Prof. Dr. İlber Ortaylı'ya göre Nevruz Türklere Farslardan Geçmiş

[Abdulvahap Kara]

Prof. Dr. İlber Ortaylı 22 Mart 2012 tarihinde Milliyet gazetesinde çıkan yazısında Nevruzun Farsların olduğunu Türklere ait olmadığını ileri sürüyor. Bilindiği gibi Fars etkisi bizde İslamiyetten sonradır. İslamdan önce Fars etkisi var mıydı? Veya İslamdan önce Türkler de Nevruz yoktu da, İslamiyeti kabul ettikten sonra Farslardan mı aldılar?

Yazı da bu konuda bilgi yok. Fakat biz bugüne kadar Hunların ve Göktürklerin Nevruz'u kutladığına dair bilgiler okuyoruz. O zaman bize İslam öncesi tarihiyle uğraşanlar yanlış mı bilgi veriyordu?

Prof. Dr. İlber Ortaylı sıradan bir tarihçi değil. Türkiye'nin en ünlü ve bir çok araştırmaya imza atmış ciddi tarihçilerimizdendir. Osmanlı dönemi gibi İslam öncesi döneme de hakim olup Türklerin o dönemde Nevruzu kutlamadığını belge ve bilgileriyle tespit etmişse, bunları açıklamalı ve tüm Türkiye'yi yanlıştan kurtarmalıdır. O zaman kendisine minnettar kalırız. Aksi halde en eski Türk geleneğini Farslara mal etmek gibi affedilmesi güç büyük bir hataya düşmüş olacaktır.

Ortaylı'nın yazısını aşağıda okuyabilirsiniz:  

"Eski Nevruzlarda lastik yakmak yoktu

İran medeniyetine özgü olan Nevruz gibi gelenekleri benimsemek hoştur ama bizimmiş gibi sahip çıkmanın anlamı yok.

Bu sene çok uzun ve yorucu bir kış geçirdik, dolayısıyla baharı büyük hasretle karşılayacağımız malum. Tam da 21 Mart’ta bahar kendini aniden gösterdi. Geleneksel toplumlarda da yıldönümünün manası budur; gündüz ve gece eşitleniyor ve tabiat canlanıyor. Nevruz bizim ülkede ise siyasi gösteri ve lastik yakma törenine dönüştü, tabii ki eski Nevruzlarda lastik yoktu.

Nevruzun hem isim hem de muhteva olarak geleneklerle, toplum ve devlet hayatıyla bağdaşması İran medeniyetine özgüdür. Bütün civar halklar yani Kafkasya ve Orta Asya da Nevruz’u İranlılardan öğrenmiştir. Bazı çokbilmişler Mısır’da ‘balık bayramı’ da denen şu günlerdeki bahar bayramını İran tesirine bağlıyorlar ama İran’ın firavunlar Mısır’ını fethinden ve yönetiminden çok önceleri eski Mısırlılar bu bayramı kutlardı. Geçen binlerce seneye rağmen Mısırlılar oturur, aile fertleriyle bir arada balık yer, sonra aile mezarlarını ziyaret ederek bu bayramı kutlar; tıpkı firavunlar devrinde olduğu gibi. Bu eski medeniyetin bahar bayramının İran Nevruz’u ile gerçi paralelliği vardır ama aynı şey değildir.

İranlı olmayan halklar bir demirci efsanesi ekledi

Nevruz menkıbe olarak Dahhak denen kan içici canavar bir devin kendisine kurban diye verilen gençleri yemesi ve ona karşı İran’ın kahraman hükümdarının direnmesidir. Nevruz, Cemşid’in güneş gibi parlayan yüzüyle de aynileştirilir. Gerçekten de eski İran’da Nevruz kutlamalarının zirvesi şehinşahın tahtına geçmesi ve temyiz görevini yerine getirmesi, birtakım davaları çözmesiyle ilgilidir. Ahamenişler hanedanından beri bu böyle bilinir.

