Re: Peyğəmbərlərin Həyatı Kitab
Thaiel Trask
Deyin: Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yəquba və onun vladına (əl-əsbata) gndərilənlərə, Musaya və İsaya verilənlərə Rəbbi tərəfindən btn peyğəmbərlərə verilən şeylərə (mczələrə) inanmışıq. Onların he birini digərindən ayırmırıq. Biz ancaq Allaha boyun əyən msəlmanlarıq. (əl-Bəqərə: 136)
Biz adını bildiyimiz və bilmədiyimiz peyğəmbərlərə iman gətirir, onlar haqqında haqq bildiklərimizi təsdiq edirik.
Peyğəmbərlər haqqında məlumat əldə etmək n etibarlı mənbə olaraq Qurani-Kərimi və Muhəmməd peyğəmbərin snnəsini qəbul edirik. Qurani-Kərimdə peyğəmbərlər haqqında bəzən ətraflı, bəzən isə qısa məlumat verilmişdir. Peyğəmbərin snnəsində də bu xsusda geniş məlumatlar mvcuddur.
tən mənbələrdən məlum olmuşdur ki, yer znə gndərilən peyğəmbərlərin sayı yz iyirmi drd min olmuşdur. Peyğəmbərlərin bəzisinin həyatı ilə tanış olmaqla biz btn peyğəmbərlərin həyatını təsəvvr etmiş oluruq.
Peyğəmbərlərin həyatı ilə tanış olmaq hər bir msəlmanın qəlbini mhkəmlədir, iman nuru ilə şlələndirir.
Məhəmməd peyğəmbər təqribi olaraq 570-ci ildə (Fil ili) Ərəbistan yarımadasında yerləşən Məkkə şəhərində doğulub. O, altı yaşından etibarən yetim qalmışdır.[8] Məhəmməd peyğəmbərin babası Əbdlmtəllibin himayəsi altında bymşdr. Babasının lmndən sonra isə əmisi Əbu Talibin himayəsinə kemişdir.[9]
Başlanğıcda, Məhəmməd peyğəmbərin ardıcılları az idi və onlar məkkəli politeistlərin dşməniliyinə məruz qalırdılar. O, 615-ci ildə ardıcıllarını təqibdən qorumaq n onlardan bəzilərini Aksum krallığına gndərdi. 622-ci ildə isə z və ardıcılları Məkkədən Mədinəyə (əvvəl "Yəsrib" olaraq adlandırılırdı) k etdilər. Bu hadisə, hicri təqvimi olaraq da bilinən "islami təqvim"in başlanğıcı sayılır. Həmin il Məhəmməd peyğəmbər Mədinədəki qəbilələri "Mədinə mqaviləsi" altında birləşdirdi. Məkkəlilər ilə mxtəlif aralıqlarla səkkiz il davam edən mharibələrdən sonra Məhəmməd peyğəmbər 10.000 msəlman əsgərlə birlikdə Məkkə şəhərinə doğru hərəkətə başladı. Msəlmanlar az itki ilə şəhərə daxil ola bildilər.
Məhəmməd peyğəmbər vida həccindən qayıtdıqdan bir neə ay sonra, 632-ci ildə xəstələndi və vəfat etdi. lmnə qədər Ərəbistan yarımdasının əksəriyyəti islam dinini mənimsədi.[19][20]
Allah tərəfindən Məhəmməd peyğəmbərə gndərilən vəhylər Quran ayələrini meydana gətirmişdir. Ayələr msəlmanlar tərəfindən "Allahın kəlamı" adlandırılır və dinin əsası olaraq qəbul edilir. Qurandan başqa, Məhəmməd peyğəmbərin hədislərdə və siyərlərdə yer alan təlimləri və tətbiqləri (snnə) islam hququnun mənbələri olaraq istifadə edilir (bax: şəriət).
