xrish tou 'ile'
5 views
Skip to first unread message
Caner Yılmaz
May 16, 2011, 8:14:06 AM5/16/11
to tourkika
“ +(y)lA (< ile) ”
EK N N CÜMLE ÖÐELER OLUÞTURMADAK YER
Özgür AY *
1. §. Türkiye Türkçesi gramerlerine bakýldýðý zaman, +(y)lA
(<ile) ekli kelimelerin veya kelime gruplarýnýn, s ö z d i zi
m i nd e
ha ng i ö ðe ol a r a k gö s t e r i l e c e ði k on us u nd
a tam bir görüþ
birliðinin olmadýðý rahatlýkla görülebilir. Bazý dilciler, +
(y)lA ekli
kelimeleri zarf tümleçleri1 içerisinde deðerlendirirken, bazýlar ý
benzer
birtakým eklerin oluþturduðu kelimelere veya kelime gruplarýna
bunlarý da ekleyerek edat tümleçlerinin varlýðýný ispatlamaya
çalýþmaktadýr.2 Bir kýsmý da, bu konuda ayrýntýya inmemekte, birtakým
genel ifadelerle yetinmektedir. Biz bu yazýda, bu +(y)lA
(<ile) ekli
kelimelerin veya kelime gr uplarýnýn fonksiyonlarýný dikkate
alarak,
cümle çözümlemesindeki yerlerini belirlemeye çalýþacaðýz.
* Arþ. Gör. AKÜ, Uþak Eðitim Fakültesi
1 Bu terim için Muharrem Ergin (Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basým/
Yayým/ Tanýtým,
stanbul, 1993, s.378) ve Leyla Karahan (Türkçede Söz Dizimi – Cümle
Tahlilleri,
Akçað Yayýnlarý, Ankara 1995, s. 57) “Zarf” terimini; Tahir
Nejat Gencan
(Dilbilgisi, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, stanbul 1975, s.109),
Mazhar Kükey
(Türkçenin Sözdizimi, Kardeþ Matbaasý, Ankara 1975, s.158) ve
Hikmet
Dizdaroðlu (Tümce Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, Ankara
1976, s.119)
“belirteç tümleci” terimini; Zeynep Korkmaz (Gramer Terimleri Sözlüðü,
Türk Dil
Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1992, s. 179) ve Haydar Ediskun
(Türk Dilbilgisi,
Remzi Kitapevi, stanbul 1988, s.360) “zarf tümleci” terimini;
Tahsin Banguoðlu
(Türkçenin Grameri, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1990, s.
530) ise
“Zarflama” terimini kullanmaktadýr. Bize göre de “ z a r f ”
kullanýmý daha
doðrudur. Ancak, daha yaygýn olduðundan bu yazýda “ z a r f t üm l e
c i ” terimini
kullanmayý tercih ettik.
2 Söz dizimi konularý içersinde bugüne kadar hakkýnda en çok
söz söylenen, yazý
yazýlan “edat tümleci” olmuþtur. Edat tümleçleri dilciler
tarafýndan deðiþik
þekillerde deðerlendirilmektedir. Haydar Ediskun, Tahir Nejat
Gencan, Mazhar
Kükey ve Hikmet Dizdaroðlu, edat tümleçlerini ayrý bir tümleç
türü olarak
deðerlendirirken; Zeynep Korkmaz, Tahsin Banguoðlu, M. Kaya
Bilgegil, Leyla
Karahan ve Muharrem Ergin eserlerinde böyle bir tümleç türüne
yer
vermemektedirler.
___________________________________________ Özgür Ay 254
+(y)lA(<ile) þekli, bir ek olarak kullanýldýðýnda eklendiði
kelimenin ses özelliðine baðlý olarak “+(y)le, +(y)la” þekillerine
giren
bir “insturumental (vasýta hâli) eki”dir. “ ile” þeklinde ayrý bir
kelime
olarak kullanýldýðýnda ise, bir “baðlama edatý”, “sýralama
edatý”
veya “son çekim edatý” olarak deðerlendirilir. Konumuzun
dýþýnda
olduðu için, “ile” edatýnýn bir baðlama edatý ve sýralama edatý
(veya
baðlaç) olarak oluþturduðu kelime gruplarýna burada yer vermiyoruz.
Sorun, bu +(y)lA ekli kelimelerin veya kelime gruplarýnýn
söz diziminde cümlenin hangi unsuru olarak deðerlendirileceði
konusundadýr.
Sorunun kaynaklarýndan biri, hiç þüphesiz, ekin, bir edatýn
ekleþmiþ þekli olmasý, hatta edat þeklinin de ek þekliyle
ayný
fonksiyonlarla kullanýlmaya devam etmesidir. Ama, bir kelimeden
ekleþme hadisesi, bugün kullanýlagelen eklerin çoðu için de
söz
konusudur.3 þte, “ile” edatýyla onun ekleþmiþ þekli olan “+(y)lA
eki
arasýnda da menþe bir liðinden kaynaklanan böyle bir bað vardýr.4 Bu
iki þeklin birlikte kullanýlmaya devam etmesini ise, son çekim
edatlarý
ile isim hâl ekleri arasýnda var olan bir yakýnlýðýn ve
Türkçenin
zenginliðinin göstergesi olarak kabul etmek gerekir.
3 Muharrem Ergin, eklerle ilgili olarak þunlarý söylemektedir:
“Türkçede ekler menþe
bakýmýndan ikiye ayrýlýrlar: Bir kýsmý baþlangýçtan beri ek
olarak görülen
morfemlerdir ki bunlara asýl ekler de diyebiliriz. Eklerin bir kýsmý
ise dilin bilinen
devirleri içinde veya birden fazla ekin birleþmesi veya bir
kelimenin ekleþmesi
neticesinde teþekkül etmiþlerdir. ... sonradan ve bir
kelimenin ekleþmesi ile
teþekkül etmiþ bulunan eklerde ekle fonksiyonu arasýnda ekin türediði
morfemlerin
mana ve vazifelerine dayanan, bir dereceye kadar mantýki bir
münasebet
mevcuttur.” (a.g.e, s. 112).
