Miroslavljevo evanđelje
Vaska Sotirov Đukić
|
MIROSLAVLJEVO EVANĐELJE |
|
Az pisah alelujar, Gligor. Az, grešni Gligorije dijak, nedostojni narešti se dijak, zastavih sije jevanđelje zlatom, knezu velikoslavnomu Miroslavu, sinu Zavidinu. A mne, gospodi, ne zabudi grešnago, n' shrani me sebje, dje mi jest gospodine, žal tebje rabotavši, knezu, svojemu gospodinu – dje mne ne hranivši grešnago.
Dijak Grigorije (1171-1197) Jedan od učesnika u pisanju evanđelja, ne zna se tačno njegova uloga. Na Kulinovom dvoru u Bosni bila su braća iz Zadra, rođeni u Apuliji – Matija i Aristodije, vješti slikari i zlatari, progonjeni kao heretci, pa se pretpostavlja da su oni radili na iluminaciji. Dizdar, Mak. Stari bosanski tekstovi. Sarajevo : Bosanska riječ, 2012. Str. 36 i 296 |
|
OPIS |
|
Jedan od najpoznatijih srednjevjekovnih rukopisa iz 12 vijeka, Miroslavljevo evanđelje, napisan je u Humu, za Miroslava sina Zavidina, brata Stevana Nemanje, koji je tada vladao Humom, a pisao ga je pisar koji je na kraju rukopisa, list 358 ispisao : “Končah s božijeju pomoštiju, amin” te na str. 360 dodao riječ “varsameleon”, tako da je ostao anoniman. Drugi pisar Grigorije je iluminirao rukopis, te napisao kolofon gdje se potpisao kao i na margini na listu 355: “G(ospod)i b(ož)e moj štedrь i mnogom(ilo)stivь pomiluj me svojeju m(i)lostiju Grigorija grešnago nekli byhь u gospodina u milosti bylь na te upvaju”. Pisan je na pergamentu, bosančicom i to ustavom ali na crkvenoslavenskom jeziku a sadrži aprakosno evanđelje organizirano prema liturgijskim čitanjima po pravoslavnom istočnom obredu. Za razliku od uobičajenih bosanskih jednostupčanih kodeksa, on je ispisan dvostupačno, a najpoznatiji je po svojim bogatim iluminiranim i pozlaćenim minijaturama i ukrasnim inicijalima. Sačuvano je ukupno 362 listova sa 296 iluminacija, ali bez obzira što nije proglašen heretičkim tekstom, jedan list je otkinut zbog lika nage žene. Godine 1845/46. manastir Hilandar je posetio ruski arhimandrit Porfirije Uspenski, koji je isekao 165. list i odneo ga sa sobom, jer je na njemu bila, ukrašena inicijalom sa likom nage Vavilonske bludnice – metaforom za zlu Irodijadu, ženu cara Iroda, koja od muža zahteva glavu svetog Jovana. To je bio jedini nagi ženski lik u knjizi. Taj list se od 1846. do 1883. godine nalazio u Kijevu, a nakon toga je prenesen u Imperatorsku javnu biblioteku, danas Rusku nacionalnu biblioteku u Sankt Peterburgu gdje se i sada nalazi, pod signaturom Fn I No 83. Miroslavljevo evanđelje se čuvalo u manastiru Hilandaru do 1896. godine, kada ga je kralj Aleksandar Obrenović dobio na poklon od bratstva i doneo u Srbiju. U majskom prevratu 1903. Godine su Apis i njegovi zaverenici izvadili "Miroslavljevo evanđelje" i stavili u sanduk sa drugim aktima. Sanduk je kasnije predat kralju Petru Karađorđeviću, koji je naredio da se prenese u Topolu. Od tada se, međutim, "Miroslavljevom jevanđelju" gubi svaki trag, a u javnosti tadašnje Srbije širile su se razne priče i intrige o nestanku bisera srpske kulture. Uoči početka Prvog svetskog rata, 1915. godine,sanduci su ponovo vraćeni kralju. Život Evanđelja u muzeju započinje 1935. godine, njegovom predajom Muzeju kneza Pavla. Godine 2005. Miroslavljevo evanđelje je upisano na listu UNESCO-a Pamćenje svijeta. Postalo je deo prepoznatljivog identiteta Narodnog muzeja, posebno zbog upotrebe minijature sa dve sučeljene ptice za logo Muzeja. Najpoznatiji ćirilički spomenik južnoslovenskih naroda izazvao je i