Məhəmməd peyğəmbər və onun masirləri ilə bağlı ən diqqət əkən məsələ hədis və sira şəklində toplanan məlumatların 150-200 illik şifahi mədəniyyət dvrndən sonra yazılmağa başlaması və hekayənin bundan sonra da təkaml və irəliləməsidir.[22][23] Bu rəvayətlərin bəziləri qeyri-islami mənbələr tərəfindən dəstəklənmir və bəzilərinin z daxilində ziddiyyətləri vardır.[24] Şayiələrə əsaslanan qeydlərdə hadisə gnlərində danışılan əhvalatlar byk ldə doğru qalsa da, zaman kedikcə dəyişir və bir neə nəsildən sonra tarixi reallıqdan tamamilə uzaqlaşır.[25][26]
Quran islamın ən ali dini mətnidir. Msəlmanlar onun baş mələk Cəbrayıl tərəfindən Məhəmməd peyğəmbərə atdırılan Allahın szləri olduğuna inanırlar.[27][28][29] Lakin Quranda Məhəmməd peyğəmbərin həyatı haqqında məlumat azlıq təşkil edir.[30][31]
Məhəmməd peyğəmbərin həyatı ilə əlaqədar əhəmiyyətli məlumatlar msəlman erasının 2-ci və 3-c əsr məlliflərinin tarixi əsərlərində tapıla bilər (b.e-nın 8-ci 9-cu əsrləri).[32] Bunlar Məhəmməd peyğəmbərin həyatı haqqında əlavə məlumatlar ehtiva edən ənənəvi msəlman bioqrafiyalarıdır.[33] Ən erkən siyər (Məhəmməd peyğəmbərin bioqrafiyası və szləri) İbn İşaq tərəfindən təqribi olaraq 767-ci ildə yazılmış "Tanrının elisinin həyatı" adlı əsərdir. Lakin əsər sonradan itirilmişdir. Əsər itirilməməmişdən ncə İbn Hişam tərəfindən byk ldə, əl-Təbəri tərəfindin isə kiik ldə istifadə edilmişdir.[34][35] İbn Hişam əsərdən byk ldə istifadə etsə də, əsərin giriş hissəsindən bəzi blmləri ıxartdığını da qeyd etmişdir.[36] Məhəmməd peyğəmbərin həyatı haqqında digər erkən tarixi mənbələrə əl-Vaqidi tərəfindən yazılmış "Məhəmmədin səfərbərliklərinin tarixi" əsəri və əl-Vaqidinin katibi İbn Səd əl-Bağdadinin əsərləri də daxildir.[32]
İslamda digər mhm mənbələr isə hədislərdir. Hədislərin tərtibi Məhəmmədin lmndən sonra da Məhəmməd əl-Buxari, Mslm İbn Həccac, əl-Tirmizi, əl-Nəsai, Əbu Davud, İbn Macə, Malik İbn Ənəs və əl-Daraqtuni kimi hədis alimləri tərəfindən davam etdirilmişdir.[37][38]
Bəzi qərb tədqiqatıları hədis kolleksiyalarını dəqiq tarixi mənbə kimi grrlər.[37] Adətən islam alimləri bioqrafik ədəbiyyat əvəzinə hədis ədəbiyyatına daha ox diqqət ayırırlar. Ona grə ki, hədislər təsdiqlənə bilən zəncirvari silsilədən ibarətdirlər. Bioqrafik ədəbiyyatda isə belə bir silsilənin olmaması onların nəzərinə grə, daha az təsdiqlənə biləndir.[39]
Revizionist İslam Araşdırmaları Məktəbi Con Uansbro və onun tələbələri Endryu Rippin, Norman Kalder, GR Hawting, Patricia Crone və Michael Cook, eləcə də Gnter Lling, Yehuda D. Nevo və Christoph Luxenberg kimi alimlərdən ibarətdir.[40]
Ərəbistan yarımadası vulkanik torpaqlarla rtl olduğu n byk ldə əraziləri quraq idi. Vahələr və ya su mənbələrindən uzaq olan ərazilərdə kənd təsərrfatının vəziyyəti ətin idi. Məkkə və Mədinə şəhərləri yarımadanın nəmli mərkəzlərindən idilər. Mədinə byk dərəcədə inkişaf edən aqronomik məskunlaşma məntəqəsi, Məkkə isə bir ox ətraf qəbilələr n mhm maliyyə mərkəzi idi.[46] İttifaqa və ya qohumluğa əsaslanan qəbilə zvly mhm sosial bağlılıq mənbəyi daşıyırdı.[47] Yerli ərəblər kəri və ya oturaq idilər. Kəri qruplar su və srləri n otlaq axtararaq davamlı səyahət edir, oturaq qruplar isə məskunlaşıb ticarət və təsərrfatla məşğul olurdular. Kərilərin həyatda qalması həminin karvanlara və vahələrə edilən basqınlara da əsaslanırdı. Onlar bunu cinayət hesab etmirdilər.[48][49]