Nevruz’da tabiat canlanır ve yıl başlar. Yani İran’ın yılbaşısıdır. Bugünün takvime ve hayata geçecek kadar değişiklik getirmesi Asya’nın ve hele Anadolu’nun Türk halkı arasında söz konusu değildir. Ama Nevruz ve benzeri bayramlar Türkler arasında da kutlanır. Şu sıra İran’da her evde ‘heftsin’ (yedi s) diye ifade edilen, ‘s’ harfi ile başlayan yiyecek ve eşyalar bir masaya dizilir (mesela elma / sib). Bunların arasında ‘sebz’ yani yeşillik için çimlendirilen bakliyat, buğday da ayrıca bir tepsi ile sofraya konur. Bir sikke (altın veya gümüş) vardır ve eski adetlere binaen bir ayna ve İslami devirde de Zerdüştlük kutsal metinlerinin yerini alan Kur’an da aynı şekilde... Aile 13 gün boyu muhafaza edilen bu kutsal sofranın etrafında toplanır. Sülalenin ölmüşlerinin ruhlarının da eve geldiğine inanılır ve çerağ (ışık) yakılır. Mezarlıkla başlayan ziyaretler yaşayanlar arasında devam eder. Ferverdin ayında Tanrı’nın 36 günde dünyayı yaratıp işi tamamladığına inanıldığından o gün dinlendiğine inanılır. Tabii insanlar da dinlenir. Modern İran 20 gün boyu oradan oraya gezer, geziler yurtdışına da taşar, çarşı pazar canlanır. Evler tıpkı Yahudilerin Pesah’ta (Fısıh bayramı) yaptığı gibi baştan ayağa temizlenir.

Orta Asya’daki Türk haklarının da Nevruz’u benzer adetlerle ama daha mütevazı kutladığı görülür. İranlı olmayan halklar Nevruz geleneğinin ve menkıbelerinin içine bir demirci efsanesi karıştırırlar, mesela Ergenekon’da demir dağın eritilmesi ya da Kürtlerin demirci Kawa gibi...

Her halukarda bugünkü İran’da Nevruz çok kendine özgü, kutlanışı bir sanat eseri olan ve İran’ın bütün halklarını birleştiren bayramlardan biridir. Bu gibi ananeleri benimsemek hoştur ama bizim diye sahip çıkmanın anlamı yoktur. İranlılar Kurban ve Ramazan bayramlarını uzun boylu kutlamazlar, onlar için bayram Nevruz’dur. Şimdi bazıları bizde de Nevruz’un tatil olmasını istiyor; daha neler? Acaba biraz da çalışmayı denesek nasıl olur?"

http://cadde.milliyet.com.tr/2012/03/22/YazarDetay/1519689/Eski_Nevruzlarda_lastik_yakmak_yoktu 

[Abdulvahap Kara]

Değerli Timur Hocam,

Yazının gazete yazısı olması durumu değiştirmemesi gerekir. Bilim adamı sadece bilimsel ortamda veya bilimsel dergi ve kitaplarda ciddi olacak, başka alanlarda gayri ciddi olacak diye bir kuralın geçerli olamayacağı kanaatindeyim.

Üstelik halkın söylediği her kelimeye büyük önem verdiği ve sevdiği kişinin buna layık olarak halka yanlış anlamalara sebep olacak söz ve davranışlardan kaçınması gerekir. Ve konu da basit bir konu değil, bir milletin binlerce yıllık bir geleneği söz konusu.

Bu hususta sessiz kalmak, bilim adamından bunun gerekçelerini sormak her bilinçli Türkün hakkıdır.

Ayrıca benim bir saplantım da yok. Eğer hocam bilimsel verilerle Nevruz'un Türklere Farslardan geçtiğini ispatlarsa, hiç gocunmam. Gerçek neyse kabul etmeye hazırım. Böyle bir yanlıştan bizi kurtardığı için kendisine teşekkür ederim.

Ama bilimsel verilere göre değil, duygularına göre gelişigüzel o makaleyi yazmışsa o zaman hocamızı bilimsel ciddiyete davet etmek ve bir milletin kültürel temelleri konusunda daha dikkatli olmaya davet etmek her Türkün hakkıdır.

Ayrıca bu böyle yazıların tartışılması gündeme getirilmesi iki açıdan önemlidir.

1. Hoca gerçekten haklı olabilir, biz de ondan istifade etmiş oluruz.

2. Hoca rastgele konuşmuştur, o zaman da bu tartışma bilim adamlarına her zaman ciddi olmaları gerektiğini, çünkü görüşlerinin toplumda bir şekilde değerlendirileceğini hatırlatmış olur.

