Nota Nədir
Tommye Hope
Masir beynəlxalq not yazısı millətlər arasında yayıldığı vaxtdan ox-ox əvvəl, hər xalqın znə məxsus işlətdiyi musiqi işarələrinin z də məyyən mddət ərzində təkmilləşməyə doğru inkişaf prosesi kemişdir. Ayrı-ayrı xalqların yazı sistemi, daha doğrusu əlifbası mxtəlif olduğu kimi, not yazısı da əvvəllərdə crbəcr olmuşdur. nki, ibtidai not yazısının ilk işarələri əslində hər xalqın işlətdiyi əlifba hərfləri əsasında dzəldilmişdir.
Musiqi sədalarını birinci olaraq qeydə alan qədim yunanlar olmuşlar. Hələ yeni eranın I-II əsrlərində qədim yunan sistemi məyyən dərəcədə bitkin bir mərhələyə ata bilmişdi. O zaman qədim yunanlar instrumental musiqi n ayrı, vokal musiqi n isə tamamilə əlahiddə iki mxtəlif not sistemi dzəltmişdilər. Masir musiqişnaslar məyyən etmişlər ki, qədim yunanların not yazılarında hərflərin mxtəlif tərzdə və mxtəlif vəziyyətdə (bu və ya o biri byr stə, bəzən dz, bəzən isə başı aşağı və i.a.) yazılması yolu ilə musiqi pərdələrində hər səsin mvqeyi qeydə alınmış və beləliklə, olduqca mrəkkəb bir not sistemi əmələ gəlmişdir.
Musiqişnas alimlər qədim yunan not sistemini şərh etmək işində IV əsrdə yaşamış yunan musiqişnası Alipiyin dzəltdiyi cədvəldən istifadə edirlər. Bu cədvəldən məlum olur ki, o zaman hər bir musiqi kknn tərkibində olan hər pərdə n və hə pərdədən ya zildə, ya da bəmdə duran hər səs n bir hərfi işarə ayrılmışdır. Buna grə də yunan musiqi sistemində işlənən btn səsləri və həm də ifaılıq ədalarını dəqiq surətdə qeydə almaq n 1620 mxtəlif işarədən istifadə etmək lazım gəlirmiş. Təbiidir ki, he kəs bu qədər işarəni yadında saxlayıb musiqi ifaılığında tətbiq edə bilməzdi. Odur ki, qədim yunan musiqiiləri istər instrumental, istərsə də vokal musiqi n cəmi 90 işarədən istifadə etmişlər ki, bunları da hafizədə saxlamaq yenə asan iş deyildi. Not yazısının təkmilləşməsi yolunda xristian kilsə xadimlərinin də byk rolu olmuşdur. Bu da ondan irəli gəlmişdir ki, khnə btpərəstliyin xarabazarlığı zərində yaranan yeni xapərəstlik dini musiqi sənətindən z mənafeyi n ox geniş və səmərəli istifadə etmişdir.
Kilsələrdə byk xor dəstələri təşkil olunur, dini ayindər iki dəstəyə blnərək nvbə ilə oxuyan "antifon" nəğməkarlar dəstəsinin avazı ilə mşahidə edilirdi. Grkəmli keşişlər, katolik kilsəsinin başısı olan papalar və rtbəli kilsə xadimləri musiqi avazı ilə ifa edilən bir ox mxtəlif himnlər, mədhiyyələr, dualar bəstələyirdilər.
Hələ VI əsrin axırında katolik kilsəsinin başısı Birinci Qriqori yenidən bəstələdiyi (tərtib etdiyi) bir ox dini xor əsərlərini "nevma" adlanan xsusi işarələr ilə qeydə almış və dnyanın bir ox kilsələrinə gndərmişdi. Musiqi not yazısının ən qədim sullarından olan "nevma" notasiyası (musiqinin yazılışı n istifadə olunan mxtəlif qrafik işarələrə "not", bu qrafik işarələrin kll halında birləşməsinə isə "notasiya", ya da "not yazısı" deyirlər) mxtəlif yazı işarələrindən (cızıqlar, nqtələr, cizgilər, vergllər və sair), eləcə də bu işarələrin birləşməsindən əmələ gələn mxtəlif uyğunlaşdırmalardan ibarət idi.