VI əsrin ikinci yarısı Ərəbistanda siyasi iğtişaşlar dvr sayılır.[53] Yarımadadakı dini paralanmalar iğtişaşların mhm səbəblərindən biri idi.[54] Yəməndə yəhudilik, İran krfəzində isə xristianlıq dominant din sayılırdı.[54] Bu dvrdə blgədəki oxtanrılı dinlərin tərəfdarlarının sayı azalmağa və daha ruhani dinlərə maraq artmağa başlamışdı.[54] oxları ruhani dinlərə istəksiz bir şəkildə mraciət etsə də, bu inanclar onların intellektual və mənəvi istinad nqtələrini təmin edirdi.[54]
Məhəmmədin həyatının ilk illərində, aid olduğu Qureyş qəbiləsi Qərbi Ərəbistanda dominant bir qvvə halına gəlmişdi.[55] Onlar Qərbi Ərəbistandaki bir ox qəbilənin zvlərini Kəbəyə bağlayan və Məkkə ziyarətgahının nfuzunu artıran hums birliyini qurmuşdular.[56] Anarxiyanın qarşısını almaq n Qreyş, btn zorakılıqların qadağan olunduğu mqəddəs aylar quruluşunu dəstəklədi və beləliklə, təhlkəsiz şəkildə həcc ziyarətlərinə və yarmarkalara qatılmaq mmknləşdi.[56] Hums birliyi əsasən dini əhəmiyyət daşısa da, Məkkə n də əhəmiyyətli iqtisadi nəticələrə səbəb olmuşdu.[56]
Məhəmməd təqribən 570-ci ildə[10] Məkkədə doğulub.[57] Onun doğum gnnn Rəbiləvvəl ayına təsdf etdiyinə inanılır.[58] Məhəmməd Qureyş qəbiləsinin Bəni Haşim qoluna mənsub idi. Onun ailəsi Məkkənin qabaqcıl ailələlərindən biri sayılırdı.[18][59] İslam ənənəsinə grə Məhəmmədin doğum ili Fil ili olaraq qəbul edilir.[60][61][62] Həminin bəzi 20-ci əsr tədqiqatıları onun doğum ilinin 568 və ya 569-cu illərə təsadf etdiyini də iddia edirlər.[9]
Məhəmmədin atası Abdullah, o, doğulandan təxminən altı ay sonra vəfat etmişdir.[63] İslam ənənəsinə grə, Məhəmməd doğulmasından dərhal sonra səhradaki bədəvi ailələrindən birinə gndərilib, nki səhra həyatı krpələrin sağlamlığı n daha mnasib hesab edilirdi. Bəzi qərb tədqiqatıları isə bu ənənənin tarixiliyini qəbul etmirlər.[64] Məhəmməd iki yaşına qədər analığı Həlimə binti Əbu Zeyb və onun əri ilə birlikdə yaşayıb. Altı yaşında Məhəmmədin anası Aminə xəstələnib vəfat etmişdir.[64][65] Sonraki iki il ərzində Məhəmməd səkkiz yaşına qədər babası Əbdlmtəllibin himayəsi altında qaldı. Əbdlmtəllibin lmndən sonra o, əmisi Əbu Talibin himayəsinə kedi.[66]
Yeniyetməliyi dvrndə Məhəmməd ticarətdə təcrbə qazanmaq n əmisi ilə birlikdə Suriyaya səyahətlərə qatılırdı.[66] İslam ənənəsinə grə, Məhəmməd Suriyaya gedən karvanları mşayiət edərkən doqquz və ya on iki yaşında idi və ona peyğəmbər olacağını qabaqcadan grdyn syləyən Bahira adında xristian keşişlə tanış olmuşdu.[67]
Məhəmmədin gəncliyi haqqında məlumatlar azdır. Mvcud məlumatların isə araşdırılmasında məyyən ətinliklər əmələ gəlir. Belə ki, bu məlumatların tarix olan hissələrini, əfsanə olan hissələrindən ayırmaq ətindir.[66] Məhəmmədin tacir olduğu və "Hind okeanı ilə Aralıq dənizi arasındaki ticarətdə" iştirak etdiyi bilinir.[68] Xarakterinə grə ona "etibarlı"[69] mənasına gələn əl-Əmin (ərəb: الامين) və "doğuru" mənasına gələn əl-Sadiq ləqəbini vermişdilər.[11][18][70] Nfuzu səbəbi ilə 595-ci ildə Xədicə binti Xveyliddən evlənmək təklifi aldı və təklifi qəbul etdi.[68]
59fb9ae87f