Ayrıca bu konuyla ilgili olarak İslam Öncesi tarihçilerimizin Çin ve Latin kaynaklarında Hunlar ve Göktürkler ve diğer Türk toplumlarındaki Nevruz ile ilgili bilgileri bizlerle paylaşmaları çok faydalı olacaktır.

Saygılarımla,

Istanbul,

Abdulvahap Kara

---

From: timur kocaoglu <tkoc...@yahoo.com>
To: "turkluk...@googlegroups.com" <turkluk...@googlegroups.com>
Sent: Tuesday, March 27, 2012 11:33 PM
Subject: Re: [turkluk-bilgisi­: 3198] Prof. Dr. İlber Ortaylı'ya göre Nevruz Türklere Farslardan Geçmiş

Sevgili kardeşim Abdulvahap,

İlber Ortaylı hocamızın o yazısı bir makale köşe yazısı olduğu için bilimsel bir yazı sayılmaz, ancak senin çok doğru dediğin gibi onun gibi saygın bir tarihçinin bu yazısı çok kimseler tarafından dikkatle okunup, kafalarda "Nevruz bir İran bayramıdır, Türkler tarafından sonradan İranlılardan alınmıştır!" klişe olarak kalacaktır ve çok kimse diyeceklerdir ki, "Efendim bunu ünlü tarihçi İlber Hoca söylemiştir!".  İlber Hocanın bir tarihçi olarak kaleme aldığı bu gazete yazısı gerçekten büyük bir talihsizliktir. Çünkü İlber Hoca'nın da çok iyi bilmesi gerekirdi ki, Nevruz ancak Selçukluların İran'da devlet kurmasıyla oraya gelmiştir ve ancak Safaviler devrinde Şah İsmail tarafından Nevruz resmi bir bayram olarak kutlanmaya başlamıştır. Selçuklular da, Safaviler de Türk soylu kimselerin kurduğu Türk devletleridir. Dahası büyük bilgin Berunî (Abū al-Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad al-Bīrūnī:973 - 1048) eserinde İranlıların Nevruz dediği güne Türklerin Yangi Kün (Yeni Gün) dediğini daha 10. yüzyılda bildirmiştir. İlber o yazısını bilimsel bir inceleme sonunda değil, öylesine bir gazete yazısı olarak kaleme almıştır.

Ancak, tabii İlber Ortaylı hocanın bu yazısına dikkatimizi çekmekte çok haklısın.

Timur

---

From: Abdulvahap Kara <kara_...@yahoo.com>
To:
Sent: Tuesday, March 27, 2012 1:09 PM
Subject: [turkluk-bilgisi­: 3196] Prof. Dr. İlber Ortaylı'ya göre Nevruz Türklere Farslardan Geçmiş

--
Bu e-postayı Google Grupları'ndaki "Türklük Bilgisi" adlı gruba abone olduğunuz için aldınız.
Bu gruba kayıt göndermek için turkluk...@googlegroups.com adresine e-posta gönderin.
Bu gruba olan aboneliğinizi iptal etmek için turkluk-bilgi...@googlegroups.com adresine e-posta gönderin.
Diğer seçenekler için http://groups.google.com/group/turkluk-bilgisi?hl=tr adresinden grubu ziyaret edin.

--
Bu e-postayı Google Grupları'ndaki "Türklük Bilgisi" adlı gruba abone olduğunuz için aldınız.
Bu gruba kayıt göndermek için turkluk...@googlegroups.com adresine e-posta gönderin.
Bu gruba olan aboneliğinizi iptal etmek için turkluk-bilgi...@googlegroups.com adresine e-posta gönderin.
Diğer seçenekler için http://groups.google.com/group/turkluk-bilgisi?hl=tr adresinden grubu ziyaret edin.

[fatih kose]

Değerli Abdulvahab ve Timur Hocam,

"Nevruz" adı İran'dan geçmiştir. Bayramın kendisi Kuzey Yarımküre'de birçok medeniyet tarafından farklı adlarda bilinmekte ve kutlanmaktaydı.

Bu konuda "Osmanlı Devleti'nde Nevruz" adlı kitabımda bahsetmiştim. Mesele Fars dilinin ve edebiyatının kullanımı ile alakalıdır.

