Vrutočko evanđelje

[Vaska Sotirov Đukić]

VRUTOČKO EVANĐELJE

Mitnica – mjesto patrijarhovo, ideže se patrijarhi postavljaju – srebrom i zlatom. Tako glosa koja objašnjava šta je to „mitnica“ – carinarnica gdje je Isus našao Mateja, nepoznati bosanski krstjanin tumači u crnom okviru da je to mjesto gdje se pravoslavni patrijarsi postavljaju na visoke vjerske položaje. Taj podatak o podmićivanju srebrom i zlatom kao da je bio odgovor onim raškim rukopisima u kojima su anatemisani bosanski krtsjani kao heretici koji služe đavola. Prepodobneši Ratko, daj mi da ručam – gladan siromah ... Druga glosa govori o glosaru koji se obraća visokom starješini Crkve bosanske, koji je zanemario svog dijaka, „gladnog siromaha“. Ratko je u to vrijeme bio gost, jer je već 1393. Godine iz Batalovog fragmenta znamo kao episkopa, tj. djeda, vrhovnog starješinu Crkve bosanske. Očito da bogumilski dijak kritikuje starješine Crkve bosanske da su odstupili od svojih socijalnih učenja i da starješine učestvuju u vlasti feudalaca. Vrutočko evanđelje - nepoznati pataren (godine 1375) Evanđelje je pronađeno u Vrutoku kod Gostivara a najzanimljiviji prilozi su kratke glose, koje sadrže objašnjenja sa vjerskim i poltičkim osvrtom. Dizdar, Mak. Stari bosanski tekstovi. Sarajevo : Svjetlost, 1971. http://makdizdar.ba/stari-bosanski-tekstovi/

OPIS

Vrutočko četveroevanđelje ili Grujićevo evanđelje je pisan 1375. godine na elegantnom, dobro obrađenom pergamentu od kojeg je sačuvano 157 listova. Poluustavna bosančica je ispisana crnom tintom, naslovi i njihova početna slova su u crvenoj, a početna slova teksta u zelenoj tinti. U originalnom rukopisu postoji paginacija na ćirilici. Nažalost, i ovaj kodeks je oštećen te gotovo trećina rukopisa nedostaje , kartonski omot je presvučen u smeđu kožu, koja je ukrašena okvirima i rezetkama kako unutar tako i na sredini prednje i zadnje korice. Dok je bio u pravoslavnim manastirima, zbog lošeg stanja, kodeks je bio prevezivan i tom prilikom je sadržaj ispreturan: počinje sa četvrtim poglavlju trinaestog stiha Evanđelja po Marku, a neki sačuvani listovi iz Evanđelja po Mateju se nalazi iza dijela Evanđelja po Ivanu. Tekst je opisao Grujić u Belićevom zborniku iz 1937. godine, sačuvane su sljedeće glose: Glosa: “Prepodbnjejši Ratko daj mi što da ručam gladan siroma”. Ratko je bio djed Crkve bosanske između 1443. i 1461. godine. Po kurzivnom obliku pisma se vidi da je ova glosa kasnije dodata. Glosa: “mitnica misto patijarhovo idiže se patrijarhi stave srebrom i zlatom” gdje je “mitnica” mjesto gdje se patrijarsi podmićuju te je vrlo lako moguće da je zbog tih glosa ovaj kodeks sa toliko istrgnutih stranica pošto je kasnije čuvan u pravoslavnim manastirima. Od unosa može se vidjeti da je rukopis bio u 18. vijeku u manastiru Svete Trojice u Pljevljima, odakle potiče obred proklinjanja heretika bogumila. Kasnije je bio u manastiru Arhangela Mihaila (na Tari) i u 19. vijeku je pronađen u obitelji Popovski u selu Vortex – Gostivar (Makedonija) 1937 godine. Tadašnji vlasnik nije dozvoljavao pristup kodeksu. Rukopis nakon dugih lutanja, sada čuva Dobrivoje Popovski u Skoplju i 1990. godine je snimljen, registrovan i mikrofilmovan u Biblioteci " Sv . Kliment Ohridski " u Skoplju, zahvaljujući kojoj danas imamo digitalnu kopiju.

