birleşik yapılar

[Caner Yılmaz]

TÜRKÝYE TÜRKÇESÝNDEKÝ
ZAMAN VE KÝP ÇEKÝMLERÝNDE BÝRLEÞÝK YAPILAR ÜZERÝNE

Gürer GÜLSEVÝN•

Türkiye Türkçesindeki “Zaman ve Kiplerin Birleþ ik Çekimi” üzerine
gramerlerimizde yazýlanlar dolayýsý ile kendi kendimize yönelteceðimiz
bazý sorular
vardýr. Örnek olarak;
• “Birleþik Zaman” terimi (adlandýrmasý) doðru mudur? Bir fiil
(oluþ , kýlýþ, eylem vs.) birden
çok zamanda mý yapýlmaktadýr? Bir fiil birden çok zamanda
gerçekleþebilir mi?

• “yap-acaktým” yapýsýnda fiilin zamaný nedir? “Gelecek Zamanýn
Hikayesi” midir? Yani,
zaman “Gelecek Zaman” mýdýr? Sondaki “tim” (< i-dim) “Kip” mi
bildirmektedir?

• “Birleþik Zaman” çekimi dediðimiz yapýlarda asýl fiile gelen ek mi
zaman bildirir, yok sa i-
fiili üzerine getirilen ek mi?

• “iç-erdim” (< iç-er i-dim) yapýsý hangi zamandýr? Ýngilizcede ‘used
to’ þeklinde kurulan,
fakat Türkçede yoktur denen yapý gerçekten dilimizde mi yoktur, yoksa
dilbilgisi
kitaplarýnda mý bulunmaz?

• “iç-erdi (< iç-er i-di)” yapýsý ile “iç-er ol-du”; ya da “iç-
ecekti (< iç-ecek i-di) yapýsý ile
“iç-ecek ol-du” þekilleri arasýnda eklerin diziliþ i açýsýndan bir
fark var mýdýr?

• “iç-ecek ol-du” yapýsýna (ol-du’dan dolayý) “Görülen Geçmiþ Zaman”
çekimi diyeb iliriz
de “iç-ecek i-di” yapýsýna niçin “Gelecek Zaman(ýn Hikayesi)” deriz.

• Cümle yapýlarýnda “gelecekti (< gel-ecek i-di)” þeklini “fiil
cümlesi” olarak
deðerlendiririz. Acaba “gelecektir ( < gel-ecek tur-ur)” yapýsý “isim
cümlesi” mi oluþ turur
“fiil cümlesi” mi?

Bu ve benzeri bazý konulara gramer kitaplarýmýzýn verdiði cevaplar,
Türkiye
Türkçesinin dilbilgisini anlattýðýmýz derslerde mantýðýmýzý
zorlamaktadýr.

Çeþitli tarihi ve yaþ ayan lehçe gramerlerimizde, zaman ve kip
çekimindeki
birleþik yapýlarýn “normal çekimin üzerine i- (< er-) fiilinin
çekimlenmiþ halinin
getirilmesi ile elde edildiði”1 görüþü kabul edilir:
• Köktürkçe ti-r er-miþ ‘dermiþ , der imiþ’
• Türkiye Türkçesi gel-irmiþ < gel-ir i-miþ
yap-acaktým < yap-acak i-dim, gibi.
“Birleþik Zaman Çekimi” olarak adlandýrýlan bu yapýlar;