najviše debata nastale oko porijekla i pripadnosti ovog spomenika, jer ga i Hrvatska, Bosna i Hercegovina i Crna Gora smatraju dijelom svoje ćirilične baštine. Činjenica je da je nastao kod Bijelog Polja u Crnoj Gori, i da je napisan bosanskom varijantom ćirilice, da su iluminacije djelo braće iz Zadra, kao i da po organizaciji i ostalim osobinama teksta spada u srpsku pravoslavnu vjersku liturgiju. Herta Kuna je zbog toga i pretpostavila da je ovo evanđelje neka vrsta prelazne karike između izvorne makedonske i bosanske književnosti, kao i pisarske tradicije. Ujedno time pokazuje i put, kojim je staroslavenska književnost dopirala u srednjovjekovnu Bosnu, a to je južnim pravcem iz Makedonije preko Huma, koja je temelj cijele slavenske pismenosti nastao u Ohridskoj školi. |
|
VIDI I: |
|
Picasa album – Miroslavljevo evanđelje https://picasaweb.google.com/115156917274675590086/MiroslavljevoEvanElje Facebook album - Miroslavljevo evanđelje https://www.facebook.com/media/set/?set=oa.1415244895418581&type=1 |
|
CITATI |
|
Čuvar Miroslavljevog jevanđelja Željko Mladićević, načelnik odeljenja za zaštitu i konzervaciju Narodne biblioteke Srbije, jedini je čovek kojem je dostupno Miroslavljevo jevanđelje i o kojem se lično brine. Nakon što je pre nekoliko decenija urađena konzervacija našeg najstarijeg sačuvanog ćirilskog rukopisa, ono se čuva u Trezoru Narodne biblioteke Srbije u specijalnim uslovima. Međutim, ono je jedno od retkih dela koje se čuvaju na adekvatan način. http://www.blic.rs/Kultura/Vesti/330845/Cuvar-Miroslavljevog-jevandjelja |
|
Kako se "Miroslavljevo jevanđelje" našlo u Kruševcu - Otkriće u vagonu Po pisanju Slavoljuba Bojića u "Rasinskim analima", u majskom prevratu 1903. Apis i njegovi zaverenici su izvadili "Miroslavljevo jevanđelje" i stavili u sanduk sa drugim aktima. Sanduk je kasnije predat kralju Petru Karađorđeviću, koji je naredio da se prenese u Topolu. Od tada se, međutim, "Miroslavljevom jevanđelju" gubi svaki trag, a 1912. se u javnosti šire razne priče i intrige o nestanku bisera srpske kulture. Uoči početka Prvog svetskog rata, posle predaje bečkog ultimatuma našoj vladi, Dobrosav Dobra Ružić, profesor Više ženske škole, a kasnije ministar i državni sekretar, po nalogu kralja Petra Prvog poneo je iz Topole u Beograd tri važna sanduka. Po pisanju Slavoljuba Bojića, dva od ta tri sanduka je predao Narodnoj banci, a treći, "pun nekih hartija" je, uz povlačenje vojske, dospeo u Kruševac 1915. godine. Kralj je Ružiću napomenuo da upravo taj sanduk nikada nije otvarao. Zato je Ružić 5. oktobra, na relaciji od Stalaća do Kruševca, užurbano pregledao dokumenta u tom sanduku. "Bojao sam se da neka važna stvar ne padne neprijatelju u ruke. Među artijama naiđem na jedno Evanđelje", zapisao je u svoj dnevnik 5. oktobra 1915. Dobra Ružić. U belešci od 18. oktobra 1915. Ružić detaljnije opisuje susret sa dokumentom koji je smatran nestalim više od jedne decenije. "Beše nedelja i ja opet počeh da pregledam Evanđelje. U jedan mah učini mi se da slike, inicijali sećaju na kopiju Miroslavljevog jevanđelja, ali mi ne beše ni na kraj pameti da bi to mogao biti original. Za original se govorilo da je ukraden i odnesen u inostranstvo. Jovan Tomić sumnjao je jedno vreme na Andru Gavrilovića, ni kriva ni dužna. Počeh da čitam i da ga bolje zagledam, pa iznenada, pri kraju, naiđem na đaka Gligorija, koji je pisao za kneza Miroslava... Je li moguće da je najstariji srpski pisani spomenik u mojim rukama? Odmah sutradan sam napisao pismo Prestolonasledniku. Odjurio sam ka njemu da Evanđelje predam sa pismom..." Da je Ružić predao važna dokumenta prestolonasledniku Aleksandru potvrđuje i dnevnička beleška kralja Petra od 3. novembra: "U 18.20 časova Dobra je došao na voz. Malo s nama večerao... Kaže da je našao Miroslavljevo jevanđelje i predao ga Nasledniku." |