4 Tahsin Banguoðlu, Türkçedeki isim çekim eklerinin, hiç
deðilse bunlardan bir
kýsmýnýn son çekim edatlarýnýn geldikleri isimle ses kanunlarýna göre
kaynaþmasý
sonucunda oluþtuðunu düþünmekte ve buna örnek olarak da “ile”
edatýný
göstermektedir (a.g.e, s. 386).
________________________________ Sosyal Bilimler Dergisi 255
Özellikle son çekim edatlarýnýn, fonksiyon itibariyle isim hâl
eklerine benzediði bilinmektedir. Mustafa Öner, isim hâl
çekiminde;
hem bildiðimiz hâl eklerini, hem de ayný görevde kullanýlan bu
son
çekim edatlarýný bir arada iþlemektedir.5
Ekler, geldikleri kelimelerin manalarýna göre, pek çok
fonksiyon üstlenebilir. Meselâ, ayný zamanda isim hâl ekleri arasýnda
verilen “+ çA” ekinin, bu fonksiyonu dýþýnda pek çok
fonksiyonu
olduðu bilinmektedir.6 +(y)lA eki de, insturumental (vasýta
hali) eki
olmasýnýn dýþýnda, diðer hâl eklerinde olduðu gibi cümle
içerisinde
farklý fonksiyonlar üstlenmektedir.
2. §. +lA (<ile) ekli kelimelerin ve kelime gruplarýnýn cümle
içersinde üstlendikleri görevler, þu þekilde verilebilir:
Zarf Tümleci Olan Þekiller:7
Bu baþlýk altýnda deðerlendirilen yapýlardaki +(y)lA eki, her ne
kadar “ ns tur um enta l ( va sý ta hâl i) ” eki olarak
adlandýrýlsa da,
asýl fonksiyon itibariyle, bir insturumental ekinden çok, bir
za r f
yapým e ki gibi iþlemekte ve geldiði kelime veya kelime
grubuna
nitelik, sebep, zaman, birliktelik, bedel ve soru ilgilerinden
birini
5 Mustafa Öner, "Türkçede Edatlý (Sentaktik) sim Çekimi", Türk Dili,
S. 565, (Ocak
1999), s. 10-18. Tahsin Banguoðlu ise, bu konuda þunlarý
söylemektedir: “Takýlar
þekilce kelime, iþleyiþçe isim çekim ekleri durumunda bulunurlar. Bu
ekler gibi iki
kavram arasýnda ilgi kurucudurlar. Çok defa da iþleyiþleri
bir çekim ekiyle
karþýlanabilir: Ahmet için getirdim = Ahmed’e getirdim. Kýþ
için sakla = Kýþa
sakla. Hayvan gibi saldýrmýþ = Hayvanca saldýrmýþ. Hesaba
göre doðru =
Hesapça doðru ...” (a.g.e, s.386.).
6Zeynep Korkmaz, Türk Dilinde +ça Eki ve Bu Ek ile Yapýlan
sim Teþkilleri
Üzerine Bir Deneme, C. I, Türk Dili Üzerine Araþtýrmalar,
Türk Dil Kurumu
Yayýnlarý, Ankara 1995, s. 12-84.
7 Bizim bu baþlýk altýnda sýraladýðýmýz +(y)lA (<ile) ekli
kelimeleri ve kelime
gruplarýný, Tahir Nejat Gencan, “il geç t üm l eç le ri ” olarak
(a.g.e, s.106); Haydar
Ediskun, “ i le ” eda tý ný n ke l im e le r a ra s ýnda ki baþ
l ý ca a nla m i l gil e ri
olarak (a.g.e, s. 296); Neþe Atabay - Sevgi Özel – Ayfer
Çam ise, “il ge çl i
tü ml eç ” olarak (Türkiye Türkçesinin Sözdizimi, Türk Dil
Kurumu Yayýnlarý,
Ankara, 1981, s. 60) deðerlendirmektedir.
___________________________________________ Özgür Ay 256
katarak oluþturduðu grupla birlikte, cümle içersinde z arf t
üml eci
olarak iþ görmektedir.8
a. Nitelik-Durum lgisi Taþýyanlar:9
+(y)lA eki, isimlere gelerek yüklemi nitelik ilgisiyle
tamamlayan zarf tümleçleri meydana getirebilir. Bu zarflar
cümle
içerisinde “Nasýl?” sorusunu karþýlar.10
Annemin uzun bir aradan sonra bana gönderdiði mektubu
sevinçle okudum.
Bunun üzerine yaþlý adam, yerinden hiddetle kalktý ve kapýya
doðru birkaç adým attý.
Öðrenci, öðretmeninin kendisine iþaret etmesine pek de
sevinmemiþ görünüyor, aðýr adýmlarla tahtaya doðru geliyordu.
Saðlýcakla kalýn! 1 1
b. Sebep lgisi Taþýyanlar:
+(y)lA eki kimi zaman da, ayný +DAn (ablatif=ayr ýlma hâli)
ekinde olduðu gibi, hâl eki fonksiyonun dýþýnda kullanýlarak zarf
ifade
eden yapýlar kurabilir. Yükleme sorulacak “Niçin?”, “Ne
sebeple?”
vb. tarzýndaki sorular, bu þekilde oluþturulmuþ zarf
tümleçlerini
bulmada yardýmcý olur.
Çocuk, babasýný ilk defa görmenin heyecanýyla çok sevdiði
bebeðini býraktýðý yerden almayý unuttu.
Dalgýnlýkla karýsýna ve çocuklarýna söz verdiði þeyleri
unutmuþtu.