• Doç.Dr. AKÜ. Uþak Eðitim Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatý Eðitimi
Bölümü.
1 T. Tekin, “Composite Verb Forms” baþlýðýnda verir. “The composite
verb forms are made of a form of the
auxiliary verb är- preceded by a participle of a finite form”
diyerek, er- fiili ile yapýldýðýný belirtir (A Grammar of
Orkhon Turkic, 1968 s. 193). Zeynep Korkmaz, “birleþik zaman”ý þöyle
tanýmlar: “birleþik zaman (Alm.
zusammengesetztes Tempora; Fr. temps compose; Ý ng. Compound tense)
Bildirme ve tasarlama kiplerinin baðlý
olduklarý þekil ve zamanýn görülen geçmiþ zaman (hikaye), duyulan
geçmiþ zaman (rivayet) içinde meydana
geldiðini veya þarta baðlý olarak ortaya çýktýðýný ifade etmek için
kullanýlan ve i- (< er-) ek fiilinin yardýmýyla kurulan
zaman: Bilirdi (< bil-ir i-di), hatýrlatýyordu (< hatýrlat-ýyor i-
di), kazanmýþtý (< kazan-mýþ i-di), çalýþýyormuþ (<
çalýþ-ýyor i-miþ), gelseymiþ (< gel-se i-miþ), bakarsa (< bak-ar i-
se), yazdýysa (<yaz-dý i-se) vb. Karþýtý basit zaman”,
(Gramer Terimleri Sözlüð ü, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1992, s.
28; M. Ergin “Yani aslýnda birleþik çekim
faile bir fiil isminin i- fiili vasýtasý ile isnadýndan
ibarettir.” (Türk Dilbilgisi, 20. baský, Bayrak Yayýnlarý, Ýstanbul
1993, s.302; K. Bilgegil “Birleþik kiplerde, zaman eklerinin ikincisi,
daima sabit bir fiilin, - ek fiilin - üç kipinden
biri olur” (Türkçe Dilbilgisi, 2. Baský, Dergah Yayýnlarý, Ý stanbul
1982, s.271; H. Zülfikar “Zaman eklerinin üzerine
imek fiilinin hikayesini ekleriz. … Zaman eklerinin üstüne imek
fiilinin rivayetini ekleriz” (Yabancýlar Ýçin Türkçe
Dilbilgisi, Ankara Üniversitesi Yayýnlarý, 3. Baský, Ankara 1980, s.
146-147.

1


sev-diydi (< sev-di i-di)

Görülen (Bilinen) Geçmiþ Zamanýn Hikayesi
gör-müþtü (< gör-müþ i-di)

Duyulan (Anlatýlan) Geçmiþ Zamanýn Hikayesi
anlat-mýþmýþ (< anlat-mýþ i-miþ)

Duyulan (Anlatýlan) Geçmiþ Zamanýn Rivayeti
bil-iyordu (< bil-iyor i-di)

Þimdiki Zamanýn Hikayesi
sev-iyormuþ (< sev-iyor i-miþ

Þimdiki Zamanýn Rivayeti
gel-ecekti (< gel-ecek i-di)

Gelecek Zamanýn Hikayesi
kýr-acakmýþ (< kýr-acak i-miþ

Gelecek Zamanýn Rivayeti
iç-erdi (< iç-er i-di)

Geniþ Zamanýn Hikayesi
koþ-armýþ (< koþ-ar i-miþ)

Geniþ Zamanýn Rivayeti
bil-meliydi (< bil-meli i-di) Gerekliliðin Hikayesi

vs. tarzýnda sýnýflandýrýlmaktadýr.

Yazýmýzýn giriþindeki sorulara cevaplar ararken, klasikleþmiþ bu
tasnif ve
adlandýrmalar (terimlendirmeler) üzerinde önerebileceðimiz bazý
düzeltmeler ve
eklenecek baþlýklar bulunmaktadýr. Bunlar:

I. TERÝMLERLE (ADLANDIRMALARLA) ÝLGÝLÝ DÜÞÜNCELER

1. “Birleþik Zaman” baþlýðý2, terim olarak düzeltilmelidir. Çünkü,
herhangi bir fiil
(oluþ, kýlýþ, eylem) “birden çok zaman”da gerçekleþmemektedir. Yani,
yukarýdaki
birleþik yapýlarýn herhangi birinde, birden çok zaman kavramý
bulunmamaktadýr. Fiil,
bir tek zamanda gerçekleþmektedir. Bu tür yapýlarda eklerden biri
“zaman”, diðeri “kip
(tarz)” bildirmektedir. Fakat, “Birleþik Zaman” terimi, akýllarda
birden çok zaman
olduðu izlenimini doðurmaktadýr. Bazý gramerlerimiz “Birleþik Zaman
(veya Bileþik
Zaman)” terimlerini kullanýrken, bazýlarý da bir fiilin iki ayrý
zamanda
gerçekleþ emeyeceði düþüncesinden hareketle, “Fiillerin Birleþik
Çekimi”
adlandýrmasýný tercih etmektedirler3.

2. Fiil - (y)AcAK i - d i m : (g e l - e c e k i - d i m)
Fiil - (I)r i - d i m : (i ç - e r i - d i m)
Fiil - (I)yor i - m i þ s i n : ( s e v - i y o r i- m i þ s
i n)

2 Z. Korkmaz “birleþik zaman”, (Gramer Terimleri Sözlüð ü, Türk Dil
Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1992 s.28); H.
Ediskun “bileþik zamanlý fiiller” (Yeni Türk Dilbilgisi, Ýstanbul
1988, s.195); K. Bilgegil “bileþik kipler” (Türkçe
Dilbilgisi, Dergah Yayýnlarý,2. baský, Ý stanbul 1982, s.271); K.
Demiray “bileþik zamanlý fiiller” (Temel Dilbilgisi,
Ýstanbul 1970, s.130); O. Adalý “ikincil zaman ardýllarý” (Türkiye
Türkçesinde Biçimbirimler, Türk Dil Kurumu
Yayýnlarý, Ankara 1979, s.48); T.N. Gencan “bileþik zamanlý eylemler”,
(Dilbilgisi, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, 4.
baský Ankara 1979, s.352.)
3 M. Ergin “Fiillerin Birleþik Çekimi” (Türk Dilbilgisi, Bayrak
Yayýnlarý, 20. Baský, Ýstanbul 1993, s.302); T.
Gülensoy “Fiillerin Birleþik Çekimleri (Birleþik Zaman)” (Türkçe El
Kitabý, Bizim Gençlik Yayýnlarý, Kayseri 1995,
s.186)

2



þeklindeki yapýlarda, ilk (gel-, iç-, sev-) fiile gelen ekin “ASIL
ZAMAN”, i-( < er-)
fiili üzerine gelen ekin ise “KÝP” fonksiyonu taþýdýðý
söylenmektedir4. Yani, ‘gel-
ecektim’ örneðinde asýl zaman ‘-(y)AcAk’, kip ise ‘-tim’ kabul
edilmektedir. Bundan
hareketle de yapýya “GELECEK ZAMANIN HÝ KAYESÝ ” adý verilir5.

Oysa, (büyük bir çoðunlukla) tam tersine, bu tür yapýlarda birinci ek
“KÝ P”, i- (<
er-) fiili üzerine gelen ek ise “ZAMAN” bildirmektedir. Þöyle ki:

yap-acaktým (< yap-acak i-dim)
NE ZAMAN yapacaktým?
DÜN yapacaktým.
BÝRAZ ÖNCE yapacaktým.
GEÇEN HAFTA yapacaktým.

O halde buradaki zaman, kullanýlan zarflardan da anlaþýlabileceði
gibi,
“GEÇMÝÞ ZAMAN”dýr. i- (< er-) fiiline gelen -dim eki asýl zamaný
belirlemiþtir. Ý lk
fiile (yap-) gelen -(y)AcAk eki ise, burada “KÝ P” fonksiyonunu
üstlenmiþtir. Oysa bu
çekime gramerlerimizin yaygýn olarak verdiði ad “GELECEK ZAMAN(ýn
hikayesi)”dir6.

Bizce, -(y)AcAktIm çekimi7, (büyük çoðunlukla) ‘gelecek zaman’ deðil,
‘geçmiþ
zaman’ bildirir. Bu yüzden de “GELECEK ZAMANIN HÝKAYESÝ” yerine,
“GEÇMÝÞ
ZAMAN(. . . . sý)” demek daha doðru olabilir. Buradaki önerimiz,
“GEÇMÝÞ
ZAMANDA GERÇEKLEÞMEMÝÞ NÝYET KÝPÝ” denilmesidir.
3. Türklere Ý ngilizce öðretmek için yazýlmýþ gramerlerde, “used to”
kalýbý
verilmekte, bunun “terkedilmiþ alýþkanlýk” bildirdiði ve Türkçede bu
kipin bulunmadýðý
kaydedilmektedir. Genellikle verilen örnek de “I used to smoke (Ben
sigara
içerdim)” þeklindedir.


4 H. Ediskun, “öð retmendim kelimesiyle geliyordum kelimesinin
zaman bakýmýndan hiçbir ayrýlýðý olmamasý
gerekir” demektedir (a.g.e s.209). Ancak, geliyordu yapýsýný “Þimdiki
Zamanýn Hikayesi”, gidecekti yapýsýný da
“Gelecek Zamanýn Hikayesi” olarak vermektedir (a.g.e. s. 195-197)
5 Bu konudaki görüþler: O. Adalý “Ýkincil zaman ardýllarý [ Z2 ] :
Eyleme, zaman ve istem ardýllarýyla gelen
kavramlara ek olarak ikinci bir zaman boyutu da katabilir. Bu boyutu
taþýyan ardýllar yüklemin zorunlu birimleri
deðildir. Zorunlu olan zamana birincil zaman “ Z1”,zorunlu olmayana da
“Z2” denildi. Ýkincil zaman ardýllarý çaðdaþ
Türkiye Türkçesinde tek baþýna kullanýmý olmayan “Ý -“ eyleminin
belirli, belirsiz geçmiþ -DI / -MIÞ ardýllarýyla
oluþturduðu “idi”, “imiþ” biçimlerinden “Ý -” eyleminin düþmesiyle
oluþur: Öyküleme (hikaye bileþik zamaný) ardýlý:
Birincil zaman ya da istem ardýlý eklenmiþ eylemin öykülendiðini
belirtir… vermeli/y/di, ver-ecek-ti… Eylemli
yüklem ardýllarýnýn sýralanýþý: Yüklemde eylemden sonra ilk sýrada
birincil zaman ve istem ardýllarý gelir. Ý kincil
zaman kullanýlmayacaksa, kiþi ardýllarý onu izler. Ýkincil zamanýn
yeri, genel olarak birincil zamanla kiþi ardýllarýnýn
arasýndadýr… Bu sýralanýþa göre þöyle örnek verebiliriz: … ver-/i/-r-
di-m, ver-/i/yor-du-m, ver-ecek-ti-m…” (Türkiye
Türkçesinde Biçimbirimler, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1979, s.
49-50); K. Bilgegil “Bileþik Kipler: Ý çinde
ardý ardýna iki zaman veya kip bulunan fiiller, bileþik kipli sayýlýr.
Bunlar, önce birinci, sonra ikinci zamanýn adý
söylenerek belirtilmektedir: Mesala “Geliyordu” sözü birleþik
kiplidir; çünkü hem “yor” hem de “du” kip ekini ihtiva
etmektedir. Bu fiil þimdiki zamanýn hikayesi kipindedir diye
tanýnýr.” (Türkçe Dilbilgisi, Dergah Yayýnlarý, 2. Baský,
Ýstanbul 1982, s. 27)
6 Eðer “Ben bu iþi yarýn yapacaktým.” bile dersek, yine
“gerçekleþmemiþ bir niyet” kipi kullanmýþ oluruz. Yani,
yarýn yapýlmasý planlanan iþ yapýlmamýþ, iþ iþten geçmiþ, iþin zamaný
geçmiþtir.
7 yap-acaktým tarzýndaki çekimler, büyük çoðunlukla geçmiþ zaman
bildirmektedir. Çok özel kullanýþlarda “zaman
kaymasý” olarak niteleyebileceðimiz durumlar da söz konusudur.
Kullanýlýþ sýklýðýnda “geçmiþ zaman” fonksiyonu,
mukayese edilemeyecek kadar yaygýndýr.

3


Türkçeye çevrildiðinde de görülebildiði gibi, “used to” kalýbýnýn
karþýlýðý
dilimizde -(A)r -idi þ eklinde bulunmaktadýr: I used to smoke = Ben
sigara içerdim.
Ancak, biz “ilk ek zaman, ikinci ek kiptir” düþüncesinden hareketle,
bu yapýyý “GENÝÞ
ZAMANIN HÝKAYESÝ” diye adlandýrdýðýmýzdan, dilimizde yok gibi
gösterilebilmektedir.

Bizce, -(A)r i-di yapýsý için kullandýðýmýz “GENÝÞ ZAMANIN HÝKAYESÝ”
terimini de “GEÇMÝÞ ZAMANIN TERKEDÝ LMÝÞ ALIÞKANLIK KÝPÝ ” olarak
dilbilgisi kitaplarýmýza yerleþtirebiliriz.

Gramerlerimizde, asýl fiile gelen ekin zaman fonksiyonunda, i- (<
er-) fiiline
gelen ekin ise kip fonksiyonunda bulunduðu hükmünü yeni baþ tan
deðerlendirmeye tabi
tutarsak, yukarýdaki çekimlerin dýþýnda da birtakým deðiþik
adlandýrmalar önerebiliriz.

II. TABLOYA YENÝ ÞEKÝLLERÝN EKLENMESÝ ÖNERÝLERÝ

Birleþik yapýlarda kullandýðýmýz i- (< er-) fiili, Eski Türkçede
‘olmak’
anlamýndadýr. Hatta günümüzde bile “ne i-düði belirsiz adam”
tabirinde, ‘olmak’
anlamýný sürdürmektedir. Bu fiil (er- > ir- > i-), Türkçenin her
döneminde týpký ‘ekler’
gibi fonksiyonlu (baðýmlý, gramatikal) bir morfem olarak
kullanýlagelmiþ , gel-, yap-,
otur-, sev- gibi anlamlý (baðýmsýz, sözlüksel) bir morfem özelliði
göstermemiþtir.

i- (< er-) fiili ile ayný anlamda olan ol- (< bol-) fiili de,
yardýmcý fiil olarak
fonksiyonlu (gramatikal) bir morfem özelliði gösterir. A. von Gabain,
“Baðlý Fiiller,
Yardýmcý Fiiller” bahsinde, er-, bol- ve tur- fiillerini ayný baþlýk
altýnda deðerlendirmiþ
ve “bunlarýn tabiatlarý gereði hiçbir zaman zarf-fiillerle deðil,
çekimli fiillere, yani
tercihen isim durumunda olanlarla baðlandýklarýný” kaydetmiþtir8.

Türkçe Dilbilgisinin “Zaman ve Kiplerin Birleþ ik Çekimleri”nde i-
(<er-) fiili ile
geniþletilmiþ þekilleri tablolarýmýza yerleþtirdiðimize göre, benzer
tarzdaki ol- (< bol-)
fiili ile çekimlenen yapýlarý da, yine ayný gerekçelerle tasnife
alabiliriz. Þöyle ki:

“Ahmet sigara i ç - e r d i (< i ç - e r i-d i) nasýl tablolarýmýzda
yer alýyorsa,
“Ahmet sigara i ç - e r o l - d u” da yer alabilir.

Bunlardan birincisi (i ç - e r d i) “TERKEDÝ LMÝÞ BÝ R ALIÞ KANLIK”
bildiren
kip, ikincisi ise (i ç - e r o l - d u) “ESKÝDEN OLMAYAN FAKAT YENÝ
BAÞLAMIÞ VE DEVAM ETMEKTE OLAN BÝR ALIÞKANLIK” bildiren kip
görevindedir. Her ikisinde de zaman “GEÇMÝÞ ZAMAN”dýr.
Özetle söylemek gerekirse, bizim önerimiz, “iç-er i-di” yapýsýný
fiil zaman ve
kipleri tablomuza aldýðýmýz gibi, “iç-er ol-du” tarzýndaki yapýlarý da
tasniflerimize
sokmamýzdýr.

Bu öneriye birkaç noktadan itiraz edilebilir:

1. ‘ol- fiili müstakil bir fiildir’, denilebilir.

8 A. Von Gabain (çeviren M. Akalýn), Eski Türkçenin Grameri, Türk Dil
Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1988, s.87.

4


2. ‘ol- fiili, çekimlenmiþ olan asýl fiilden ayrý yazýlmaktadýr’,
diye
düþünülebilir.

Bunlardan birinci itiraza hemen cevap verilebilir. ‘ol- fiili’
müstakil bir fiildir,
ama i- (< er-) fiili de týpký ‘ol-’ gibi (hem de olmak anlamýnda)
müstakil bir fiildir.

Ýkinci itiraz ise (ol- fiilinin çekimlenmiþ fiilden ayrý yazýlýyor
olmasý), sadece
þekle dayanan, imla ile ilgili bir itirazdýr. Gramerimizde, fonksiyon
ve dizim
özelliklerinin imlaya kurban edilemeyeceði görüþünden hareketle, bu
tasarrufa da izin
verilebilir kanýsýndayým. Kaldý ki, diðer dillerin fiil çekim
tablolarýnda esas fiilin
çekimlenmesinde; ‘birden çok’, ‘anlamlarý farklý’, ‘yazýlýþ larý ayrý’
fiiller
kullanýlabilmektedir. Ýngilizcede ‘ol-’ (to be) fiilinin kullanýlýþý
ve “zaman ve kip
çekimi” tablolarýnda gösterilen þu çekim konumuz için fevkalade
dikkate deðer bir
husustur9:
The Future Prograsive / Contuinuous Tense Fiil Çekim Tablosu
A
F
F
Ý
R
M
A
T
Ý
V
E

I will be speaking English
You will be speaking English
He will be speaking English
She will be speaking English
It will be speaking English
We will be speaking English
You will be speaking English
They will be speaking English

Ýngilizce konuþ uyor olacaðým
Ýngilizce konuþ uyor olacaksýn
Ýngilizce konuþ uyor olacak
Ýngilizce konuþ uyor olacak
Ýngilizce konuþ uyor olacak
Ýngilizce konuþ uyor olacaðýz
Ýngilizce konuþ uyor olacaksýnýz
Ýngilizce konuþ uyor olacaklar

Yine ayný kitaptan
The Future Prograsive / Contuinuous Tense Fiil Çekim Tablosu
A
F
F
Ý
R
M
A
T
Ý
V
E

I will have spoken English
You will have spoken English
He will have spoken English
She will have spoken English
It will have spoken English
We will have spoken English
You will have spoken English
They will have spoken English

Ýngilizce konuþ muþ olacaðým
Ýngilizce konuþ muþ olacaksýn
Ýngilizce konuþ muþ olacak
Ýngilizce konuþ muþ olacak
Ýngilizce konuþ muþ olacak
Ýngilizce konuþ muþ olacaðýz
Ýngilizce konuþ muþ olacaksýnýz
Ýngilizce konuþ muþ olacaklar
Fonksiyonlarý ve tipleri ayný olan i- ve ol- fiillerine ayrý ayrý
muamele
ettiðimiz için10, hem gramer öðretiminde, hem de derslerdeki
morfolojik ve sentaks
incelemelerinde ikilikler doðmaktadýr. Þöyle ki;

9 Yýlmaz Hasdemir, “Tenses And Grammar of Modern English (Modern
Ýngilizcede Zamanlar ve Gramer)”
(Üçüncü geniþletilmiþ baský) Ýzmir 1992, s.61.
NOT: Ýngilizce gramerden aktardýðýmýz yukarýdaki tabloyu verirken ,
“dilimizin gramerini yazarken herhangi bir
yabancý dilin gramerini örnek almayý düþünüyor deð iliz. Amacýmýz,
sadece, dilimizin iþleyiþinin gramer kuralllarý
halinde dilbilgisi kitaplarýna layýký ile sokulabilmesidir.
10 Örnek olarak, T. Banguoðlu, “Tasvir Fiilleri”, “Cevher Fiili” gibi
ayrý bir ad altýnda “KARMAÞIK FÝÝ LLER”
baþlýðý koymuþ ve bizim “Fiil Zaman ve Kiplerinde Birleþik Çekim”
konusuna dahil edilmesini önerdiðimiz “yap-
acak ol-du’ tarzýndaki yapýlarý orada ele almýþtýr. Banguoðlu’nun
verdikleri özetle þöyledir: “Karmaþýk Fiiller: Ermek
durum fiilinin yanýbaþýnda olmak X bolmak oluþ fiili yine salt fiil
olarak Eski Türkçeden beri yardýmcý fiil
iþleyiþinde görülür. Olmak fiili bir yandan adlara ve sýfatlara
gelerek birleþik fiil tabanlarý meydana getirmekle
birlikte (bkz.§ 278 iyi olmak, baba olmak) bir yandan da cevher fiili
eklerine benzer bir tarzda bazý sýfatfiillere
gelerek oluþ ve kýlýþýn zamaný ve tarzýyla ilgili özellik taþýyan
birleþikler yaratmýþtýr: öðrenmiþ olmak, gelir olmak,
iþitmez olmak, satacak olmak gibi. Türkçenin fiil tabaný kadrosunu
daha da çeþitlendiren bu birleiþikler karmaþýk fiil
(verbe complexe) adýný veririz. … Yapýldýklarý sýfatfiillerin ait
olduklarý zaman kesimlerine göre anlatým kazanan

5



• gel-ecekti (< g e l - e c e k i - d i) çekiminin yapýsý
incelenirken
gel- › fiil
-ecekti › “GELECEK ZAMAN(IN HÝKAYESÝ, 3. Teklik kiþi)”(veya -
ecek sýfat-fiil, i- ek-fiil, -di hikaye çekimi)olarak verilmektedir.
• gel-ecek ol-du’da ise
gel- › fiil
gel-ecek › bu fiilin -ecek ile yapýlmýþ sýfat-fiil (partisip)
hali,
ol-du › ol- fiilinin “GÖRÜLEN (BÝ LÝNEN) GEÇMÝÞ ZAMANI”
olarak
gösterilir.
Yani yukarýdaki çekimler, gramerimizde iki ayrý zaman olarak
deðerlendirilirler.
“gel-ecekti” yapýsýnda zaman, gramerlerimize göre “GELECEK ZAMAN”dýr,
“gel-
ecek oldu”da ise “GEÇMÝÞ ZAMAN”dýr. Oysa, ikisindeki -ecek de ayný -
ecek’tir
(sýfat-fiil). Ýkisinde de -ecek üzerine fonksiyonlu birer morfem
olarak müstakil fiiller (i-
veya ol-) getirilmiþtir.
Buna benzer bazý yapýlar hakkýndaki önerilerimizi þöyle
gösterebilir.

i- (< er-) fiili ile
Kullanýlýþ ý Önerilen
Adlandýrma
KÝP
Kullanýlagelen Adlandýrma
ZAMAN
iç-er i-di geçmiþ (görülen) terkedilmiþ alýþkanlýk Geniþ Zamanýn
Hikayesi
iç-er i-miþ geçmiþ (duyulan) terkedilmiþ alýþkanlýk Geniþ
Zamanýn Rivayeti
iç-ecek i-di geçmiþ (görülen) gerçekleþ memiþ niyet Gelecek
Zamanýn Hikayesi

ol- (< bol-) fiili ile
kullanýlýþý Önerilen
Adlandýrma
KÝP
Kullanýlagelen Adlandýrma
ZAMAN
iç-er ol-du geçmiþ (görülen) yeni baþ lamýþn alýþ
kanlýk //////////////////
iç-er ol-muþ geçmiþ (duyulan) yeni baþ lamýþ alýþ
kanlýk /////////////////
iç-ecek ol-du geçmiþ (görülen)
////////////////
1989 yýlýndan beri lisans üstü programlarda yürüttüðümüz derslerde,
öðrencilere
bu yöndeki görüþlerimimizi anlatmakta ve bu noktalardan hareketle
Türkçede ne kadar
“Birleþtirilmiþ Zaman ve Kip Çekimi” elde edebileceðimiz yolunda
denemeler
yaptýrmaktaydýk. Bu denemeler sonunda, Türkçedeki zaman ve kip
çekimleri tablosu 30
baþlýk (5 zaman + 4 kip + bunlarýn hikaye, rivayet ve þartlarý) olarak
deðil de, 100’den
fazla olarak ortaya çýkmaktadýr.

100’ün üstündeki çekim þekillerinden bazýlarý 6 ayrý kiþi ile (1., 2.,
3. teklik ve
1., 2., 3. çokluk) çekimlenememektedir. O türlü olanlar özel
kullanýmlar olarak
düþünülüp tablolara sokulmayabilir. Ama, 6 ayrý kiþi ile, ayný
fonksiyonu gösterecek
þekilde çekimlenen yapýlar belirlenip “Fiil Zaman ve Kipleri”
tablolarýna dahil
edilebilir, kanýsýndayýz.


karmaþýk fiiller üç çeþittir: 1. Ö n c e l i k f i i l l e r i
(verbe antérieur), 2. B a þ l a m a f i l l e r i (verbe
inchoatif),
3. N i y e t f i i l l e r i (verbe intentionnel). A. Öncelik
Fiilleri: Geçmiþ sýfatfiili (-miþ sýfatfiili) ile yapýlýrlar…
Anlamýþ oldum. Görmüþ oluyorsunuz. Bitirmiþ olacaðýz… B. Baþlama
Fiilleri: Geniþ zaman sýfatfiili ile yapýlýrlar…
Gelir oldum. Utanýr olmuþ… Yalvarýr olacaklar. C. Niyet Fiilleri:
Gelecek zaman sýfatfiili ve ici hal sýfatfiili ile
yapýlýrlar… Verecek olmuþsun, almamýþ. Oturacak oldular, sonra
vazgeçtiler…”, (Türkçenin Grameri, Türk Dil
Kurumu Yayýnlarý 4. baský, Ankara 1995, s. 482-486)

6


S O N U Ç

Hem ana dili öðretimimizde çýkan zorluklarý, hem de yabancýlara
Türkçe
öðretirken içine düþtüðümüz yanlýþlýklarý ortadan kaldýrabilmek için,
Türkiye
Türkçesindeki fiil zaman ve kip çekimlerini yeniden incelememiz ve
ayrýntýlý
sýnýflandýrmalarýn bulunduðu tablolar geliþtirmemiz gerektiði
ortadadýr. Konunun
burada, gramercilerimizin görüþ, öneri ve eleþtirilerine sunulabilmesi
için, deneme
niteliðinde birkaç baþlýk sunmak istiyoruz. Bu tabloda kip ve zaman
çekimlerinin
adlarýný da belirtmek istemiyoruz. Ayrýca, bunlarýn sadece birer
fonksiyon göstermediði
de bilinmelidir. 6 ayrý kiþi ile çok sayýda örnek cümle üzerinde
yapýlacak farklý
incelemeler, yapýlarýn en baskýn fonksiyonlarýný ve en doðru
adlandýrmalarýný
belirleyecektir. Yapýlacak eleþtiri, öneri ve çalýþ malar sonucunda,
mevcutlardan daha
doðru tablo ve adlandýrmalarýn elde edileceðini umuyoruz.

F - (A)r i-di Geçen yýla kadar ben de sigara içerdim.
F - (A)r ol-du Günlük dertler yüzünden ben de sigara içer oldum.
F - (A)r ol-acak Hatta bu gidiþ le siz de sigara içer olacaksýnýz.
F - mIþ i-di Geçen sene Divanu Lugati’t-Türk’ü okumuþtunuz.
F - mIþ ol-du Benim sayemde Orhun Yazýtlarýýnýn bütün metnini okumuþ
oldunuz.
F - mIþ ol-acak Bu ders yýlýnýn sonunda hepiniz Köktürk yazýtlarýnýn
metnini
okumuþ olacaksýnýz.
F - mIþ ol-acak i-di Misafir gelmeseydi,bütün derslerimi bitirmiþ
olacaktým.
F-mIþtIr
Öðretmen dersi bitirmiþtir.
F - (I)yor ol-acak Yarýn bu saatlerde yüzüyor olacaksýnýz.
F - mAlý
Önümüzdeki haftaya kadar gömlekleri bitirmeliyim.
F - mIþ ol-malý Önümüzdeki haftaya kadar gömlekleri bitirmiþ
olmalýyým
F-mIþ ol-mak zorundayým Önümüzdeki haftaya kadar gömlekleri bitirmiþ
olmak zorundayým
F-mIþ ol-ma+iyelik gerek-iyor Önümüzdeki haftaya kadar gömlekleri
bitirmiþ olmam gerekiyor.

SÝZCE YUKARIDAKÝ MÜSTAKÝL YAPILAR
BELÝRLÝ BÝRER ZAMAN VE/VEYA KÝP ÇEKÝMÝ
Y A P M A M A K T A M I D I R ?

7


KAYNAKLAR


Oya Adalý, Türkiye Türkçesinde Biçimbirimler, Türk Dil Kurumu
Yayýnlarý,
Ankara 1979
Tahsin Banguoðlu, Türkçenin Grameri, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý (4.
Baský),
Ankara 1995
Kaya Bilgegil, Türkçe Dilbilgisi, (2. Baský) Dergah Yayýnlarý, Ý
stanbul 1982
Kemal Demiray, Temel Dilbilgisi, Ýstanbul 1970
Haydar Ediskun, Yeni Türk Dilbilgisi, Ýstanbul 1988
Muharrem Ergin, Türk Dilbilgisi, (20. Baský) Bayrak Yayýnlarý,
Ýstanbul 1993
A. von Gabain (Çeviren Mehmet Akalýn), Eski Türkçenin Grameri, Türk
Dil
Kurumu Yayýnlarý, Ankara 1998
Nejat Gencan, Dilbilgisi, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, (4. Baský)
Ankara 1979
Tuncer Gülensoy, Türkçe El Kitabý, Bizim Gençlik Yayýnlarý, Kayseri
1995
Yýlmaz Hasdemir, “Tenses And Grammar of Modern English (Modern
Ýngilizcede Zamanlar ve Gramer)” (Üçüncü geniþletilmiþ baský) Ý zmir
1992,
Zeynep Korkmaz, Gramer Terimleri Sözlüðü, Türk Dil Kurumu
Yayýnlarý,
Ankara 1992
Talat Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, 1968
Hamza Zülfikar, Yabancýlar Ýçin Türkçe Dilbilgisi (3. Baský), Ankara
Üniversitesi
Yayýnlarý, Ankara 1980



VII. Milletler Arasý Türkoloji Kongresi, Ý stanbul 1999



8