|
Krađa kulturne baštine (1): Gusle hrvatske, Sveti Sava albanski Slovenska ideja oko koje su se početkom 20. veka složno okupili južnoslovenski narodi danas je postala kamen spoticanja i predmet otimačine. Prava verbalna tuča nastala je oko glagoljice, ćirilice, srednjovekovnih spomenika, crkava, epitafa, čak i jugoslovenskih rasa pasa! Pravilo je, ko prvi objavi svetu da je njegovo, taj sve ostale preveslao, svi su nevini dok se ne dokaže suprotno. Na međunarodnom naučnom skupu Hrvatska ćirilična baština, održanom u Zagrebu krajem novembra, Miroslavljevo jevanđelje iznenada je proglašeno za "delo pisano hrvatskom ćirilicom i staroslovenskim jezikom hrvatske redakcije". Glavni zagovornik ove neverovatne ambicije je Kristijan Kuhar sa zagrebačkog Staroslovenskog instituta, kojeg su srpski mediji prozvali kleptomanom. Najpoznatiji ćirilički spomenik južnoslovenskih naroda nastao je po narudžbini zahumskog kneza Miroslava, brata raškog župana Stefana Nemanje za potrebe crkve Svetog Petra u Bijelom Polju, Miroslavljevoj zadužbini. Rukopis se do 1896. nalazio u Hilandaru, zadužbini Nemanjića, a onda je poklonjen kralju Aleksandru Obrenoviću. Danas se nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu. Miroslavljevo jevanđelje napisano je po pravoslavnom je obredu, tako da smatra delom srpske kulturne baštine. S druge strane, u BiH tvrde da je to tip ćirilice koji je kod njih bio u upotrebi, te da je Miroslavljevo jevanđelje njihova baština, a Crnogorci kažu da je nastalo kod Bijelog Polja, pa je njihovo. Tako da se zasad oko njega bore četiri "vlasnika". |
|
Miroslavljevo jevanđelje, minijature pokazuje razvijen sistem knjižnog ukrasa, zasnovan na zapadnjačkoj i vizantijskoj tradiciji. Stil minijatura u osnovi je romanički, a sadrži i vizantijske uticaje. U njemu su zastupljeni inicijali karakteristični za romaničku minijaturu, često poreklom iz ostrvske (insularne) i pre-karolinške umetnosti, kao i jednostavniji inicijali vizantijskog porekla. Osnovna sredstva izražavanja iluminatora Miroslavljevog jevanđelja su linija i boja. Njihova paleta je svedena, a odnosi boja zvučni. Pri obradi ljudske figure, volumen je postignut crtežom, a ređe modelacijom. Inkarnati su svetlo-ružičasti ili je ostavljeno da se vidi boja pergamenta, a plastičnost je postignuta nanošenjem rumenila na istaknute površine lica. Proporcije su zdepaste, a draperije slede i naglašavaju oblike tela. Miroslavljevo jevanđelje se čuvalo u manastiru Hilandaru do 1896. godine, kada ga je kralj Aleksandar Obrenović dobio na poklon od bratstva i doneo u Srbiju. Život Jevanđelja u muzeju započinje 1935. godine, njegovom predajom Muzeju kneza Pavla. Godine 2005. Miroslavljevo jevanđelje je upisano u Uneskovu listu Pamćenje sveta. Postalo je deo prepoznatljivog identiteta Narodnog muzeja, posebno zbog upotrebe minijature sa dve sučeljene ptice za logo Muzeja. http://www.narodnimuzej.rs/ucenje-i-zabava/u-fokusu/miroslavljevo-jevandjelje/ |
|
