Re: Azərbaycan Incəsənəti Pdf
Rocki Stenger
Əsrlər boyunca Azərbaycan dili btn Persiya, Qafqaz və cənub-şərqi Dağıstanda linqva franka kimi ticarətdə və etnik qruplar arası qarşılıqlı mnasibətlərdə istifadə edilib.[6] İranda uzun mddət azərbaycandilli slalələrin hakimiyyətdə olması fars dilinə idarəilik, titul adları və hərbi terminologiyada bir ox azərbaycanizmlərin daxil olmasına gətirib ıxarmışdır.[3] Azərbaycan ədəbiyyatının geniş inkişaf etdiyi Səfəvi dvrndə Azərbaycan dastanları Osmanlı, ağatay və fars ədəbiyyatlarına nfuz etmiş,[7] XVIII əsrdə erməni və grc aşıqları Azərbaycan aşıq sənəti nmunələrini z əlifbaları ilə qeydə almışdır.[8] Orta əsrlərdə formalaşmış Azərbaycan xalaları Asiya və Avropada məşhurlaşmış,[9] Azərbaycan xalaılarının ideya və bacarıqları btn Qafqazda hiss edilmişdir.[10]
Azərbaycanlıların tarixi topluluğu cənubda Qızılzən ayından şimalda Byk Qafqaz dağlarına, şərqdə Xəzərdən qərbdə Grcstan və Ermənistana qədər olan ərazidə ortaya ıxmışdır. İranda Azərbaycan dili az qala Qəzvinə qədər danışılır,[16] Gəlucah isə Azərbaycan linqvistik ərazisinin ən şərq nqtəsi sayılır.[17] XV əsrdə Azərbaycan mədəniyyətinin iki mərkəzi formalaşmışdır: Cənubi Azərbaycan və Aşağı Qarabağ.[1] Azərbaycan mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Şuşa şəhəri 2021-ci ildən Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilmişdir.[18]
Azərbaycanlılar Qafqaz,[19] trk[20] və İran elementləri daşıyan irsə malikdirlər.[21][22] Azərbaycanda İslamın yayılmasıyla İslam mədəniyyəti inkişaf etmiş,[1] bu dinin təsiri Azərbaycan mədəniyyətinin mayasına hopmuş, digər mədəni elementlərlə birləşmişdir.[23] Azərbaycanın maddi mədəniyyəti əsrlər boyunca davam edən simbiozun, yerli elementlərin və kərilərin thfələrinin incə birləşməsinin nəticəsidir.[24] Cənubi Qafqazın imperiya tərəfindən əhatə edilməsi nəticəsində fars, trk, rus, sovet, şiə və snni elementləri azərbaycanlılar tərəfindən z ailə tarixlərində, ayinlərində, dillərində və yazılarında uyğunsuzluq və ya ziddiyyət hissi olmadan yan-yana qorunmuşdur.[25] XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəlləri milli oyanış dvrndə Qərb dəyərləri və təşkilatları Azərbaycanda tətbiq edilmiş,[12] 2001-ci ildən Azərbaycan Avropa Şurasının zv olmuşdur.[26]
Daş dvrnə aid Azıx mağarasında Quruay mədəniyyəti, Aşel mədəniyyəti və Mustye mədəniyyəti dvrndə yaşayış olduğu məyyən edilmişdir. oxtəbəqəli Azıx paleolit dşərgəsinin orta Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan ənə fiziki tipinə grə sinantrop tipli insanla neandertal adamı arasında keid mərhələsindədir. Azıx mağara dşərgəsinin Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insan qalığına şərti olaraq Azıxantrop, yəni Azıx adamı adı verilmişdir.[46]
Qobustan dvlət tarixi-bədii qoruğunda Mezolit dvrndən orta əsrlərə qədər dvr əhatə edən 6000 qayast rəsm vardır. Ancaq burada primitiv incəsənətin iəklənmə dvr Mis dvr hesab edilir. Bu dvrdə qədim tayfaların yzilliklərin əsəri olan həyat təcrbəsi dini və bədii grşlər baxımından tam ifadə edilirdi.[47]
E.ə. IV minilliyin ortalarında Azərbaycanda (Ağdamda) Leylatəpə mədəniyyəti mvcud olmuşdur. Keramik qablarda dəfn bu mədəniyyət n xarakterikdir. Tipik n Asiya yaşayış məntəqəsi kimi Leylatəpə evlərin sıx yerləşdiyi məntəqədir. Bəzi rus alimlərinin fikrincə Leylatəpə mədəniyyətinin zvləri Maykop mədəniyyətinin yaradıcısı olub.[51]