8 Zarf Tümleçleri için Bk. Zeynep Korkmaz, a.g.e, s. 179;
Muharrem Ergin, a.g.e,
s.378; Leyla Karahan, a.g.e, s. 57; Tahir Nejat Gencan,
a.g.e, s.109; Mazhar
Kükey, a.g.e, s.158; Hikmet Dizdaroðlu, a.g.e, s.119; Haydar
Ediskun, a.g.e,
s.360; Tahsin Banguoðlu, a.g.e, s.530.
9 Hikmet Dizdaroðlu (a.g.e, s. 132) ve Mazhar Kükey (a.g.e,
s.160) de, +(y)lA
ekinin nitelik ilgisi taþýyan bu tür kullanýlýþlarýný, “nit e li k
(durum ) bel i rt e ci
tü ml eç l eri ” içerisinde göstermiþlerdir.
10 “ile” edatýnýn bugün “nitelik” anlamý taþýyan þekilleri
oldukça azdýr. Nitelik
anlamý daha çok +(y)lA ek þekliyle saðlanmaktadýr.
11 Haydar Ediskun, bizim nitelik ilgisi içerisinde deðerlendirdiðimiz
bu tür yapýlarý,
“ile” edatýnýn kelimeler arasýndaki “hayýrlý istek ilgisi”
þeklinde ayrý bir baþlýk
altýnda deðerlendirmektedir (a.g.e, s.296).
________________________________ Sosyal Bilimler Dergisi 257
c. Zaman lgisi Taþýyanlar:12
+(y)lA eki, yine +DAn (ablatif=ayrýlma hâli) ekinde olduðu
gibi zaman ifade eden kelimelere veya kelime gruplarýna
gelerek
zaman ilgisi taþýyan zarf tümleçleri oluþturabilir. “Ne zaman?”
sorusu
bu unsuru bulmada yardýmcý olabilir.
Þafakla, köylüler gittikleri yerden döndüler.
Yeni müdürün görevine baþlamasýyla dedikodular da sona
erdi.
d. Birliktelik lgisi Taþýyanlar:
+(y)lA eki, kiþi bildir en bir kelime üzerine gelirse
birliktelik
ilgisi taþýr ve zarf tümleci fonksiyonunu üstlenir. Bu unsuru
bulmak
için “Kimle?” sorusu kullanýlabilir:
Ali, arkadaþlarýyla geziyor.
Babasý, güzel kýzýný bir öðretmenle görmüþ.
e. Bedel lgisi Taþýyanlar: 13
+(y)lA eki, fiyat ve ölçü isimlerine gelerek bedel anlamý
taþýyan zarf tümleçleri yapabilir. Yükleme sorulacak “Neyle?
(Ne
ile?)” sorularý bu unsuru bulmayý kolaylaþtýrýr.
Bu devirde bin lirayla bir þey alýnmýyor artýk.
Bin bir emekle yetiþtirdiði sebzeleri parayla satýyor ve
geçimini saðlýyordu.
Karpuzlarý kiloyla almýþtý
12 Hikmet Dizdaroðlu da, +(y)lA ekinin bu tür
kullanýlýþlarýný, “zaman belirteci
tümleçleri” içerisinde göstermiþtir (a.g.e, s. 124-125).
13 Haydar Ediskun, bizim bedel ilgisi taþýyan yapýlar
içerisinde gösterdiðimiz
þekilleri, “ile” edatýnýn kelimeler arasýndaki “bedel ilgisi”
ve “ölçü ilgisi” olarak
ayrý ayrý deðerlendirmektedir (a.g.e, s. 296.).
___________________________________________ Özgür Ay 258
e. Soru lgisi Taþýyanlar:
+(y)lA eki, Soru kelimeleri üzerine gelerek soru zarflarý
oluþturabilir. Bunlar da cümle içerisinde zarf tümleci
görevinde
kullanýlýr.
Kitaplarýný kiminle taþýyor?
Ekmekleri neyle kestin?
Ad Tümleci Olan Þekiller:
Hâl ekleri ile çekimlenmiþ tümleçleri, kimi gramerler
“dol aylý tüm leç ( vey a ye r t aml ayýc ýs ý / isi m lem e) ” ve
“ne sne
( ve/ve ya düz t üml eç) ” olarak verir.14 Kimi gramerler ise,
bunlar
için “ad t üml eçl er i” terimini tercih eder.15 Ortada birden fazla
terim
olsa da, kastedilen yapýlar aynýdýr . “+(y)A (dative = yönelme
hâli)”,
“+DA” (lokative = bulunma hâli), “+DAn (ablative = ayrýlma hâli)” ...
hâlleri farklý terimlerle de olsa, bir baþlýk altýnda
toplanmýþtýr.
nsturumental (vasýta hâli) eki olan “+(y)lA” yapýsýnýn,
bunlarýn
dýþýnda tutulmasý ise yaygýn bir görüþtür.16
14 Zeynep Korkmaz (a.g.e, s. 47-111), Tahir Nejat Gencan (a.g.e, s.
100), Hikmet
Dizdaroðlu (a.g.e, s. 77), M. Kaya Bilgegil (a.g.e, s. 30), Haydar
Ediskun (a.g.e, s.
348-352) ve Vecihe Hatiboðlu (Türkçenin Sözdizimi, A.Ü. Dil ve
Tarih Coðrafya
Fakültesi Yayýnlarý, Ankara 1982, s. 100) “dola yl ý t üm le
ç” ve “nes ne
(ve /ve ya düz tüm l eç )”; Tahsin Banguoðlu (a.g.e, s. 524),
“is i m l em e” ve
“ne sn e”; Muharrem Ergin (a.g.e, s. 376) ve Leyla Karahan
(a.g.e, s. 46-59),
“ne sn e” ve “ye r ta ml a yýc ý s ý” terimlerini kullanmýþlardýr.