Miroslavljevo evanđelje, opis Miroslavljevo evanđelje ima 181 foliju, odnosno 362 stranice. Tekst je napisan na 180 listova. Jedan se list nalazi u ruskoj nacionalnoj biblioteci u Sankt Petersburgu, a čitav dokument se nalazi u Narodnoj biblioteci u Beogradu. Evanđelje se prvobitno nalazilo u Hilandaru, ali nema podataka kako je onamo dospio, te ga je manastir kasnije poklonio kralju Aleksandru I 1896. godine. Prema formatu rukopis nije tipičan za srednjovjekovnu Bosnu. Njegove dimenzije su 41.8 x 28.4 cm, što ga čini većim od ostalih bosanskih četveroevanđelja. Pisan je dvostupčano na pergamentu. Bogato je iluminiran, a ukupno broj iznosi 296 minijatura i ukrasnih inicijala. Prema ovome može se zaključiti da je kodeks pisan za viši sloj, a da je naručilac bio knez Miroslav, svjedoči eksplicitno zapis na 360 stranici. |
|
Miroslavljevo evanđelje je sam Bog sačuvao Uzbudljiva istorijska priča kako je sačuvano Miroslavljevo jevandjelje kroz vekove: Ljubomir Stojanović, svojevremeno vodeći stručnjak za staroslovenski jezik i književnost, posetio je 1891. godine Hilandar. Cilj njegove posete bio je proučavanje Miroslavljevog jevandjelja. Uprkos ometanjima bugarskih monaha, profesor Stojanović je uspeo da dođe do Jevandjelja, da ga delimično prouči i napravi prve ispise. Prateći put cara Dušana, na Vaskrs 1896. godine, Hilandar posećuje kralj Aleksandar Obrenović u nameri da obiđe manastir i pokloni se njegovim svetinjama. Kralj je želeo da otplati dugove manastira i tako ga vrati pod srpski suverenitet. U znak zahvalnosti, kralj je od hilandarskih monaha dobio na poklon njihova dva najvrednija pisana dokumenta: Osnivačku povelju manastira Hilandara, koju je izdao Stefan Nemanja (Sveti Simeon), i Miroslavljevo jevandjelje. Rukopisi su pod budnim okom kralja i njegove pratnje stigli u Beograd. Dva dana pošto je kralj napustio Hilandar, u manastir je stigao tajanstveni čovek iz Sankt Peterburga sa ogromnom količinom novca u nameri da otkupi Miroslavljevo jevandjelje, po bilo kojoj ceni. Iste godine profesor Stojanović, po nalogu kralja Aleksandra, odnosi Miroslavljevo Jevandjelje u Beč da bi se tamo izradilo fototipsko izdanje. Knjiga je raskoričena, fotografisana i u tiražu od 300 primeraka štampana u Carskoj i kraljevskoj štampariji. Zbog nedostatka novca, Ljubomir Stojanović je odlučio da važnije strane štampa u punom koloru i svaku na zasebnoj strani, a manje važne u crnoj i crvenoj boji i to po dve na jednoj strani. Godine 1897. Ljubomir Stojanović se vratio u Beograd i kralju predao original Miroslavljevog jevandjelja i sve primerke fototipskog izdanja. Jedan primerak je predat manastiru Hilandaru, a ostale je kralj delio državnicima, diplomatama, institucijama i naučnicima. U Majskom prevratu, u noći 28. na 29. maj 1903. kralja Aleksandra i njegovu suprugu Dragu Mašin ubila je grupa oficira zaverenika. Te noći iz dvorskog sefa nestalo je Miroslavljevo jevandjelje. Narednih 11 godina nije se znalo gde se ono nalazilo. Srpska štampa se pomno bavila ovom krađom i potragom za najvrednijom srpskom relikvijom. |
|
Optužba iz Beograda: Hrvati svojataju pravoslavnu baštinu Jučerašnja Politika donijela je tekst pod naslovom “HAZU svojata Miroslavljevo jevanđelje”, i otvorila novo poglavlje u međusobnom nadmetanju Hrvata i Srba za isključivost duhovnog naslijeđa iz bizantskih, potom turskih i susljednih vremena. Uvodna rečenica spomenutog teksta kaže jasno: “Miroslavljevo jevanđelje, najznačajniji i najljepši srpski rukopisni spomenik, proglašen je za ‘djelo pisano hrvatskom ćirilicom i staroslavenskim jezikom hrvatske redakcije’!” http://www.jutarnji.hr/optuzba-iz-beograda--hrvati-svojataju-prvoslavnu-bastinu/1071971/ |