Eramızdan əvvəl XIII-VII-ci əsrlərdə Şərqi və Mərkəzi Zaqafqaziyada Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti mvcud olmuşdur.[64][65] Bu dvr əsasən qəbrlərdən yrənilib. Xocalı kurqanında 1895-ci ildə E. Resler tərəfindən aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı Assuriya şahı II Adadnirarinin adı yazılmış muncuq tapılıb.[66] İvan Meşaninova grə bu tapıntı Zaqafqaziyanın İkiayarası və Mesopotomiya ilə mnasibətlərini aydınlaşdırmaq n geniş imkanlar aır.[67]
E.ə. VII əsrdə skiflər hal-hazırkı Azərbaycan ərazisinə k etmişdilər.[68] Skiflərin Azərbaycanda qurduğu dvlət tarixi mənbələrdə İşquz adlandırılırdı.[69] Dşnlr ki, Skif arlığının zəyinin midiya dilindəki adı Sakaşen (Azərbaycan Respublikasının qərbində, indiki Gəncədə) idi.[70][71][72][73] Riard Nelson Fray və Anataliya Xazanova grə Skif arlığının mərkəzi Muğan dz idi.[70][74] İşquz Midiya, Manna və Urartu dvlətləri ilə sərhəd idi. Eramızdan əvvəl VI əsrin əvvəllərində skiflər Urartunun inzibati mərkəzi olan Teyşebainini dağıtmışdılar. Şəhərin suvarma sisteminin də dağıdılması bizim eranın əvvəllərinə qədər şəhərdə həyatın yenilənməməsinə səbəb olmuşdur.[75]
Skiflər yksək oxuluq bacarığına malik idi. Bunun sbutu skif abidələrində və onların istehsal etdikləri mallar zərindəki şəkillərdə tapılan oxluqlardır. Skiflər mtəşəkkil xalq olmaqla bərabər tayfa şurası və hərbi başılar tərəfindən idarə edilən tayfalar ittifaqına sahib idi.[76][77] Onlar hərbi iş sahəsində Azərbaycan ərazisindəki yerli əhalinin mədəniyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edirdilər. Skiflər aborigenlərə at belində ox atmaq taktikasını yrədirdilər.[78]
Eramızın IV əsrində xristian dinini rəsmi dvlət dini elan edən Alban dvləti mvcudluğunun sonuna qədər bu və ya digər dərəcədə xristian ideologiyasının təsir dairəsində olmuşdur.[83] Alban arı Yesuagenin dvrndə, V əsrin əvvəllərində Albaniyada məktəblər mvcud idi. Mxtəlif qruplardan toplanmış uşaqlar burada savad yrənirdilər. Hətta onların qidalanması n də dvlət tərəfindən pul ayrılırdı. Yesuagenin oğlu III Vaaqan xristian dinin yayılması n savadlı ruhanilər hazırlayırdı. Bu məqsədlə dini məktəblər aılırdı. O, cadugər, sehrbaz, btpərəst kahinlərin vladlarının bu məktəblərdə xristian kimi yetişdirilməsini əmr etmişdi.[84]
Arxeoloji materialların yrənilməsi, tədqiqatılara Qafqaz Albaniyası incəsənətinin inkişaf mərhələləri haqqında fikir syləməyə imkan vermişdir. Orta əsrlər alban incəsənəti qədim dvrdə Qafqaz Albaniyası sənətkarlarının yaratdıqları zllər zərində inkişaf etmişdi.[102] Qafqaz Albaniyası incəsənəti erkən dvrdə təbiəti və xarakteri baxımından dini ideyalara əsaslansa da,[103] birinci əsrdən yeni dvrn başlanması ilə dinin təsiri bir qədər zəifləyir və feodalizmin mənşəyi və inkişafı ilə bağlı yeniliki ideyalar yayılırdı.[104] Yksək səviyyədə mənimsənilmiş humanist ideyaların istiqamət verdiyi ikinci mərhələ dini və məzhəbi tendensiyaların stnlk təşkil etdiyi əvvəlki mərhələnin zlləri zərində inkişaf etməkdə idi.[105] Qafqaz Albaniyası incəsənətinə zərgərlik, daşişləmə, ağacişləmə, smkişləmə, bədii şşə, bədii metal, duluşuluq və monumental heykəltaraşlığı misal əkmək olar.