15 ncelediðimiz gramer kitaplarýnda, bu “a d t üm le çl e ri ”
terimini sadece Mazhar
Küley kullanmýþ ve bunun açýklamasýný þu þekilde yapmýþtýr: “Adýn
beþ durumda
bulunduðunu biliyoruz. Bunlardan yalýn durumu ile “-i” durumu
bizi, düz
tümlece; “-e”, “-de”, “-den” durumlarý ise bizi dolaylý tümlece
götürür. Bunun
içindir ki, düz ve dolaylý tümleçleri, “ad tümleci” genel baþlýðý
altýnda göstermeyi
uygun bulduk.” (a.g.e, s. 47).
16 Dilcilerden sadece Vecihe Hatiboðlu, +(y)lA eki ile
oluþturulmuþ þekilleri,
“+(y)A”, “+DA” ve “+DAn” ekli tümleçlerle birlikte vermiþ ve hepsini
“Dol ayl ý
Tüm le ç” baþlýðý altýnda deðerlendirmiþtir (a.g.e, s. 136-141).
________________________________ Sosyal Bilimler Dergisi 259
+(y)A veya +DAn gibi eklerin, geldikleri kelimeleri ve kelime
gruplarýný, cümlede iki ayrý öðe yaptýklarý bilinmektedir:17
Zarf Tümleci:
Bahara bu iþi bitireceðim.
Sinemadan çýktýðýna piþman oldu.
Köþeyi dönen araba, aniden devrildi.
Üzüntüden yataklara düþmüþ.
Cumhuriyet, 1923’te ilan edildi.
Fakülteden dört yýlda mezun oldu.
Ad Tümleci:
Okula gidiyoruz.
Kitaplarýmý okulda unutmuþum.
Yolun ortasýndan yürümeyin.
Týpký bunlar gibi, +(y)lA eki de, insturumental (vasýta hâli) eki
görevi ve anlamý ile kullanýldýðý durumlarda, eklendiði sözcük cümle
içersinde AD TÜMLEC görevindedir:18
Patatesleri býçakla soydu.
Ekin orakla biçilir.
Bu yaz, tatil yerimize otomobillerimizle gideceðiz.
Bunu onun yaptýðýný gözlerimle gördüm.
Denizciler, engin dalgalarý yelkenlileriyle aþýyorlardý.
17 Bu konu için bk. Tahir Nejat Gencan, a.g.e, s. 100-109; Hikmet
Dizdaroðlu, a.g.e,
s. 95-121; M. Kaya Bilgegil, a.g.e, s. 37-45; Haydar
Ediskun, a.g.e, s. 353-361;
Muharrem Ergin, a.g.e, s.378-379; Leyla Karahan a.g.e, s. 55-58;
Mazhar Kükey,
a.g.e, s. 131-162.
18 Biz, burada, “a d t üm le ci ” terimini biraz daha geniþlettik ve
bu terime + (y )l A
ek ini n i ns t urum ent al (vas ý t a hâl i) eki gör e vi
ve anlam ýy l a
kul l aný ldý ðý bu t ür y apýl ar ý da dahil ettik. Mazhar Kükey
ise, bu tür yapýlarý,
“a d t üm l eçl e ri ” içerisinde deðil, Tahir Nejat Gencan
(a.g.e, s.106) ve Hikmet
Dizdaroðlu (a.g.e, 155-156)’nda da olduðu gibi “e dat (i l
geç) tüm l eçl e ri ”
içerisinde göstermiþtir (a.g.e, s. 167-177).
___________________________________________ Özgür Ay 260
3. §. SONUÇ
+(y)lA (<ile) eki almýþ kelimelerin veya kelime gruplarýnýn
cümle içersinde iki görevi vardýr.
Bunlardan birincisinde +(y)lA eki, asýl fonksiyon itibariyle,
bir
insturumental ekinden çok, bir z a r f y a p ý m e k i gibi
iþler
ve geldiði kelime veya kelime grubuna “nitelik”, “sebep”,
“zaman”, “birliktelik”, “bedel” ve “soru” ilgilerinden birini
katarak oluþturduðu grupla birlikte, cümle içersinde zarf tümleci
olarak iþ görür.
kincisinde ise -ki bu gramer kitaplarýnda en çok çeliþkiye
düþülen konudur - +(y)lA eki, diðer isim hâl eklerinde, örneðin bir
+DAn ekinde veya bir +DA ekinde olduðu gibi gerçek görevinde,
yani bir hâl (insturumental=vasýta hâli) eki olarak
kullanýldýðý
zaman, eklendiði kelime veya kelime gr ubu, cümleyi araç veya
vasýta ilgileriyle tamamlar ve +(y)lA ekli bu kelimeler veya
kelime gruplarý cümle içersinde AD TÜMLEC görevini üstlenir.
Bunu þöyle özetlemek mümkündür:
Ek
k
Z
Za
ar
rf
f
T
Tü
üm
ml
le
ec
ci
i
A
Ad
d
T
Tü
üm
ml
le
e c
ci
i
E
+(
(y
y)
)A
A
Sorunlarýmýzý görüþmek için
+
Yaza istediðin yere gideriz.
Ankara’ya gidiyoruz...
Halk arasýnda nam salmaya
çalýþýyordu.
Eve gitmeliyim.
Sabah gezintisinde ona
Amcamýn evinde oturuyor.
+
+D
D A
A
rastladýk.
Okulda onunla biraz tartýþtýk.
Babam, 1954’te doðmuþ.
Çocuk, ayaðýna basýlmasýnýn
Arkadaþýnýn evinden geldi.
+
+D
D A
A n
n
verdiði açýyla birden baðýrdý.
Bahçelerinden bize taþ attý.
Aþkýndan deli olmuþ.
ki kardeþ hararetle tartýþtý.
Ekin orakla biçilir
Sýnav heyecanýyla bayýlmýþ.
Annesi kýzýnýn saçlarýný
tarakla taradý.
Baharla aðaçlar çiçeklere
gark oldu.
Biz, okulda tahtaya kalemle
+
+(
(y
)
l
lA
A
yazýyoruz.
Babam, dostlarýyla biraz
hasret giderdi.