VIDI I:

Picasa album – Vrutočko evanđelje https://picasaweb.google.com/115156917274675590086/VrutockoEvanElje Facebook album - Vrutočko evanđelje https://www.facebook.com/media/set/?set=oa.1423358181273919&type=1

CITATI

Dvadeset glosa bosanskog Vrutočkog evanđelja Kada je u izdanju Međunarodnog foruma Bosna, 2008. godine, objavljena Srednjovjekovna bosanska književnost Herte Kune, uočila sam na 194. stranici knjige dva dotad nepoznata snimka stranica Vrutočkog evanđelja na kojima su četiri glose uokvirene valovitim linijama. Uz pomoć lupe pročitala sam njihov tekst i otkrila da su dvije glose tekstualno sasvim podudarne s dvjema glosama Srećkovićevog evanđelja. Budući da je Forum digitalne snimke Vrutočkog evanđelja dobio od Univerzitetske biblioteke “Kliment Ohridski” iz Skoplja, omogućen mi je uvid u njegove stranice. Na marginama sam našla dvadeset glosa koje pripadaju istom razdoblju kao glavni evanđeoski tekst, ako ne i ruci istog pisara. Utvrdila sam također da se devet glosa iz Srećkovićevog evanđelja, koje je 1902. predstavio Speranski, tekstualno podudara s glosama Vrutočkog evanđelja. http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=9d12d301-c3d6-4d8c-9dfe-f12c7d0bc521&articleId=41328315-7ffc-4f08-9fa7-00527cd430d2

Jajce i posljednji bosanski kralj U vrijeme rimske uprave u našim krajevima Jajce je imalo veliki vojni i privredni značaj. U katakombama ispod grada pronađen je reljef boga Mitrasa, čiji je kult bio raširen među rimskim vojnicima. Vojvoda Hrvoje Vukčić je također u katakombama sagradio crkvu. Ime Jajce prvi put se spominje 1396. godine.nakon Hrvojeve smrti Jajce dolazi u posjed bosanskih kraljeva. U Jajcu je 1461. godine krunisan zadnji bosanski kralj Stjepan Tomašević. Njega će u Ključu zarobiti vojska turskog sultana Mehmeda II Osvajača. Kralj Stjepan Tomašević je, po nalogu sultana Mehmeda II, iste godine pogubljen u Jajcu. Bosna i Hercegovina : 1000 pitanja i 1000 odgovora. Sarajevo : Sejtarija, 2010. Str. 134

Manastir Sveta Trojica u Pljevljima Sudeći po arhivskim podacima, natpisima, kao i zapisima po rukopisima smatralo se da je manastir Sveta Trojica u Pljevljima zaživeo u četvrtoj deceniji XVI veka. Međutim, danas se sa izvesnošću može tvrditi da je ova monaška zajednica zasnovana dosta ranije – još pre turskih osvajanja 1465. godine. Osnovni razlog za ovakvu tvrdnju su dva turska popisa – jedan iz 1468. i drugi iz 1477-1479. godine koje je objavio A. Handžić 1974. godine. On je u svojoj studiji o rudnicima i trgovima u Bosni sasvim sažeto ukazao da su, na osnovu ova dva turska izvora, tada postojale pravoslavne crkve u nekol iko novoosvojenih naselja – Pljevljima, Goraždu, Novom Pazaru, Čajniču i Višegradu. Taj podatak je škrt, ali izuzetno važan, jer je lišen svake nepouzdanosti. http://mostovikulture.wordpress.com/2013/06/25/manastir-sv-trojica-u-pljevljima/