"Nevma" sznn hərfi mənası "əl ilə işarə" deməkdir. Onun bir termin kimi məyyən not yazısı sulu n qəbul olunma tarixi ox maraqlıdır. Orta əsrlərdə, musiqinin notsuz yrənilib oxunulduğu dvrdə, xora dirijorluq edənlər ifa olunan əsərin lsn, mahnı melodiyasının istiqamətini (zil və ya bəm tərəfə), ifaılıq ədalarını z əllərinin və barmaqlarının muxtəlif şərti hərəkətləri ilə xor nəğməkarlarına təlqin edirdilər. Bu nv drijorluq qaydasına heyronomiya deyilir. Təxminən X əsrdə Qərbi Avropada oxsəsli (yəni, eyni zamanda səslənən iki və daha ox mstəqil melodiyalardan ibarət) musiqi meydana gəldikdə nevma not yazısı sistemi artıq musiqiiləri təmin etmədi. Beləliklə, bugnk stenoqrafik yazını andıran nevma notasiyası musiqi sədalarının yksəkliyini dəqiq gstərməkdə aciz idi. Həyat not yazısı işində yeni islahat aparılmasını, byk bir dnş yaradılmasını tələb edirdi.
Bir ox musiqişnas alimlər bu yolda mxtəlif təcrbələr apardılar. XI əsrdə yaşamış italyan xor məllimi, rahib Qvido d'Aretso bu sahədə daha da irəliyə getdi. O, masir not yazısının banisi sayılır. Qvido zndən əvvəl yaşamış musiqi alimlərinin təcrbələrindən istifadə etməklə musiqi səslərinin xətlər zərində və xətlərarası yazılması təcrbəsini təkmilləşdirdi. Not adları Vəftizi İohanna ithaf himnin sətirlərin
İlk not xəttinin birinci olaraq kim tərəfindən tətbiq olunduğunu məyyən etmək hazırda mmkn deyildir. Lakin burası məlumdur ki, ən əvvəl not işarəsi zərində bir qırmızı xətt əkilirdi ki, bu "fa" pərdəsini andırırdı, sonralar bu qırmızı xəttə paralel olaraq sarı və bəzən isə yaşıl rəngli ikinci xətt əkilirmiş ki, bu da başqa pərdələri andırırmış. Musiqi sədalarının xətlər zərində qeydə alınması təşəbbs daha mnasib grldy n sonralar , drd və nəhayət beş xətdən ibarət indiki not sətri yaradılır. Beləliklə, bu xətlərdən istifadə yolu ilə musiqinin kağız zərində qeydə alınması işində məyyən nailiyyətlər əldə edilir. Lakin bununla iş qurtarmır. Hər səsin nə qədər uzadılmasını da dzgn təyin edə bilmək lazım idi.
nki Qvido d`Aretsonun not sistemi səslərin yksəkliyinn, yəni hansı pərdədə olduğunu drst gstərə bilsə də, melodiyada hansı səsin nə qədər uzadılması kimi ox vacib cəhəti, yəni l məsələsini nəzərdə tuta bilmirdi. Odur ki, sonralar menzural ("menzura" - latınca l deməkdir) not yazısı yaradıldı.
Şərq musiqisi n tabulatura yaratmaq işində mxtəlif tarixi dvrlərdə alimlərin gstərdikləri təşəbbslər təəssf ki, ox vaxt intişar tapmır, səmərəsiz qalırdı. Daha doğrusu, bu və ya başqa bir alimin tərtib etdiyi sul kll halında musiqiilər tərəfindən qavranıla bilmirdi, nki bu sullarda olan həddən ziyadə təfərrat və şərtiliklər, tərtib olunan tabulatura qaydasını ox mrəkkəb hala salırdı. Nəticədə hər hansı bir alimin dzəltdiyi not yazısı yalnız znə bəlli olurdu. Bundan əlavə, tərtib olunan tabulatura işarələri musiqi mətninin czi bir cəhətini qeydə ala bilirdi.