Yere saçýlmýþ erikleri
ayaklarýyla ezdiler
O çok beðendiðin elmalarý
parayla aldýk
EK N N CÜMLE ÖÐELER OLUÞTURMADAK YER
Özgür AY *
1. §. Türkiye Türkçesi gramerlerine bakýldýðý zaman, +(y)lA
(<ile) ekli kelimelerin veya kelime gruplarýnýn, s ö z d i zi
m i nd e
ha ng i ö ðe ol a r a k gö s t e r i l e c e ði k on us u nd
a tam bir görüþ
birliðinin olmadýðý rahatlýkla görülebilir. Bazý dilciler, +
(y)lA ekli
kelimeleri zarf tümleçleri1 içerisinde deðerlendirirken, bazýlar ý
benzer
birtakým eklerin oluþturduðu kelimelere veya kelime gruplarýna
bunlarý da ekleyerek edat tümleçlerinin varlýðýný ispatlamaya
çalýþmaktadýr.2 Bir kýsmý da, bu konuda ayrýntýya inmemekte, birtakým
genel ifadelerle yetinmektedir. Biz bu yazýda, bu +(y)lA
(<ile) ekli
kelimelerin veya kelime gr uplarýnýn fonksiyonlarýný dikkate
alarak,
cümle çözümlemesindeki yerlerini belirlemeye çalýþacaðýz.
* Arþ. Gör. AKÜ, Uþak Eðitim Fakültesi
1 Bu terim için Muharrem Ergin (Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basým/
Yayým/ Tanýtým,
stanbul, 1993, s.378) ve Leyla Karahan (Türkçede Söz Dizimi – Cümle
Tahlilleri,
Akçað Yayýnlarý, Ankara 1995, s. 57) “Zarf” terimini; Tahir
Nejat Gencan
(Dilbilgisi, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, stanbul 1975, s.109),
Mazhar Kükey
(Türkçenin Sözdizimi, Kardeþ Matbaasý, Ankara 1975, s.158) ve
Hikmet
Dizdaroðlu (Tümce Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, Ankara
1976, s.119)
“belirteç tümleci” terimini; Zeynep Korkmaz (Gramer Terimleri Sözlüðü,
Türk Dil
Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1992, s. 179) ve Haydar Ediskun
(Türk Dilbilgisi,
Remzi Kitapevi, stanbul 1988, s.360) “zarf tümleci” terimini;
Tahsin Banguoðlu
(Türkçenin Grameri, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1990, s.
530) ise
“Zarflama” terimini kullanmaktadýr. Bize göre de “ z a r f ”
kullanýmý daha
doðrudur. Ancak, daha yaygýn olduðundan bu yazýda “ z a r f t üm l e
c i ” terimini
kullanmayý tercih ettik.
2 Söz dizimi konularý içersinde bugüne kadar hakkýnda en çok
söz söylenen, yazý
yazýlan “edat tümleci” olmuþtur. Edat tümleçleri dilciler
tarafýndan deðiþik
þekillerde deðerlendirilmektedir. Haydar Ediskun, Tahir Nejat
Gencan, Mazhar
Kükey ve Hikmet Dizdaroðlu, edat tümleçlerini ayrý bir tümleç
türü olarak
deðerlendirirken; Zeynep Korkmaz, Tahsin Banguoðlu, M. Kaya
Bilgegil, Leyla
Karahan ve Muharrem Ergin eserlerinde böyle bir tümleç türüne
yer
vermemektedirler.
___________________________________________ Özgür Ay 254
+(y)lA(<ile) þekli, bir ek olarak kullanýldýðýnda eklendiði
kelimenin ses özelliðine baðlý olarak “+(y)le, +(y)la” þekillerine
giren
bir “insturumental (vasýta hâli) eki”dir. “ ile” þeklinde ayrý bir
kelime
olarak kullanýldýðýnda ise, bir “baðlama edatý”, “sýralama
edatý”
veya “son çekim edatý” olarak deðerlendirilir. Konumuzun
dýþýnda
olduðu için, “ile” edatýnýn bir baðlama edatý ve sýralama edatý
(veya
baðlaç) olarak oluþturduðu kelime gruplarýna burada yer vermiyoruz.
Sorun, bu +(y)lA ekli kelimelerin veya kelime gruplarýnýn
söz diziminde cümlenin hangi unsuru olarak deðerlendirileceði
konusundadýr.
Sorunun kaynaklarýndan biri, hiç þüphesiz, ekin, bir edatýn
ekleþmiþ þekli olmasý, hatta edat þeklinin de ek þekliyle
ayný
fonksiyonlarla kullanýlmaya devam etmesidir. Ama, bir kelimeden
ekleþme hadisesi, bugün kullanýlagelen eklerin çoðu için de
söz
konusudur.3 þte, “ile” edatýyla onun ekleþmiþ þekli olan “+(y)lA
eki
arasýnda da menþe bir liðinden kaynaklanan böyle bir bað vardýr.4 Bu
iki þeklin birlikte kullanýlmaya devam etmesini ise, son çekim
edatlarý
ile isim hâl ekleri arasýnda var olan bir yakýnlýðýn ve
Türkçenin
zenginliðinin göstergesi olarak kabul etmek gerekir.
3 Muharrem Ergin, eklerle ilgili olarak þunlarý söylemektedir:
“Türkçede ekler menþe
bakýmýndan ikiye ayrýlýrlar: Bir kýsmý baþlangýçtan beri ek
olarak görülen
morfemlerdir ki bunlara asýl ekler de diyebiliriz. Eklerin bir kýsmý
ise dilin bilinen
devirleri içinde veya birden fazla ekin birleþmesi veya bir
kelimenin ekleþmesi
neticesinde teþekkül etmiþlerdir. ... sonradan ve bir
kelimenin ekleþmesi ile
teþekkül etmiþ bulunan eklerde ekle fonksiyonu arasýnda ekin türediði
morfemlerin
mana ve vazifelerine dayanan, bir dereceye kadar mantýki bir
münasebet
mevcuttur.” (a.g.e, s. 112).