Mišljenja u literaturi o bosanskim bogumilima Bosanski bogomili kao naučni problem u historijsku literaturu uveo je polihistor Franjo Rački 1869.godine djelom: Bogomili i patareni. Prijelom koji je nastao pojavom ove studije značio je istovremeno i početak kritičkog istraživanja ove pojave, potvrđen napor da se izvan političko-ideoloških premisa može istraživati i komentarisati problem bosanskih bogomila. Osnovno i temeljno tumačenje Franje Račkog građeno je na prvorazrednim historijskim izvorima, te rezultat svega toga je tvrdnja da su bosanski bogomili heretici koji u vjerskom učenju ispovijedaju dualizam i to po uzoru na bugarske bogomile, katare i albigenze u Francuskoj i patarene u Italiji. Rački je već tada ustanovio da je vrlo teško uskladiti podatke latinskih izvora sa domaćim dokumentima i to će biti jedan od ključnih problema koji do danas ostaje sporan, te će izazvati niz nedoumica. Prema historijskim izvorima koje je koristio Franjo Rački ustanovljeno je da su bosanski bogomili jedinstvena i zanimljiva pojava u historiji srednjovjekovne bosanske države pojavljuju se krajem XII. i,ostaju tu sve do kraja XV .vijeka kao jedinstven i neponovljiv pogled na svijet koji se po svemu razlikovao od susjednog katoličkog i pravoslavnog vjeroučenja.Rački je identificirao posebnu hijerarhiju bosanskih bogomila, koja inače nije zabilježena u sličnim vjerskim pokretima, te obrede, teološku misao i vjersko učenje.... Posebno se to odnosi na književno stvaralaštvo u srednjovjekovnoj Bosni, koje je prema svim relevantnim istraživačima nastalo u bogomilskom okruženju, atmosferi ali i kao direktan produkt ovog učenja. To se prije svega odnosi na Srećkovićevo, Nikoljsko, Danićićevo, Grujićevo i Batalovo evanđelje, ali je ostalo dovoljno i istraživačima da prouče i kompariraju književna djela nastala od strane bosanskih bogomila (Hvalov zbornik, Rukopis krstjanina Radosava). http://www.bosnjacki-front.net/index.php?docid=310828230204

Radoslav Grujić pravoslavni sveštenik i srpski istoričar (Zemun, 29. VI 1879 - Hvar, 25. V 1955). Svršio bogosloviju u Sremskim Karlovcima 1899, studije prava u Beču 1908. i filosofsku grupu predmeta na Filozofskom fakultetu u Zagrebu 1911, gde je i doktorirao 1919. Odmah po svršetku bogoslovije 1899. rukopoložen je za sveštenika i do 1904. službuje u rodnom mestu; 1904-1914. profesor je katiheta u Velikoj gimnaziji u Bjelovaru. .... Napisao je oko 270 radova i veliki broj priloga u Narodnoj enciklopediji srpsko-hrvatsko-slovenačkoj. Radove je pisao mahom na osnovu nove arhivske građe, iz političke, kulturne i crkvene istorije Srba u srednjem i novom veku. Među većim radovima ističu se njegove studije o manastirskim vlastelinstvima srednjovekovne Srbije, položaju seljaka u Slavoniji, Sremu i Bačkoj XVII i XVIII v., seobama Srba u Hrvatsku i Slavoniju i srpskim školama u Habzburškoj monarhiji. Detaljna bibliografija njegovih radova objavljena je knjizi Azbučnik srpske pravoslavne crkve po Radoslavu Grujiću, Beograd 1994, str. 313-314. Kao dobar poznavalac izvorne građe i starina izdavao je izvore i vršio arheološka iskopavanja. Kod jedne porodice u selu Vrutoke blizu Gostivara našao je evanđelje bosanskog tipa pisano ćirilicom iz XIII-XIV veka, koje je od tada u nauci poznato kao Grujićevo jevanđelje. http://www.svetosavlje.org/biblioteka/Istorija/PSC/Lat_PSC87.htm

Slom Crkve bosanske Nema znakova niti podataka o tome da su se starješine ili pripadnici Crkve bosanske priklonili Osmanlijama. Naprotiv, poznato je da se gost Radin, jedan od najuglednijih preostalih crkvenih starješina i uticajni dvorjanin hercega Stjepana, obratio 1466. Veneciji s molbom da sa 50-60 pripadnika svoje sekte i zakona pređe na njenu teritoriju, uz uvjet da tamo zadrže svoju vjeru. Izgleda da mu se pastva svela na svega 50-60 sljedbenika, uključujući tu, vjerojatno, i onih četrdeset „najtvrdokornijih“, Iz prvog osmanskog popisa Bosanskog sandžaka vidi se da su pripadnici nekadašnje Crkve bosanske upisivani kao „kristian“ (krstjanin), dok su katolici i pravoslavni upisivani kao „gebr“ ili „kafir“, što prosto znači nevjernik. Mada su cijela dva-tri sela upisana kao „kristian“, na području Bosanskog sandžaka nije u tom trenutku bilo ni punih 700 takvih duša. To je izgleda bilo sve što je u trenutku pada bosanskog kraljevstva ostalo od nekad brojnih bosanskih krstjana. Imamović, Mustafa. Historija Bošnjaka. Sarajevo . Bošnjačka zajednica kulture Preporod, 1998. Str. 91