Belə bir şəraitdə XIII əsr Azərbaycan musiqişnası Səfiəddin-Əbdl Mumin Urməvinin yaratdığı tabulatura daha mkəmməl və daha dəqiq hesab edilməlidir. Yəqin ki, Urməvi bu işində zndən əvvəlki grkəmli musiqi alimlərindən Xəlil ibn Əhmədin (- 786) "Musiqidə və şerdə l qaydaları" və "Musiqi kkləri" adlı kitablarında, mosullu İbrahimin (742-803) ud musiqi alətini şəhr etdiyi risaləsindən, grkəmli İran musiqişnası Əblfərəc İsfahaninin (897-ci ildə İsfahan şəhərində doğulmuş, 967-ci ildə Bağdadda vəfat etmişdir) "Kitab-l-ağani" ("Nəğmələr məcmuəsi") əsərindən və nəhayət Əbu Nəsr Farabinin elmi kitablarından geniş və səmərəli surətdə istifadə etmişdir.
Səfiəddin Urməvinin təklif etdiyi not yazısı da mrəkkəb olduğundan Şərq musiqiiləri arasında geniş yayıla bilməmişdir. Lakin, onun icad etdiyi not yazısı daha dəqiq, daha mkəmməl olduğundan indi biz onun "Kitab-l-ədvar" təzkirəsindəki tabulaturaları şərh etməklə 800-1000 il bundan əvvəl Azərbaycan musiqisinin necə, nə şəkildə və nə tərzdə olması barədə məyyən məlumat əldə edirik.
Hər bir musiqii, hər bir bəstəkar yeni əsər zərində alışdığı zaman, ya da yeni musiqi əsərini not yazısına krtdkdə bu əməliyyatı adətən məyyən bir musiqi alətindən istifadə yolu ilə həyata keirir. Məsələn, bu gn opera, balet, ya da simfonik əsər zərində alışan masir bəstəkarın yaradıcılıq prosesində istifadə etdiyi musiqi aləti pianodur. Ola bilər ki, piano yazılan əsəri ifa edəcək orkestrin tərkibində olmasın. Lakin buna baxmayaraq əsər bəstələndiyi, həm də not yazısına krldy zaman pianonun rolu ox bykdr. nki, bəstəkar yazdığı əsəri, əksər hallarda, pianoda alaraq yaradır. Orta əsrlərdə Azərbaycanda və mumiyyətlə Yaxın Şərq lkələrində musiqiilərin istifadə etdikləri əsas musiqi aləti ud olmuşdur. Urməvinin not yazılarını şərh edib masir not yazısı sisteminə krmək istədikdə hər şeydən əvvəl udun quruluşunu ətraflı surətdə yrənməliyik.
Udda bəm simdən zilə doğru hər qoşa simin z adı vardır: bəm, misləs, məsna, zir, hadd. Hər qoşa sim z-zlyndə kainatın varlığını təşkil edən nsrlərlə: ab (su), atəş, xak (torpaq) və bad (klək) ilə əlaqələndirilir. Ən zil sim olan beşinci qoşa sim isə itilik, kəskinlik məfhumunu ifadə edən hədd adlandırılmışdır.[2]
Xarici siyasətdə diplomatik nota bir dvlətin başqa dvlətə siyasi məsələlər, əməkdaşlıq təklifləri, razılaşma təklifləri, brifinqlər və bu kimi məsələlərlə bağlı gndərdiyi xarici siyasət məktubudur.
Şəxsi nota prinsipial məsələlərlə bağlı gndərilir və ya zndə hər hansı vacib hadisə haqqında informasiyanı ehtiva edir.
Nota onu imzalayanın adından - birinci şəxs adından tərtib edilir və Hrmətli cənab Nazir (Səfir) mraciəti ilə başlayır.
Sonra məzmun hissəsi başlayır. Nota şəxsi nota məllifinin ehtiramını izhar edən kompliment, nəzakət formulu ilə bitir.
Nəzakət formullarndan asılı olaraq, notanın tonallığı daha mlayim, yaxud daha sərt ola bilər. Əgər adresata cənab nazir szləri ilə mraciət edir və dərin və səmimi ehtiramsızla vidalaşırlarsa, bu məllifin notanı kifayət qədər neytral etmək istəyini bildirir. Əgər hrmətli mraciəti və vidalaşarkən səmimi ehtiramla istifadə edilirsə, nota daha isticanlı və dostyana olur.
Diplomatik praktikada digər nəzakət formulları da geniş yayılıb...