4 Tahsin Banguoðlu, Türkçedeki isim çekim eklerinin, hiç
deðilse bunlardan bir
kýsmýnýn son çekim edatlarýnýn geldikleri isimle ses kanunlarýna göre
kaynaþmasý
sonucunda oluþtuðunu düþünmekte ve buna örnek olarak da “ile”
edatýný
göstermektedir (a.g.e, s. 386).
________________________________ Sosyal Bilimler Dergisi 255
Özellikle son çekim edatlarýnýn, fonksiyon itibariyle isim hâl
eklerine benzediði bilinmektedir. Mustafa Öner, isim hâl
çekiminde;
hem bildiðimiz hâl eklerini, hem de ayný görevde kullanýlan bu
son
çekim edatlarýný bir arada iþlemektedir.5
Ekler, geldikleri kelimelerin manalarýna göre, pek çok
fonksiyon üstlenebilir. Meselâ, ayný zamanda isim hâl ekleri arasýnda
verilen “+ çA” ekinin, bu fonksiyonu dýþýnda pek çok
fonksiyonu
olduðu bilinmektedir.6 +(y)lA eki de, insturumental (vasýta
hali) eki
olmasýnýn dýþýnda, diðer hâl eklerinde olduðu gibi cümle
içerisinde
farklý fonksiyonlar üstlenmektedir.
2. §. +lA (<ile) ekli kelimelerin ve kelime gruplarýnýn cümle
içersinde üstlendikleri görevler, þu þekilde verilebilir:
Zarf Tümleci Olan Þekiller:7
Bu baþlýk altýnda deðerlendirilen yapýlardaki +(y)lA eki, her ne
kadar “ ns tur um enta l ( va sý ta hâl i) ” eki olarak
adlandýrýlsa da,
asýl fonksiyon itibariyle, bir insturumental ekinden çok, bir
za r f
yapým e ki gibi iþlemekte ve geldiði kelime veya kelime
grubuna
nitelik, sebep, zaman, birliktelik, bedel ve soru ilgilerinden
birini
5 Mustafa Öner, "Türkçede Edatlý (Sentaktik) sim Çekimi", Türk Dili,
S. 565, (Ocak
1999), s. 10-18. Tahsin Banguoðlu ise, bu konuda þunlarý
söylemektedir: “Takýlar
þekilce kelime, iþleyiþçe isim çekim ekleri durumunda bulunurlar. Bu
ekler gibi iki
kavram arasýnda ilgi kurucudurlar. Çok defa da iþleyiþleri
bir çekim ekiyle
karþýlanabilir: Ahmet için getirdim = Ahmed’e getirdim. Kýþ
için sakla = Kýþa
sakla. Hayvan gibi saldýrmýþ = Hayvanca saldýrmýþ. Hesaba
göre doðru =
Hesapça doðru ...” (a.g.e, s.386.).
6Zeynep Korkmaz, Türk Dilinde +ça Eki ve Bu Ek ile Yapýlan
sim Teþkilleri
Üzerine Bir Deneme, C. I, Türk Dili Üzerine Araþtýrmalar,
Türk Dil Kurumu
Yayýnlarý, Ankara 1995, s. 12-84.
7 Bizim bu baþlýk altýnda sýraladýðýmýz +(y)lA (<ile) ekli
kelimeleri ve kelime
gruplarýný, Tahir Nejat Gencan, “il geç t üm l eç le ri ” olarak
(a.g.e, s.106); Haydar
Ediskun, “ i le ” eda tý ný n ke l im e le r a ra s ýnda ki baþ
l ý ca a nla m i l gil e ri
olarak (a.g.e, s. 296); Neþe Atabay - Sevgi Özel – Ayfer
Çam ise, “il ge çl i
tü ml eç ” olarak (Türkiye Türkçesinin Sözdizimi, Türk Dil
Kurumu Yayýnlarý,
Ankara, 1981, s. 60) deðerlendirmektedir.
___________________________________________ Özgür Ay 256
katarak oluþturduðu grupla birlikte, cümle içersinde z arf t
üml eci
olarak iþ görmektedir.8
a. Nitelik-Durum lgisi Taþýyanlar:9
+(y)lA eki, isimlere gelerek yüklemi nitelik ilgisiyle
tamamlayan zarf tümleçleri meydana getirebilir. Bu zarflar
cümle
içerisinde “Nasýl?” sorusunu karþýlar.10
Annemin uzun bir aradan sonra bana gönderdiði mektubu
sevinçle okudum.
Bunun üzerine yaþlý adam, yerinden hiddetle kalktý ve kapýya
doðru birkaç adým attý.
Öðrenci, öðretmeninin kendisine iþaret etmesine pek de
sevinmemiþ görünüyor, aðýr adýmlarla tahtaya doðru geliyordu.
Saðlýcakla kalýn! 1 1
b. Sebep lgisi Taþýyanlar:
+(y)lA eki kimi zaman da, ayný +DAn (ablatif=ayr ýlma hâli)
ekinde olduðu gibi, hâl eki fonksiyonun dýþýnda kullanýlarak zarf
ifade
eden yapýlar kurabilir. Yükleme sorulacak “Niçin?”, “Ne
sebeple?”
vb. tarzýndaki sorular, bu þekilde oluþturulmuþ zarf
tümleçlerini
bulmada yardýmcý olur.
Çocuk, babasýný ilk defa görmenin heyecanýyla çok sevdiði
bebeðini býraktýðý yerden almayý unuttu.
Dalgýnlýkla karýsýna ve çocuklarýna söz verdiði þeyleri
unutmuþtu.
8 Zarf Tümleçleri için Bk. Zeynep Korkmaz, a.g.e, s. 179;
Muharrem Ergin, a.g.e,
s.378; Leyla Karahan, a.g.e, s. 57; Tahir Nejat Gencan,
a.g.e, s.109; Mazhar
Kükey, a.g.e, s.158; Hikmet Dizdaroðlu, a.g.e, s.119; Haydar
Ediskun, a.g.e,
s.360; Tahsin Banguoðlu, a.g.e, s.530.