Vrutočko evanđelje - nepoznati pataren (godine 1375) Evanđelje je pronađeno u Vrutoku kod Gostivara a najzanimljiviji prilozi su kratke glose, koje sadrže objašnjenja sa vjerskim i poltičkim osvrtom. Mitnica – mjesto patrijarhovo, ideže se patrijarhi postavljaju – srebrom i zlatom. Tako glosa koja objašnjava šta je to „mitnica“ – carinarnica gdje je Isus našao Mateja, nepoznati bosanski krstjanin tumači u crnom okviru da je to mjesto gdje se pravoslavni patrijarsi postavljaju na visoke vjerske položaje. Taj podatak o podmićivanju srebrom i zlatom kao da je bio odgovor onim raškim rukopisima u kojima su anatemisani bosanski krtsjani kao heretici koji služe đavola. Prepodobneši Ratko, daj mi da ručam – gladan siromah ... Druga glosa govori o glosaru koji se obraća visokom starješini Crkve bosanske, koji je zanemario svog dijaka, „gladnog siromaha“. Ratko je u to vrijeme bio gost, jer je već 1393. Godine iz Batalovog fragmenta znamo kao episkopa, tj. Djeda, vrhovnog starješinu Crkve bosanske. Očito da bogumilski dijak kritikuje starješine Crkve bosanske da su odstupili od svojih socijalnih učenja i da starješine učestvuju u vlasti feudalaca. Dizdar, Mak. Stari bosanski tekstovi. Sarajevo : Svjetlost, 1971. http://makdizdar.ba/stari-bosanski-tekstovi/

LINKOVI

Manastir svete Trojice u Pljevljima https://www.youtube.com/watch?v=I-J8QR22qxQ Univerzitetske biblioteke “Kliment Ohridski” iz Skoplja http://nubsk.edu.mk/ Vrutočko evanđelje – digitalna kopija http://staroslovenski.nubsk.edu.mk/vrutocko-cetvoroevangelie-13-14v.html Vrutok kod Gostivara http://makedonija.name/municipalities/gostivar/vrutok http://hr.wikipedia.org/wiki/Gostivar

LITERATURA

Dizdar, Mak. Stari bosanski tekstovi. Sarajevo : Svjetlost, 1971. http://makdizdar.ba/stari-bosanski-tekstovi/ Gošić Nevenka. O datiranju Vrutočkog jevanđelja. Vidi u: Arheografski prilozi. Beograd, 1999. Br. 21, str. 197-205. http://scindeks.ceon.rs/Related.aspx?artaun=63448 Grujić, Radoslav M. Jedno jevanđelje bosanskog tipa XIV-XV veka. Vidi u: Zbornik lingvističkih i filoloških rasprava u čast A. Beliću o 40-godišnjici njegova naučnog rada posvećuju njegovi prijatelji i učenici. Beograd : Mlada Srbija, 1937. str. 263-277. Kuna, Herta. Marginalije bosanskog Vrutočkog evanđelja. Zbornik radova / Drugi hrvatski slavistički kongres, Osijek, 14. - 18. rujna 1999. / Zagreb : Hrvatsko filološko društvo : Filozofski fakultet, 2001.; str. 233-236 Kuna, Herta. Hrestomatija starije bosanske književnosti. Vidi u: Nakaš, Lejla. Hrestomatija iz historije književnog jezika, I dio ; za internu upotrebu. http://www.scribd.com/doc/117438839/Hristomatija-I ; (12.03.2014.) Mošin, Vladimir. Rukopis Pljevaljskog sinodika pravoslavlja. Vidi u: Slovo: časopis Staroslavenskog instituta. Zagreb, 1957. No.6-7-8 Rujan http://hrcak.srce.hr/13737 (27.07.2014 PDF)

---

Stari bosanski tekstovi - Fondacija Mak Dizdar