Kişilere göre olumlu çekimi şöyledir:
(ben) çalış malı y ım (biz) çalış malı y ız
(sen) çalış malı sın (siz) çalış malı sınız
(o) çalış malı (onlar) çalış malı lar
Ayrıca, çalışmam gerek, çalışman gerek, çalışması gerek,
çalışmamız gerek, çalışmanız gerek, çalışmaları gerek;
öğrenmem lâzım, öğrenmen lâzım, öğrenmesi lâzım,
öğrenmemiz lâzım, öğrenmeniz lâzım, öğrenmeleri lâzım;
bilsem gerek, bilsen gerek, bilse gerek, bilsek gerek, bilseniz gerek,
bilseler gerek; bulmak gerek gibi kullanımlar da gereklilik anlamını
verir.
Yarım saat içinde dönmelisin. (= Dön. Emir, zorunluluk.)
İSTEK KİPİ
Tasarlanan eylemin istendiğini gösteren -a, -e, ekinin fiil kökü
veya gövdelerine getirilmesiyle yapılır. Ünlüyle biten fiillerde
araya -y- koru-yucu ünsüzü girer: sor-a-sın, bil-e-siniz;
oku-y-a-lar vb.
Aşkın şarabından içem, Mecnûn olup dağa düşem,
Sensin dün ü gün endişem, bana seni gerek seni
(Yunus Emre)
Dağlar dağlar kurban olam yol ver geçem
Sevdiğimi son bir olsun yakından görem
(Barış Manço)
Örneklerinde olduğu gibi esasen istek kipinin kişilere göre olumlu
çekimi, geç-e-m, geç-e-sin, geç-e, geç-e-k, geç-e-siniz,
geç-e-ler biçimindedir. Günümüzde bazı ağızlarda bu biçim
korunmakla birlikte yazı dilinde, birinci kişilerde istek çekimine
emir kipi karışmıştır.
Bugün istek kipinin olumlu çekimi şöyledir:
(ben) geç eyim (biz) geç elim
(sen) geç e sin (siz) geç e siniz
(o) geç e (onlar) geç e ler
EMİR KİPİ
Diğer kiplerden farklı olarak özel bir kip eki kullanılmadan
eylemi, emir biçiminde göstermeye yarayan ve her kişi için ayrı
ayrı olan (aynı zamanda kişiyi de ifade eden) üçüncü grup kişi
ekleriyle çekimlenen tasarlama kipidir. Emir kipinde, eski dönemlerde
(teklik 2. kişi için) söze güç katan -gıl, -gil eki de
kullanılmıştır.
“Kişi, kendi kendine emretmez. Bu nedenle emir kipinde birinci
kişilerin çekimi yoktur.” biçimindeki açıklama yanlıştır.
Çünkü Eski Türkçe döneminden beri birinci kişiler için de emir
işlevini yerine geti-ren ekler kullanılmıştır.
Emir kipinin kişilere göre olumlu çekimi bugün şöyledir:
(ben) bil eyim (biz) bil elim
(sen) bil (siz) bil in / bil iniz
(o) bil sin (onlar) bil sinler
İKİNCİ BASKIDA KULLANILAN TABLOLARI KULLAN
Fiil çekim tablosu 1 / BU SAYFAYA YERLEŞECEK
Fiil çekim tablosu 2 / BU SAYFAYA YERLEŞECEK
EK-FİİL ( İ- FİİLİ)
Ek-fiilin eski biçimi er-’dir. Zamanla r sesi düşmüş ve e sesi
de i’ye dönüşmüştür. Bütün isim ve fiil biçimlerinden sonra
gelerek bunlardan birleşik fiiller oluşturduğu için yardımcı
fiil; isimlerden sonra gelerek onları fiilleştirdiği için de isim
fiili denen ek-fiilin belli bir anlamı yoktur. Ek-fiilin, biri
isimleri fiilleştirmek diğeri birleşik zamanlı fiiller yapmak
üzere iki görevi vardır.
Ek-fiil, normal fiillerden farklı olarak kip eklerinden sadece
görülen geçmiş zaman (-di), öğrenilen geçmiş zaman (-miş) ve
şart kipinin (-sa) eklerini alır. Bunlara birleştiği isimle her
kişi için ayrı ekle ortaya çıkan şimdiki (veya geniş) zaman da
dahil edilince, dört çeşit çekim ortaya çıkar:
a) Ek-fiilin isimle birlikte şimdiki (veya geniş) zamanda çekimi
Bildirme ekleri denen ve birleştikleri ismin şimdiki (veya geniş)
zamanda fiil hâlinde ortaya çıktığını bildiren kişi ekleriyle
yapılır. Bu çekimde ek-fiilin şimdiki (veya geniş) zaman eki
düşmüş geriye kalan kişi ekleri bu zaman kavramını da
üstlenmiştir. Bildirmenin birinci ve ikinci kişi ekleri, er-
fiilinin geniş zamanın ekleşmesinden; üçüncü kişileri ise tur-
> dur- fiilinden ortaya çıkmıştır. Ek-fiilin olumsuz biçimleri değil olumsuzluk edatıyla yapılır:
Eki Olumlu Olumsuz
T.1.k.(ben) -˚m öğretmen im öğretmen değil im
T.2.k.(sen) -s˚n öğretmen sin öğretmen değil sin
T.3.k.(o) -d˚r; -t˚r öğretmen dir öğretmen değil dir
Ç.1.k.(biz) -˚z öğretmen iz öğretmen değil iz
Ç.2.k.(siz) -s˚n˚z öğretmen siniz öğretmen
değil siniz
Ç.3.k.(onlar) -d˚rlAr, -t˚rlAr öğretmen dirler
öğretmen değil
dirler
Benim öğretmenim ve ben öğretmenim ifadelerindeki biçim
benzerliğine dikkat edilmelidir. Birincisinde vurguyu üzerine çeken
-im ekleriyle iyelik grubu kurulmuştur. İkincisinde ise vurgusuz bir
ek vardır ve ismi yüklem yapmıştır. (Benim kelimesindeki -im, ilgi
hâlinin ben zamirine gelince aldığı şekildir.)
b) Ek-fiilin isimle birlikte görülen geçmiş zamanda çekimi
Ek-fiile diğer fiillerden farksız olarak görülen geçmiş zaman eki
getirilir. Çekim sırasında i sesi düşer, diğer ekler ünlü ve
ünsüz uyumla-rına uyar. Ünlüyle biten isimlerde araya -y- koruyucu
ünsüzü girer: çalışkan i- di-m > çalışkan-dı-m, Türk i-di-n
> Türk-tü-n, kısa i-di > kısa-y-dı, evde i-di-m > evde-y-di-m.
Olumlu:
(ben) okuldaydım (biz) okuldaydık
(sen) okuldaydın (siz) okuldaydınız
(o) okuldaydı (onlar) okuldaydılar / okuldalardı
Olumsuz çekimde ise isimden sonra getirilen değil edatı çekimlenir:
(ben) tembel değildim (biz) tembel değildik
(sen) tembel değildin (siz) tembel değildiniz