9 Hikmet Dizdaroðlu (a.g.e, s. 132) ve Mazhar Kükey (a.g.e,
s.160) de, +(y)lA
ekinin nitelik ilgisi taþýyan bu tür kullanýlýþlarýný, “nit e li k
(durum ) bel i rt e ci
tü ml eç l eri ” içerisinde göstermiþlerdir.
10 “ile” edatýnýn bugün “nitelik” anlamý taþýyan þekilleri
oldukça azdýr. Nitelik
anlamý daha çok +(y)lA ek þekliyle saðlanmaktadýr.
11 Haydar Ediskun, bizim nitelik ilgisi içerisinde deðerlendirdiðimiz
bu tür yapýlarý,
“ile” edatýnýn kelimeler arasýndaki “hayýrlý istek ilgisi”
þeklinde ayrý bir baþlýk
altýnda deðerlendirmektedir (a.g.e, s.296).
________________________________ Sosyal Bilimler Dergisi 257
c. Zaman lgisi Taþýyanlar:12
+(y)lA eki, yine +DAn (ablatif=ayrýlma hâli) ekinde olduðu
gibi zaman ifade eden kelimelere veya kelime gruplarýna
gelerek
zaman ilgisi taþýyan zarf tümleçleri oluþturabilir. “Ne zaman?”
sorusu
bu unsuru bulmada yardýmcý olabilir.
Þafakla, köylüler gittikleri yerden döndüler.
Yeni müdürün görevine baþlamasýyla dedikodular da sona
erdi.
d. Birliktelik lgisi Taþýyanlar:
+(y)lA eki, kiþi bildir en bir kelime üzerine gelirse
birliktelik
ilgisi taþýr ve zarf tümleci fonksiyonunu üstlenir. Bu unsuru
bulmak
için “Kimle?” sorusu kullanýlabilir:
Ali, arkadaþlarýyla geziyor.
Babasý, güzel kýzýný bir öðretmenle görmüþ.
e. Bedel lgisi Taþýyanlar: 13
+(y)lA eki, fiyat ve ölçü isimlerine gelerek bedel anlamý
taþýyan zarf tümleçleri yapabilir. Yükleme sorulacak “Neyle?
(Ne
ile?)” sorularý bu unsuru bulmayý kolaylaþtýrýr.
Bu devirde bin lirayla bir þey alýnmýyor artýk.
Bin bir emekle yetiþtirdiði sebzeleri parayla satýyor ve
geçimini saðlýyordu.
Karpuzlarý kiloyla almýþtý
12 Hikmet Dizdaroðlu da, +(y)lA ekinin bu tür
kullanýlýþlarýný, “zaman belirteci
tümleçleri” içerisinde göstermiþtir (a.g.e, s. 124-125).
13 Haydar Ediskun, bizim bedel ilgisi taþýyan yapýlar
içerisinde gösterdiðimiz
þekilleri, “ile” edatýnýn kelimeler arasýndaki “bedel ilgisi”
ve “ölçü ilgisi” olarak
ayrý ayrý deðerlendirmektedir (a.g.e, s. 296.).
___________________________________________ Özgür Ay 258
e. Soru lgisi Taþýyanlar:
+(y)lA eki, Soru kelimeleri üzerine gelerek soru zarflarý
oluþturabilir. Bunlar da cümle içerisinde zarf tümleci
görevinde
kullanýlýr.
Kitaplarýný kiminle taþýyor?
Ekmekleri neyle kestin?
Ad Tümleci Olan Þekiller:
Hâl ekleri ile çekimlenmiþ tümleçleri, kimi gramerler
“dol aylý tüm leç ( vey a ye r t aml ayýc ýs ý / isi m lem e) ” ve
“ne sne
( ve/ve ya düz t üml eç) ” olarak verir.14 Kimi gramerler ise,
bunlar
için “ad t üml eçl er i” terimini tercih eder.15 Ortada birden fazla
terim
olsa da, kastedilen yapýlar aynýdýr . “+(y)A (dative = yönelme
hâli)”,
“+DA” (lokative = bulunma hâli), “+DAn (ablative = ayrýlma hâli)” ...
hâlleri farklý terimlerle de olsa, bir baþlýk altýnda
toplanmýþtýr.
nsturumental (vasýta hâli) eki olan “+(y)lA” yapýsýnýn,
bunlarýn
dýþýnda tutulmasý ise yaygýn bir görüþtür.16
14 Zeynep Korkmaz (a.g.e, s. 47-111), Tahir Nejat Gencan (a.g.e, s.
100), Hikmet
Dizdaroðlu (a.g.e, s. 77), M. Kaya Bilgegil (a.g.e, s. 30), Haydar
Ediskun (a.g.e, s.
348-352) ve Vecihe Hatiboðlu (Türkçenin Sözdizimi, A.Ü. Dil ve
Tarih Coðrafya
Fakültesi Yayýnlarý, Ankara 1982, s. 100) “dola yl ý t üm le
ç” ve “nes ne
(ve /ve ya düz tüm l eç )”; Tahsin Banguoðlu (a.g.e, s. 524),
“is i m l em e” ve
“ne sn e”; Muharrem Ergin (a.g.e, s. 376) ve Leyla Karahan
(a.g.e, s. 46-59),
“ne sn e” ve “ye r ta ml a yýc ý s ý” terimlerini kullanmýþlardýr.
15 ncelediðimiz gramer kitaplarýnda, bu “a d t üm le çl e ri ”
terimini sadece Mazhar
Küley kullanmýþ ve bunun açýklamasýný þu þekilde yapmýþtýr: “Adýn
beþ durumda
bulunduðunu biliyoruz. Bunlardan yalýn durumu ile “-i” durumu
bizi, düz
tümlece; “-e”, “-de”, “-den” durumlarý ise bizi dolaylý tümlece
götürür. Bunun
içindir ki, düz ve dolaylý tümleçleri, “ad tümleci” genel baþlýðý
altýnda göstermeyi
uygun bulduk.” (a.g.e, s. 47).