|
Pitanje pripadnosti Miroslavljevog evanđelja srednjovjekovnoj bosanskoj književnosti Dilema da li ono pripada ili ne pripada bosanskoj srednjovjekovnoj književnosti, postaje složeno ako se postavlja kategorički. Na jednu stranu znamo da je nastalo u Humu, koji se kasnije priključuje u bosansko područje, a s druge strane, ono je pisano za humskog kneza Miroslava, brata Stefana Nemanje, koji je tada vladao Humom. Po paleografskim i ortografskim osobinama pripada školi koja je činila temelj bosanske pisarske tradicije, ali po organizaciji i ostalim osobinama teksta, Miroslavljevo evanđelje se u velikoj mjeri izdvaja od ostale bosanske vjerske književnosti. Vrana smatra da rukopis nema tragova makedonske matice, iako i prema njemu evanđelje slijedi tekstualno najstarije staroslavenske radove. Dok Kuljbakin smatra upravo suprotno, tj. da je matica makedonska, ali da između nje i Miroslavljevog evanđelja postoji barem još jedan srpski predložak. Vjerovatno ono predstavlja onaj tipa rukopisa koji je prelazna karika između makedonske i bosanske književnosti, kao i pisarske tradicije. Ujedno time pokazuje i put, kojim je staroslavenska književnost dopirala u srednjovjekovnu Bosnu, a to je južnim pravcem iz Makedonije preko Huma. Temelj koji je sačuvao dugo vremena najstariju staroslavensku pismenost, jeste tzv. Ohridska škola. http://www.quickiwiki.com/bs/Miroslavljevo_evan%C4%91elje |
|
LINKOVI |
|
Digitalna kopija kompletnog Miroslavljevog evanđelja https://www.youtube.com/watch?v=dDAS0bzrA0M https://www.youtube.com/watch?v=daUSigiEbPo Digitalni snimak http://www.narodnimuzej.rs/ucenje-i-zabava/u-fokusu/miroslavljevo-jevandjelje/
Digitalna zbirka ćirilskih rukopisa NBS http://serbia-forum.mi.sanu.ac.rs/Webbook.jsp?entry=2 Miroslavljevo evanđelje http://www.quickiwiki.com/bs/Miroslavljevo_evan%C4%91elje Miroslavljevo jevanđelje, faksimil http://www.miroslavljevojevandjeljefaksimil.com/komentari.htm Miroslav's Gospel http://www.wdl.org/en/item/2363/ Narodni muzej Srbije
UNESCO - Miroslav Gospel, Manuscript from 1180 |
|
LITERATURA |
|
Dizdar, Mak. Stari bosanski tekstovi. Sarajevo : Svjetlost, 1971. http://makdizdar.ba/stari-bosanski-tekstovi/ http://bs.scribd.com/doc/181015953/Stari-bosanski-tekstovi-docx Kuljbakin, St. M. Paleografska i jezička ispitivanja o Miroslavljevom jevanđelju. Sremski Karlovci : SKA, 1925. Kuna, Herta. Hrestomatija starije bosanske književnosti. Vidi u: Nakaš, Lejla. Hrestomatija iz historije književnog jezika, I dio ; za internu upotrebu. http://www.scribd.com/doc/117438839/Hristomatija-I Kuna, Herta. Srednjovjekovna bosanska književnost. Sarajevo : Forum Bosnae , 2008. Vol. 45/08., 383 str. + ilustracije Mirković, Lazar. Miroslavljevo evanđelje. Beograd : Naučna knjiga, 1950. (Posebna izdanja / Srpska akademija nauka ; knj. 156. Arheološki institut ; knj. 1) Rodić, Nikola; Jovanović, Gordana. Miroslavljevo jevanđelje. Kritičko izdanje. Srpska akademija nauka i umetnosti, Beograd 1986. http://hrcak.srce.hr/file/22448 (14.05.2014. PDF) Stojanović, Ljubomir. Miroslavljevo jevanđelje (fotolitografsko izdanje). Beograd-Beč: C. i k. dvorskog umetničkog zavoda Angerera i Gešla, 1897. Stojanović Ljubomir. Miroslavljevo evanđelje (Odlomci). Beograd : SKA, 1893. // Spomenik Srpske kraljevske akademije XX Vrana, Josip. Geneza Miroslavljeva evanđelja. Zagreb : Josip Vrana, 1955. - 138 listova ; 30 cm. Vrana, Josip. L'Evangeliare de Miroslav, 'S-Gravenhage, 1961. |
|
|