Google Azərbaycan
Nadia Grubb
Azərbaycan BMT, Avropa Şurası, Avropada Təhlkəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı, GUAM, Şərq Tərəfdaşlığı, Trk Şurası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Asiya İnkişaf Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, MAQATE, Kimyəvi Silahların Qadağan edilməsi Təşkilatı və NATO-nun Slh Naminə Tərəfdaşlıq (SNT) proqramının zvdr.[14] 2017-ci ildə ABŞ-nin "Global Firepower" araşdırma mərkəzinə grə, Azərbaycan Silahlı Qvvələri dnyada 59-ci, Cənubi Qafqazda isə ən gcl və hazırlıqlı ordudur. 2010-cu il zrə dnyanın 194 lkəsi arasında Azərbaycanın ixracat reytinqi 64-c sırada dayanır. Azərbaycan 7 milyard barel həcmində kəşf edilmiş neft ehtiyatları gstəricilərinə grə dnyanın 19-cu, neft hasilatının həcminə grə dnyanın 23-c lkəsidir. Azərbaycan 2,55 trilyon m həcmində kəşf edilmiş qaz ehtiyatlarına grə dnyada 28-ci lkədir.[15]
XIX əsr Azərbaycan tarixisi Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan sznn yaranmasını Xrrəmilər hərəkatının məşhur sərkərdəsi Babək ilə əlaqələndirir.[19] Babək Abbasilər xilafətinə qarşı xrrəmilərin syanına rəhbərlik etmişdir. Bakıxanov Glstani-İrəm əsərində yazırdı: "Ehtimala grə, Azərbaycan sz Azər-Babəqan szndəndir, hansı ki, ərəblər Azər-Babəcan kimi tələffz edir və "Babəkin atəşi" deməkdir. Hər halda, bizə məlum olduğu qədərilə, atəşpərəstlik hal-hazırda Azərbaycan adlandırılan ərazidə zhur edib."
Bəzi mənbələrə grə isə Azərbaycan adının kk Xəzərlərə gedib-ıxır. "Xəzərbeyan" sz getdikcə fleksiyaya uğrayaraq "Azərbaycan" adını aldığı dşnlr. Hətta Trkmənistanda hələ də Azərbaycana "Xəzərbaycan" azərbaycanlılara isə "xəzərbaycanlı" deyilir.
VII əsrdə islam dininin qəbul olunması ilə Azərbaycanın tarixi mqəddəratında əsaslı dnş yarandı.[25] İslam dini vahid xalqın və dilin təşəkklnə gcl təkan verdi, bu prosesin srətlənməsinə həlledici təsir gstərdi.[25] Trk və qeyri-trk etnosları arasında dini birliyin yaranması onların yayıldığı btn Azərbaycan ərazisində vahid adət-ənənələrin təşəkklnə, qohumluq əlaqələrinin genişlənməsinə, qaynayıb-qarışma prosesinin daha da dərinləşməsinə səbəb oldu.[25] İslam dini onu qəbul etmiş btn trk və qeyri-trk etnoslarını Cənubi Qafqazı btv halda xristianlığın təsir dairəsinə salmağa alışan Bizans İmperiyasına və onun himayə etdiyi erməni və grc feodallarına qarşı vahid trk-islam bayrağı altında birləşdirdi.[25]
Azərbaycan iki byk dvlət arasında qanlı mharibələr meydanına evrildi.[25] Glstan (1813) və Trkmənay (1828) mqavilələrinə əsasən Azərbaycan iki imperiya arasında blşdrld: Şimali Azərbaycan Rusiyaya, Cənubi Azərbaycan isə Qacarlara qatıldı.[25] Beləliklə, Azərbaycanın bundan sonrakı tarixində yeni siyasi-coğrafi anlayışlar meydana gəldi: "Şimali Azərbaycan" (və ya "Rusiya Azərbaycanı") və "Cənubi Azərbaycan" (və ya "İran Azərbaycanı").[25]
1920-ci ilin aprelin 28-də Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan bir mddət sonra da lkə z mstəqilliyini saxlaya bilmişdir. Aprelin 30-da Rusiya ilə Azərbaycan arasında hərbi-iqtisadi mqavilə imzalanmışdır. 1921-ci ildə tərkibinə Grcstan, Ermənistan və Azərbaycan respublikaları daxil olmuş Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası təşkil edildi.[33] 1918-ci ilin Mart soyqırımından sonra, faktiki olaraq, Azərbaycan xalqına qarşı yeni soyqırımına başlanmışdı.[25] 1922-ci il dekabrın 30-da Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) yaranması və Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının bu quruma daxil olması ilə Şimali Azərbaycanın mstəqilliyinə son qoyuldu.[25] Azərbaycanda mstəqil hakimiyyət məhrum edildikdən sonra lkənin sərvətlərinin talan olunmasına başlandı.[25] Torpaq zərində xsusi mlkiyyət ləğv olundu. lkənin btn təbii sərvətləri milliləşdirildi, daha doğrusu, dvlət mlkiyyəti hesab olundu.[25] Neft sənayesini idarə etmək n xsusi olaraq Azərbaycan Neft Komitəsi yaradıldı və bu komitəyə rəhbərlik Vladimir Lenin tərəfindən Bakıya gndərilmiş A. P. Serebrovskiyə tapşırıldı.[25] Beləliklə, hələ 1920-ci il martın 17-də Qafqaz Cəbhəsinin Hərbi-İnqilab Şurasına gndərdiyi teleqramda "Bakını almaq bizə olduqca və olduqca zəruridir" deyə Şimali Azərbaycanın işğalına gstəriş vermiş Lenin z arzusuna atdı.[25] Bakı nefti Sovet Rusiyasının əlinə kedi.[25]
1920-ci il aprelin 28-dən başlayaraq Azərbaycan Respublikası ərazisində insan hquqlarına zidd qanunlar əsasında totalitar dvlət rejiminin trətdiyi zbaşınalıq, zorakılıq nəticəsində 100 minə yaxın gnahsız azərbaycanlı z siyasi əqidəsinə, fəaliyyətinə, başqa cr dşndynə və ayrı səbəblərə grə repressiyalara məruz qalmışdır.[34] Təkcə 1937-ci ildə 29 min adam repressiyaya uğradı.[25] Bu dvrdə Azərbaycan xalqı znn Hseyn Cavid, Mikayıl Mşfiq, Əhməd Cavad, Salman Mmtaz, Əli Nəzmi, Tağı Şahbazi, Yusif Vəzir əmənzəminli və başqaları kimi onlarla mtəfəkkirlərini və nadir ziyalılarını itirdi.[25][35]
1980-ci illərin sonlarından 1994-c ilin mayına kimi Qarabağ blgəsində Ermənistan Respublikası tərəfindən dəstəklənən Qarabağ erməniləri ilə Azərbaycan Respublikası arasında Qarabağ mharibəsi baş verdi. Tərəflər arasında dyşlər Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin parlamentinin 20 fevral 1988-ci ildə Ermənistan ilə birləşmək qərarı verdikdən sonra başlamışdır. Azərbaycandan ayrılmaq haqqında bəyənnamə bu torpaq mnaqişəsinin son nəticəsi olmuşdur.[40] Azərbaycan SSR-dən mstəqilliyini elan etdikdən sonra ermənilər Azərbaycandan əkilmək qərarına gəlmiş və tanınmayan Dağlıq Qarabağ Respublikasının mstəqilliyini elan etmişdirlər.
1991-ci il sentyabrın 8-də Ayaz Mtəllibov mstəqil Azərbaycan Respublikasının tarixində ilk dəfə keirilən prezident sekilərində 98,52 faiz səs toplayaraq Azərbaycanın Prezidenti seildi.[45] 1992-ci il martın 6-da Qarabağda vəziyyətin gərginləşməsi fonunda və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təzyiqi ilə Ayaz Mtəllibov istefa verdi,[46] hakimiyyəti bərpa etmək n uğursuz cəhddən sonra isə lkəni tərk etdi.[47][48] Azərbaycanla Ermənistan arasında genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar 1992-ci ilin qışında başlayıb. Etnik azərbaycanlılara qarşı Xocalı soyqırımı 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keən gecə Ermənistan silahlı qvvələrinin Xocalı şəhərini işğal etdiyi zaman baş verib. Bir versiyaya[49] grə Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayı da şəhərə hcum zamanı iştirak etmişdi. 1993-c ilin yazında anklavın tərkibinə daxil olmayan torpaqların Ermənistan qoşunları tərəfindən işğalı regionun digər lkələrinin də mharibəyə girməsi təhlkəsi yaratdı. 1994-c ildə mharibənin sonunda ermənilər demək olar ki, Qarabağın byk hissəsinə tam nəzarət edirdilər və Azərbaycan torpaqlarının 20%-nə nəzarət edirdilər. 1994-c ilin mayında Rusiyanın dəstəyi ilə atəşkəs əldə edildi. 5 may 1994-c ildə MDB Parlamentlərarası Assambleyası, Qırğızıstan parlamenti, Federal Məclis və Rusiya Federasiyası Xarici İşlər Nazirliyinin təşəbbs ilə bir grş keirildi, nəticədə Bişkek protokolu 1994-c il may ayının 8-dən 9-a keən gecə atəşi dayandırmağa ağırdı.[50] Rusiyanın iştirakı ilə hazırlanan "mddətsiz atəşkəs sazişi" 1994-c il 12 may gecə yarısı qvvəyə mindi.[51] Daha sonra mnaqişənin slh danışıqları yolu ilə həlli n ATƏT-in prinsipləri əsasında ATƏT-in Minsk qrupu yaradıldı.[52]
1992-ci il iyunun 7-də keirilən prezident sekilərində Əblfəz Elibəy 60,9% səs toplayaraq Azərbaycanın prezidenti seildi.[53] Lakin daxili proseslər Azərbaycanın mstəqilliyinin mhkəmlənməsinə mane oldu. Hakimiyyət uğrunda mbarizə və hakimiyyətin zorakılıqla dəyişdirilməsi halları Azərbaycanda daxili vəziyyəti xeyli gərginləşdirdi. Belə ki, 1992-ci il oktyabrın 24-də Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin tərəfdarları Naxıvan Muxtar Respublikasında silahlı evriliş etməyə cəhd etdilər.[54] 1993-c ilin iyununda xsusilə ağır vəziyyət yarandı: respublikada vətəndaş mharibəsi gedirdi, Azərbaycan paralanmaq təhlkəsi ilə z-zə idi. Bunun qarşısı alındı, lakin sonrakı dvrdə Azərbaycanın mstəqilliyini pozmaq cəhdləri davam etdi və respublikada iki dəfə dvlət evrilişinə cəhd oldu. 1993-c il iyunun 21-də talış əsilli Azərbaycan ordusunun polkovniki Ələkrəm Hmmətov 704-c briqadanın zabitləri ilə birlikdə Azərbaycanın 7 rayonunun ərazisində Talış-Muğan Muxtar Respublikası elan etsə də, Hmmətovun ıxışı hkumətdən və Talış əhalisindən ciddi dəstək almadı və squt etdi.[55] 1993-c il avqustun 29-da Əblfəz Elibəyə[56] etimad haqqında referendum keirildi və nəticədə lkə vətəndaşlarının 97,5%-i onun istefasına səs verdi.[57] 1993-c il oktyabrın 3-də Azərbaycanda nvbəti prezident sekiləri keirildi və bu sekilərdə Heydər Əliyev 98,8 faiz səslə qalib gəldi.[58] 1993-c ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə lkənin ictimai-siyasi, sosial, iqtisadi, elmi-mədəni həyatında, beynəlxalq mnasibətlərdə, elmi əsaslara uyğun mstəqil dvlət quruculuğu prosesində dnş yarandı.1995-ci il noyabrın 12-də mumxalq referendumu ilə lkənin yeni konstitusiyası qəbul edildi.[59]
2003-c il oktyabrın 15-də keirilən prezident sekilərində İlham Əliyev 76,86 faiz səslə qalib gəlib.[63] Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə lkənin mxtəlif blgələrində "ASAN xidmət" kimi genişmiqyaslı proqram və layihələr həyata keirilib. 2008-ci il oktyabrın 15-də keirilən sekilərdə İlham Əliyev 88,73 faiz səs qazanaraq ikinci dəfə prezident seilib.[64]
59fb9ae87f