16 Dilcilerden sadece Vecihe Hatiboðlu, +(y)lA eki ile
oluþturulmuþ þekilleri,
“+(y)A”, “+DA” ve “+DAn” ekli tümleçlerle birlikte vermiþ ve hepsini
“Dol ayl ý
Tüm le ç” baþlýðý altýnda deðerlendirmiþtir (a.g.e, s. 136-141).
________________________________ Sosyal Bilimler Dergisi 259
+(y)A veya +DAn gibi eklerin, geldikleri kelimeleri ve kelime
gruplarýný, cümlede iki ayrý öðe yaptýklarý bilinmektedir:17
Zarf Tümleci:
Bahara bu iþi bitireceðim.
Sinemadan çýktýðýna piþman oldu.
Köþeyi dönen araba, aniden devrildi.
Üzüntüden yataklara düþmüþ.
Cumhuriyet, 1923’te ilan edildi.
Fakülteden dört yýlda mezun oldu.
Ad Tümleci:
Okula gidiyoruz.
Kitaplarýmý okulda unutmuþum.
Yolun ortasýndan yürümeyin.
Týpký bunlar gibi, +(y)lA eki de, insturumental (vasýta hâli) eki
görevi ve anlamý ile kullanýldýðý durumlarda, eklendiði sözcük cümle
içersinde AD TÜMLEC görevindedir:18
Patatesleri býçakla soydu.
Ekin orakla biçilir.
Bu yaz, tatil yerimize otomobillerimizle gideceðiz.
Bunu onun yaptýðýný gözlerimle gördüm.
Denizciler, engin dalgalarý yelkenlileriyle aþýyorlardý.
17 Bu konu için bk. Tahir Nejat Gencan, a.g.e, s. 100-109; Hikmet
Dizdaroðlu, a.g.e,
s. 95-121; M. Kaya Bilgegil, a.g.e, s. 37-45; Haydar
Ediskun, a.g.e, s. 353-361;
Muharrem Ergin, a.g.e, s.378-379; Leyla Karahan a.g.e, s. 55-58;
Mazhar Kükey,
a.g.e, s. 131-162.
18 Biz, burada, “a d t üm le ci ” terimini biraz daha geniþlettik ve
bu terime + (y )l A
ek ini n i ns t urum ent al (vas ý t a hâl i) eki gör e vi
ve anlam ýy l a
kul l aný ldý ðý bu t ür y apýl ar ý da dahil ettik. Mazhar Kükey
ise, bu tür yapýlarý,
“a d t üm l eçl e ri ” içerisinde deðil, Tahir Nejat Gencan
(a.g.e, s.106) ve Hikmet
Dizdaroðlu (a.g.e, 155-156)’nda da olduðu gibi “e dat (i l
geç) tüm l eçl e ri ”
içerisinde göstermiþtir (a.g.e, s. 167-177).
___________________________________________ Özgür Ay 260
3. §. SONUÇ
+(y)lA (<ile) eki almýþ kelimelerin veya kelime gruplarýnýn
cümle içersinde iki görevi vardýr.
Bunlardan birincisinde +(y)lA eki, asýl fonksiyon itibariyle,
bir
insturumental ekinden çok, bir z a r f y a p ý m e k i gibi
iþler
ve geldiði kelime veya kelime grubuna “nitelik”, “sebep”,
“zaman”, “birliktelik”, “bedel” ve “soru” ilgilerinden birini
katarak oluþturduðu grupla birlikte, cümle içersinde zarf tümleci
olarak iþ görür.
kincisinde ise -ki bu gramer kitaplarýnda en çok çeliþkiye
düþülen konudur - +(y)lA eki, diðer isim hâl eklerinde, örneðin bir
+DAn ekinde veya bir +DA ekinde olduðu gibi gerçek görevinde,
yani bir hâl (insturumental=vasýta hâli) eki olarak
kullanýldýðý
zaman, eklendiði kelime veya kelime gr ubu, cümleyi araç veya
vasýta ilgileriyle tamamlar ve +(y)lA ekli bu kelimeler veya
kelime gruplarý cümle içersinde AD TÜMLEC görevini üstlenir.
Bunu þöyle özetlemek mümkündür:
Ek
k
Z
Za
ar
rf
f
T
Tü
üm
ml
le
ec
ci
i
A
Ad
d
T
Tü
üm
ml
le
e c
ci
i
E
+(
(y
y)
)A
A
Sorunlarýmýzý görüþmek için
+
Yaza istediðin yere gideriz.
Ankara’ya gidiyoruz...
Halk arasýnda nam salmaya
çalýþýyordu.
Eve gitmeliyim.
Sabah gezintisinde ona
Amcamýn evinde oturuyor.
+
+D
D A
A
rastladýk.
Okulda onunla biraz tartýþtýk.
Babam, 1954’te doðmuþ.
Çocuk, ayaðýna basýlmasýnýn
Arkadaþýnýn evinden geldi.
+
+D
D A
A n
n
verdiði açýyla birden baðýrdý.
Bahçelerinden bize taþ attý.
Aþkýndan deli olmuþ.
ki kardeþ hararetle tartýþtý.
Ekin orakla biçilir
Sýnav heyecanýyla bayýlmýþ.
Annesi kýzýnýn saçlarýný
tarakla taradý.
Baharla aðaçlar çiçeklere
gark oldu.
Biz, okulda tahtaya kalemle
+
+(
(y
)
l
lA
A
yazýyoruz.
Babam, dostlarýyla biraz
hasret giderdi.
Yere saçýlmýþ erikleri
ayaklarýyla ezdiler
O çok beðendiðin elmalarý
parayla aldýk
Reply all
Reply to author
Forward
0 new messages