Qafqaz Albaniyasında xsusi alban təqvimi var idi. Qafqaz albanları 352-ci ildən etibarən İsgəndəriyyə məktəbi təqvimini istifadə edirdilər. Ananiya Şiraklı, Ovannes İmastaserin və başqalarının əsərlərinə əsasən alban təqvimi Misir sistemi təqvimi idi. Alban dilində ayların adı Navasardos, T'ule, Namos', il, Bokavon, Mare, Boceone, J'qul, Bontoke, Orili, Exna, Baxnadır.[106]
VIII əsrdə Qafqaz Albaniyasının Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil olması ilə Azərbaycanda İslam dini yayılmağa başlamışdır. İslamın yayılması İslam mədəniyyətinin inkişafına səbəb olmuşdur.[107] Ərəb Xilafətinin zəifləməsi ilə Azərbaycan ərazisində Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər kimi feodal dvlətləri yaranır. Şəddadi hkmdarı Fəzl bin Məhəmməd Araz ayı zərində krp, Əbləsvar Şavur isə paytaxt şəhəri Gəncənin ətrafında sədd və xəndək qurmuşdur.[108] Şirvanşahlar dvrndə Bakıda oxlu inşaat işləri həyata keirilmiş və şəhər inkişaf etdirilmişdir. XII əsrdə qala divarları inşa edilmiş və şəhərin mdəfiə sistemi gcləndirilmişdir. XV əsrdə Şirvanşahların z iqamətgahlarını Şamaxıdan Bakıya krməsindən sonra şəhərin "Qala" adlandırılan qədim hissəsinin həyatında "kristallaşma" dvr başlamışdır.[109] XI əsrdə Şirvanşahların sarayında əl-Qəzzi kimi ərəb dilində yazan şairlər var idi. XII əsrdə Əblla Gəncəvi, Fələki Şirvani, Xaqani Şirvani və Mcirəddin Beyləqani kimi bir ox şairlər III Mənuhr və onun oğlu I Axsitanın sarayında toplaşmışdı.
Azərbaycan tarixi boyu dnyaya bir ox filosof, şair və alim vermişdir. Orta əsrlər alim və filosofları arasında "Astronomiya" əsərinin məllifi Əblhəsən Şirvani qeyd edilməlidir.[38] Digər bir nəmli şəxsiyyət isə humanist, dnyəvi poeziya slubunda yazan Nizami Gəncəvidir. Nizaminin yazdığı əsərlərə Ərzincan hakimi Bəhram şah ibn-Davuda həsr etdiyi "Sirlər xəzinəsi", Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizə həsr etdiyi "Xosrov və Şirin", I Axsitana həsr etdiyi "Leyli və Məcnun", Marağa hakimi Əlaəddin Krpə Arslana həsr etdiyi "Yeddi gzəl", Nsrətəddin Əbubəkr ibn Məhəmmədə və Mosul hakimi Məlik İzzəddinə həsr etdiyi "İsgəndərnamə" və fars dilində divanı daxildir.[110]
Azərbaycan trk dilinin blgədə yayılması İran dillərinə aid olan qədim azəri dilinin sıradan ıxmasına səbəb olmuşdur. Azəri dili Atropatena arlığının dili idi,[111] hansı ki İran Azərbaycanını və masir Azərbaycanın cənub-şərq blgələrini əhatə edir.[112] Ehtimal ki, azəri dili XVII əsrə qədər mvcud olmuşdur.[42][113]
59fb9ae87f