ek fiil ve eylemsiler üzerine

[Caner Yılmaz]

EK-FİİL (EK-EYLEM)

İsim soylu kelimelerin sonuna gelerek, onları yüklem
yapan eklere ek-fiil denir. Ek -fiil ekleri şunlardır: -dır, -idi, -
imiş, -ise
Ek-fiillerin iki temel görevi vardır:
a) Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar. (-dır eki
dışındakiler)
Sev (i) yor du m.
b) İsim ve isim soylu kelimelere gelerek onları yüklem yaparlar.
Hayat, yaşayınca güzeldir.

Ek-fiiller genel olarak dört bölümde incelenir:
1.Ek-fiilin geniş zamanı
2.Ek-fiilin görülen geçmiş zamanı
3.Ek-fiilin duyulan geçmiş zamanı
4.Ek-fiilin şartı

Ek-fiilin geniş zamanı
İSİM + EK FİİL ( -dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tür, -tur, -tür) +
ŞAHIS EKİ
(-ım, -im, -um, -üm, -sın, -sin, -sun, -sün, -ız, -iz, -uz, -üz, -
sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz, -lar, -ler) ekleri de Ek-fiilin geniş
zamanını karşılar. İyi-dir- , yorgundur, yorgunum, yorgunsunuz,
yorgunlar.
Ek-fiilin geniş zamanı, aynı zamanda ek-fiilin şimdiki
zamanını karşılar.
DİKKAT :1) "-dır" ek-fiili sadece 3.şahıslarda kullanılır. Birinci ve
ikinci şahıs çekimlerinde -dir yerine şahıs ekleri kullanılır.
2) İyelik ekiyle ek fiilin ek hali birbirine
karıştırılabilir. Ben iyi bir babayım. (Ek fiilin 1.tekil şahıs
hali) / Benim canım babam. (İyelik eki)
3) Üçüncü şahsa gelen "dır" ek fiili istenirse
kullanılmayabilir. Bu daha iyidir. / Bu daha iyi.
Ek-fiilin görülen geçmiş zamanı
İSİM + EK FİİL (-idi, -dı, -di, -du, -dü-tı, -ti, -tu, -tü ) +
ŞAHIS EKİ

Öğrenci-y- di- m , çalışkandı, güzeldi.

Ek-fiilin duyulan geçmiş zamanı
İSİM + EK FİİL (-imiş, -mış, -miş, -muş, -müş) + ŞAHIS EKİ

Güzelmişim, güzelmişsin, güzelmiş, güzelmişiz, güzelmişsiniz,
güzelmişler

Ek-fiilin şartı
İSİM + EK FİİL ( ise, -se, -sa) + ŞAHIS EKİ

Hastaysanız...

DİKKAT: Ek-fiilin şartı olan ise isim ve isim soylu kelimelere
geldiğinde onları yüklem yapmaz; sadece cümleye şart anlamı
kazandırır. Hastaysanız biraz istirahat ediniz.

DİKKAT : Ek fiiller sadece isimleri değil; isim soylu olan zamirleri
de yüklem yapabilirler.
Benim en iyi arkadaşım sen-di-n. / Kim-miş beni soran / En iyi adam
Odur.
NOT : Ek-fiiller, fiilimsilerin sonuna gelerek onları yüklem
yapabilir. En güzel şey, sağlıklı yaşamaktır.

FİİLİMSİLER (EYLEMSİLER)

Fiil anlamı taşıyan; ancak fiillerin özelliklerini
tam olarak yansıtmayan ve cümlede isim soylu kelimeler gibi görev
üstlenen kelimelere fiilimsi (eylemsi) denir. Bilindiği gibi Türkçe'de
-(i)msi eki benzeyen anlamına gelir. Buna göre fiilimsi de "fiile
benzeyen" demektir. Fiillerin üç temel özelliği vardır: Fiiller, iş
hareket, oluş bildirir, mastar eklerini (-mek, -mak) alır, kip
eklerini alır. Fiilimsiler ise mastar eklerini ve kip eklerini alamaz.
Sadece iş, hareket, oluş bildirmesi bakımından fiile benzer.

Fiil Fiilimsi
Gel- Gelmek
Koş- Koşan adam
Gül- gülerek

Fiilimsiler üçe ayrılır:
1. İsim-fiiller
2. Sıfat-fiiller (Ortaç)
3. Zarf-fiiller (Bağ-fiil, ulaç)

İsim-fiiller

Fiilin adı demektir. Fiil kök veya gövdelerine -mak, -
mek, -ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş ekleri getirilerek oluşur. Yazmak,
konuşmak, yemek, yazma, alış... Konuşmak bir sanattır.

Olumsuzluk eki -ma, -me ile isim-fiil eki olan -ma, -
me karıştırılmamalıdır. Bu hafta işe gitme. (Olumsuz fiil) / Tatile
gitme hazırlıkları başladı. (İsim-fiil)

-mak, -mek, -ma, -me eklerini alan bazı kelimeler bir
nesnenin adı olarak kullanılabilir. Ekmek, çakmak, yemek, tokmak,
kıyma, sarma, kazma...
Bu yıl tarlaya buğday ekmek istiyorum. (isim-fiil)
Bakkaldan üç ekmek aldı. (İsim)

-iş ekini alan bazı kelimeler isim-fiil, isim ve fiil
görevinde kullanılabilir.
Yurda giriş işlemleri başladı. (İsim-fiil)
Binanın girişi çok berbattı. (İsim)
Hiç çekinmeden rakiplerine girişti. (Fiil)

Sıfat-Fiiler (Ortaç)

Fiilin sıfat dönüştürülmüş şeklidir. Fiil kök veya
gövdelerine -an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -ır, -ir, -ur,
-ür, -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük, -acak, -ecek, -
mış, -miş, -muş, -müş ekleri getirilerek yapılır. Sıfatların her zaman
bir ismi nitelediği gibi sıfat-fiiller de genellikle bir ismi niteler.
Tanıdık kişi, okumuş adam, çıkmaz sokak....

Sıfat-fiil ekini alan fiiller, bazen isim göreviyle
kullanılır. Bayrama katılan öğrencilere izin verildi. (Sıfat-fiil) /
Bayrama katılanlara izin verildi. (İsim) (Sıfat-fiiller çekim eki
alarak isimleşir.)

Sıfat-fiil ekleriyle kip ekleri karıştırılmamalıdır.
Görünmez kaza (Sıfat-fiil) / Buradan bizim ev görünmez. (Fiil)

Sıfat-fiil eklerinin olumsuzları da yaygın olarak
kullanılır. Görmemiş adam, olmayacak iş

-dık, -acak sıfat -fiil ekleri, ünlü ile başlayan
ekleri aldığında yumuşama olayı meydana gelir. Babamın tanıdığı
kişiler geldi.

Zarf-fiiller (Bağ-fiil, ulaç)

Fiillerin durumunu, zamanını, şeklini bildiren
fiilimsilerdir. Fiil kök veya gövdelerine "-ıp, -ip, -up, -üp, -arak, -
erek, -ken, -a, -e, -maden, -madan, -alı, -eli, -ınca, -ince, -
maksızın, -meksizin, -casına, -alı, -eli, -ınca, -ince, -unca, -ünce, -
dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe, -dığında, -düğünde, -mez" ekleri
getirilerek yapılır. Zarf-fiiller çoğunlukla bağlama göreviyle
kullanıldığı için bir adı da bağ-fiildir.
Koşa koşa geldi.
Çocuk ağladıkça açıldı.
Öğretmen dersi anlatıp çıktı.
Zarf-fiiller çekim eki almaz (Diğer fiilimsilerden
farklı)

NOT : Fiil ve fiilimsilerde olumsuzluk -me, -ma ekleriyle sağlanır.
Geniş zamanın olumsuzu -maz, -mez ekleriyle yapılır. Gel-me, gel-mez

ÖRNEK SORU:
Fiil kök ya da gövdelerinden türeyen, tamlayıcı cümlecik kuran, çekimi
olmayan kelime çeşitlerinin ortak adı nedir? (1985 FL)
a) İsim-fiil b) Sıfat-fiil c) Bağ-
fiil d) Fiilimsi

ÖRNEK SORU: "Okul eğitimi dışında kalan gençlerin de eğitilmeleri
gerekir." Cümlesinde "kalan" kelimesinin çeşidi nedir? (1986-FL)

a) İsim-fiil b) Bağ-fiil c) Sıfat-
fiil d) Yardımcı fiil

ÖRNEK SORU: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil yoktur? (1996
FL/AÖL)

a) Günlerce düşünüp çalışarak bir program yaptık.
b) Yapılacak işleri öncelik sırasına göre dizdik.
c) Bulunduğumuz çevreyi ayrıntılarıyla tanıdık.
d) Bu arada bizi üzen olaylar oldu.

ÖRNEK SORU: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi vardır? (1996 FL/
AÖL=

A) Yolda pek çok tanıdık kimseyle karşılaştık.
B) Biraz konuştuk, sonra ayrıldık.
C) Onu uzaktan gördük, ama yetişemedik.
D) Okuldan çıktık, hemen eve geldik.