Türkler'in Anadolu'ya geçiş güzergahı  ve İslam'ı da kabullendikleri coğrafya İran coğrafyasıdır. Bu yüzdendir ki namaz, abdest, oruç, peygamber gibi birçok temel İslâmî kavramlar Farça'dır. "Nevruz" kelimesi de bu kabilden değerlendirilmelidir diye düşünmekteyim.

Saygılarımla.

Fatih Köse

---

From: Abdulvahap Kara <kara_...@yahoo.com>

To: "turkluk...@googlegroups.com" <turkluk...@googlegroups.com>
Cc: Tarihciler Grubu <turk-ta...@googlegroups.com>
Sent: Wednesday, March 28, 2012 12:40 AM
Subject: [turk-tarihciler] Ortaylı'nın Yazısı ve İslam Öncesi Türk Kültüründe Nevruz Konusu

--
Bu mesajı şu gruba üye olduğunuz için aldınız: Google Grupları "turk-tarihciler" grubu.
Bu gruba posta göndermek için , mail atın : turk-ta...@googlegroups.com
Bu gruba üyeliğinizi sonlandırmak için şu adrese e-posta gönderin: turk-tarihcil...@googlegroups.com
Daha fazla seçenek için, http://groups.google.com.tr/group/turk-tarihciler
adresinde bu grubu ziyaret edin

[Osman Karatay]

Merhaba, 

Nevruz'u Orta Amerika yerlileri de aynı günde aynı şekilde kutlarlar. İran etkisinin oralara ulaşmış olması cidden hayret verici!!! İlber Hoca uzmanı olduğu alanın iyi bir ismi, ünü de bundan geliyor: 19. yy merkezli olmak üzere, idari tarih. Ama eski Türk tarihine, hele de kültür konularına vukufunun olduğu söylenemez, kendisi de böyle birşey söylemez. Bu yüzden, sözkonusu yazısı kendi adına bir talihsizlik kabul edilebilir. Bizimleştirmeye itiraz ederken Fars kökenlere değil de, kuzeydeki bütün dünyada bunun bir şekilde kutlandığını söyleyerek evrenselliğe vurgu yapsaydı isabet etmiş olurdu. O zaman (yanlış olarak) Türklük ile göçebeliği özdeşleştirenler yarın çadır kelimesinin Farsça oluşunu da öne sürebilir. 

selamlar, o.k.

28 Mart 2012 01:51 tarihinde fatih kose <fatih...@yahoo.com> yazdı:

--
Osman Karatay

[Mustafa AKSOY]

Arkadaşlar, Ortaylı hocanın savunduğu görüşlerin daha ilerisini sosyoloji alanında yaptığım doktora tezimde (1995, bu çalışmamın 1996 ve 2007’de kitap olarak tıpkı basımı yapıldı.) savundum. O konuda tez savunmamda en ufak bir itiraz gelmemişti? Sonra tezimin nevruzla ilgili kısmı bir kaç yerde “Kültür Sosyoloji Açısından Nevruz Kavramı” adıyla yayınlandı. Şu anda internet ortamında da var. Bu güne kadar yazdıklarıma yazılı bir cevap verilmedi. Ne oldu da Ortaylı hocanın yazısından alevlenildi?  Her halde bir şeyin yazılmasından çok yazanın kim olduğuna bakıyoruz.. Ayrıca Türklerdeki bahar bayramı hakkında De GROOT, ÖGEL, Osman TURAN gibi İslam öncesi Türk tarihi uzmanlarının yazdıkları ortada. Yani yeni keşfe fazla gerek yok. Diğer yandan. Türkler  Altaylarda tarih sahnesine çıkıp oradan Moğolistan ve bugünkü Türkistan’a doğu yayıldılarsa, Altaylar, Moğolistan,  Kuzey ve Kuzey Doğu Kazakistan coğrafyasına Mart ayında bahar gelir mi? Yakutistan’da bahar ne zaman oluyor? Acaba Hıdırellez neyin bayramı? Makedonya’da ve Romanya’da Nevruz mu yoksa Hıdırellez mi kutlanıyor? Saygılarımla…     Dr. Mustafa AKSOY http://www.haberakademi.net http://www.mustafaaksoy.com --- On Wed, 28/3/12, fatih kose <fatih...@yahoo.com> wrote: