fiil-το ρήμα

[Caner Yılmaz]

FİİL (EYLEM)
Kainatta iki temel öğe vardır. Birincisi her türlü
canlı, cansız nesne ve kavramı karşılayan isimler. İkincisi ise bu
isimlerin meydana getirdiği iş, oluş ve hareketler yanifiiller
Dilin temel görevi ise bu kavram ve hareketleri sesler
veya harfler aracılığıyla söze dönüştürmektir. Seviyorum,
okuduk,çalışmalıyız, gideceğim. Dikkat edersek bu kelimeler iş, oluş,
hareket, durum bildirmekle kalmıyor, bu işleri yapanları yani
şahısları ve de işlerin gerçekleştiği zamanı veyadileğini
bildiriyorlar. Sevdik .... (Sevme işini geçmişte, biz
gerçekleştirdik.)
Fiil (Eylem) : Varlıkların yaptıkları işleri, hareketleri veya içinde
bulundukları durumları bir kipe (yani zamana veya bir dileğe) ve
kişilere bağlayarak bildiren kelimelere fiil denir. Fiillerin üç temel
kuralı vardır:
a) İş, hareket, oluş bildirir.
b) Kök veya gövde halindeyken kip eklerini alabilir.
c) Kök ve gövde halindeyken mastar eklerini (-mek, -mak)
alabilir.
Fiillerin en önemli özelliği harekettir. Fiiller hareketlerine göre üç
çeşittir:
1. İş ve Kılış Fiilleri: Bir nesneyi olumlu olumsuz etkileyen,
insanlar tarafından genellikle bilinçli olarak gerçekleştirilen
fiillerdir. Bu fiiller "kimi, neyi" sorularına cevap verir. Bu nedenle
iş ve kılış fiilleri çatısına göre geçişli fiillerdir. Kır-, ver-,
dur-...
2. Durum Fiilleri: Fazla hareketi olmayan, belli bir süre devam
eden, nesneyi etkilemeyen, insanlar tarafından bazen bilinçli, bazen
bilinçsiz gerçekleştirilen ve sona ermeleri için başka bir fiilin
başlaması gereken fiillerdir. Durum fiilleri çatı yönünden
geçişsizdir. Uyu-, kalk-, yat-...
3. Oluş Fiilleri: Bu fiillere "doğa fiilleri" de denir. Oluş
fiillerinde kendi kendine olma anlamı vardır. Bu fiiller aslında gizli
bir güç tarafından gerçekleştirilir. Bu fiillerin gerçekleşmesi
irademize (isteğimize) bağlı değildir. Yağ-, es-, yeşer-, kızar-,
acık-, gürle-...
Örnek Soru: Aşağıdaki cümlelerin yüklemi olan fiillerden hangisi
"oluş" bildirmektedir?
A)Sizi çok seviyoruz. B)Bir de şu soruyu çözsene. C)Çocuklar ne
güzel de oynuyorlar. D)Sen ne kadar da büyümüşsün, ufaklık!
[Cevap: A'da sev(mek) için birine ihtiyaç vardır. B'de, çöz(mek) için
soruya ihtiyaç vardır. Her iki fiil de kılış bildiriyor. C'de
oyna(mak) durum bildirir. D'de ise büyü(mek) irademizin dışında olur,
biz istediğimiz için büyümeyiz. Cevap D'dir. ]
Fiillerde Somutluk-Soyutluk
Somut Fiiller: Beş duyu organından herhangi biriyle algılanabilen
fiillere denir. Kır-, oku-, yaz-...
Soyut Fiiller: Beş duyu organından herhangi biriyle algılanamayan;
fakat var olan fiillere denir. Düşün-, hoşlan-...
Bazı somut fiiller, cümlede kullanılışına göre soyut
olabilir: Babam biraz odunkırdı. (Somut) / Arkadaşımın sözleri
kalbimi kırdı. (Soyut)
Dikkat ! Bir kelimenin fiil olabilmesi için şu üç öğeyi bulundurması
gerekir.
1. Fiil tabanı 2. Kip
eki 3. Şahıs eki
A) Fiil Tabanı (Kök veya Gövde) : Fiilin kök veya gövdesi,başka bir
ifadeyle kelimenin (-mek, -mak) eklenebilen en büyük parçasıdır.
Okudum oku (mak)
Kısacası, çekimli bir fiilden kip ve kişi ekleri
atıldıktan sonra kalan iş, oluş veya hareket bildiren kısma fiil
tabanı denir. Fiil tabanı basit (kök) veya yapım eki alarak türemiş
(gövde) halinde olabilir.
Çekimli Fiil Kök( İsim - Fiil ) Gövde
Taban Mastar (Fiilin İsmi)
Gördüm ----- Gör
------- Gör Görmek
Başlattık Baş ------ Başlat
Başlat Başlatmak
Yazdırın ----- Yaz Yazdır
Yazdır Yazdırmak
(Yukarıdan da anlaşılacağı gibi her fiilin kökü fiil değildir. Bazen
isim de olabilir.)
Kelime Kök Gövde Taban
Sarardı sarı sarı ar sarar(mak)
Yaşıyorum yaş yaş a yaşa (mak)
Çoğalmış çok çok al çoğal (mak)
B) Kip Eki : Fiillerin yapılış amacını ve zamanını bildiren eklerle
almış oldukları biçimine "kip" denir. Kipler iki grupta incelenir:
A) Bildirme (Haber) Kipleri B) Dilek
(Tasarlama) Kipleri
Haber (Zaman) Kipleri Dilek Kipleri

Geçmiş
Zaman -di
-miş Gereklilik
Kip -meli, -malı
Şimdiki
Zaman -( ) yor İstek -e, -a
Gelecek
Zaman -ecek, -acak Şart -se, -sa
Geniş
Zaman -( ) r Emir Eki yoktur.
C) Şahıs Eki : Fiilin bildirdiği iş mutlaka canlı veya cansız bir
varlık (özne) tarafından yapılır. İşte bu varlığa fiilin kişisi denir.
Türkçe'de üç tanesi tekil, üç tanesi çoğul olmak üzere altı tane şahıs
vardır.
Ben....(Kendisi söz söyleyen)
Sen....(Kendisine söz söylenilen)
O......(Kendisinden bahsedilen)
Dikkat: Fiilin bildirdiği şahısları aldıkları eklerden tanırız. Sevdi-
m...(Ben), Sevmiş-sin...(Sen)

Tekil
Çoğul


1 Ben
Biz


2 Sen
Siz


3 O Onlar


* Çalış - tı -m Ben

* Çalış - sın Sen

* Oku - muş --- (3. tekil şahıs eki yoktur)
* İste - di - m (Fiil tabanı-Kip eki-şahıs eki)
Örnek Soru : Aşağıdakilerden hangisi çekimli fiil değildir?
A) Anlarım B) Anlamak C) Anlamazsın D)
Anlıyorum
Çözüm: Şimdi bu kelimelerde fiilin 3 temel öğesinin (taban, kip,
şahıs) olup olmadığına bakalım:
Anlarım (Fiil tabanı, geniş z., 1.t.ş.)
Anlamazsın (Fiil tabanı, geniş zamanın olumsuzu, 2.tekil ş.)
Anlıyorum (Fiil tabanı, şimdiki z., 1.tekil ş.)
Anlamak (Mastar eki alan fiiller artık fiil değil fiilin ismidir ve
isimlerde kip ve şahıs kavramı yoktur. ) Cevap B'dir.
Türkçe'de Şahıs Ekleri kimi kiplerde değişik şekillerdedir:
Şahıs 1.çeşit 2.çeşit 3.çeşit 4.çeşit
1.Tekil -m -im -yim
2.Tekil -n -sin -sin ----
3.Tekil --- ---- ---- sin
1.Çoğul -k -iz -lim
2.Çoğul -niz -siniz -siniz -in, -iniz
3.Çoğul -ler -ler -ler -sinler
1. Çeşit ekleri alan kipler: Görülen geçmiş zaman, dilek-şart
2. Çeşit ekleri alan kipler: Öğr.geç.zaman, şimdiki zaman,
gelecek zaman, geniş zaman, gereklilik kipi
3. Çeşit ekleri alan kipler: İstek kipi
4. Çeşit ekleri alan kipler: Emir kipi
FİİLLERİN OLUMSUZLUK ŞEKLİ
Fiil tabanı +Olumsuzluk Eki (-me,-ma, -mez, -maz)+Kip +Şahıs Eki
Sev
me
di m
Gel
me
-- y in
DİKKAT : Geniş zamanın olumsuzu 1. şahıslarda -me, -ma diğerlerinde
ise -mez, -maz ile yapılır. Ve "- ( ) r kip ekinin yerini alır. Sev
(e) r im ----Sev (me) m / Bil (i) r sin....Bil (mez) sin
DİKKAT :
21:47 - 6/3/2007 - YORUM YAZ
baslık
Çekimli fiilin bölümleri;
- Fiil kökü
- Kip eki
- Şahıs eki

Çekimli Fiil
Mastar halinde bulunan fiile yapım ekleri getirilerek yani zaman ve
sahış ekleri getirilerek fiili başka kalıplara sokmaya denir.

gitmek
gidiyorum
gidiyorsun
gidiyor
gidiyoruz
idiyorsunuz
gidiyorlar

Bu, konuyu anlaman için bir örnekti
Sorunun cevabı A şıkkı

ağaç yaş iken eğilir----> eğil-mek--Fiil
at binicisini tanır----> binici-bin-mek- Fiil
ağır gitki yol alasın---->alasın-al-mak-Fiil

A akıl akıldan üstündür----Bu cümlede fiil bulunmuyor