TATAR TELE TURYNDA

[Ruşaniya Altay]

İl totmıyça, Tel totıp qara...

İl totmıyça, tel totqan xalıqlar öçen, yäğni üzläreneñ möstäqıyl' däwläte bulmağannar öçen tel mäsäläse härwaqıt kisken – qabırğası belän, yäğni könüzäk mäsälä bulıp tora. Äye, Atilla Rasixnıñ mäğlüm xikäyäsendäge «tel mäsäläse» inde ul – trağediäse, qömediä-satírası bergä uqmaşqan. Tel «ozın» bulu da telne qısqarta. Yäğni ber-berse belän ızğışıp, berniçä märtäbä däwläten yuğaltqaç, tatar aldında tuğan telne saqlaw probleması barlıqqa kilgän... Äy yaratabız inde bez ber-berebez belän üzebez öçen zıyanlı bäxäs qorırğa. Aqılğa utırğanıbız yuq äle. Bügenge köndä dä üzebez belän üzebez bäxäsläşkän bulıp, telebez öçen caylı bulğan «yañalíf»ne dä qaytara almadıq. Yaratabız şul çäbälänep alırğa. Millät öçen berär uñaylıraq forsat çığa başlasa, bezneñ tatar kiregä süz äytergä aşığa. Nişläpter, Mäskäwdäge tatarlarnıñ qayber dairäläre qotqığa kübräk bireldelär kebek. Tik qayda ğına yäşäsäk tä, tatarnıñ «perwıy» sortı da, başqası da, iñ berençe, bez ber-berebezgä kiräk. Bez barıbız da ber oçtan qayılğan... Xodayğa şöker, tatarnıñ genı – näseldänlege köçle, «töştän soñ» bulsa da, aqılı da bar... Däwläten yuğaltu çorınnan alıp, yulda köçle qarşılıqlarnı ciñä-ciñä, bilgele, zur yuğaltularğa da duçar bulıp, tırışıp-tırmaşıp telen saqlıy. Tel saqlaw – üzeñne saqlaw inde ul. Ciñelü açısın beraz tabıp alğan şatlıqlar da kimetkän sıman bula. Xalqıbıznıñ ädäbiäte, sänğäte ber külämdä saqlanıp qalu şul şatlıqlarnıñ iñ möhimeder möğäyen. Telebezneñ borınğı ürnäkläre dä alarda saqlanğan.

Möstäqıyl' däwläteñ bulmağan xäldä tel saqlaw çitenlegen başqalar misalında da kürsätep ütep bula. Tatardan bik küp märtäbälär uzdırıp, böten dönyağa taralğan, läkin şul uq waqıtta ber-berse belän iñ oyışqan -berekkän millät bulğan yähüdilär dä tellären bötenläy diärlek yuğaltıp betergän bulğannar ikän. Alay-bolay itep, cir satıp alğan bulıp, İzrail däwläten tözegäç, yazmadan tel torğızalar, dip söylilär...

Ay-hay, çiten ul il totmıyça, tel totu. Sineñ teleñä uramda bäylänälär, eşeñdä bäylänälär, mäktäptä (şqulda) bäylänälär, balalar baqçası (sadikta) bäylänälär. Brejnev çorı digän yıllarda eştä awız açıp, üz teleñdä süz äyterlek xäl qalmağan ide:«Ne ğoworíte po tatarski, eto ne kulturno!» Qurqıtunıñ şundıy "kulturnıy" yulın taba belälär digen, ä! Yarıy äle, Raziä apa, Möslimä, min:« Öyränegez sez dä bezneñ telne, ğömer buyı bezneñ belän bergä yäşisez bit», – dip äytä ala idek. Ä bersendä, uramda, tatar keşese dip yalğış endäşkäç, «waş poğanıy yazıq» dip yözgä bärep äyttelär...

Menä tağın bezneñ öçen çiten zamanalarnıñ qara ofığın açabız, dip, cirinovskiylar yögereşep yörilär. Bezneñ barlı-yuqlı däwlätçelegebezgä teş qayrıy başladılar. Häm iñ yamanı – tatar şunda uq artqı xutqa basa başladı. Matur ğına tatarlaşıp kilgän mäktäp-gimnazialärebez küzgä kürenep artqa taba tägäri. Anda uquçı balalar ber-berläre belän urısça söyläşä başladılar. İñ oyatı, soraştıra başlasañ, «Qazan utları» jurnalınıñ, «Mädäni comğa» gäziteneñ ni ikänen ... belmilär, başqaları turında äytep torası da yuq. Mondıy çorda bezdän bigräk tä oyışqanlıq, bigräk tä eçke oyışqanlıq taläp itelä dä inde. Xalqıbıznıñ millät öleşe äytkän, söylägän, yazğan härber ügetläw süzlärenä barçabız da qolaq salıp, añlap – çin – po – çinnarğa, türä-qaralıqqa, yäisä ğädi ber tatar keşese buluğa qaramıyça, waq-töyäk «minminlekkä», hawalanu-zurlanuğa, bötenläy dä naçarı – bitaraflıqqa birelmiçä, öç könlek dönyanıñ aldağıçlarına qızığıp, satılmıyça, tuğan telebez mäsäläsendä barıbız da ber bulıp, anı yaqlaşsaq, saqlaşsaq ide! Bezneñ ğömer mizgel, ä tatar tele barıbızdan da olı, ğälibanä, ul meñ-meñ yıllarnı kiçep kilä. Bilgele, tuğan telebez dä tatarğa räxmätle bulaçaq – üzeneñ güzäl ğıybäräläre belän qolaqlarıbıznı irkäläp, uqığan çağında küzlärebezgä dä şifa bulaçaq. Bezdä eçke oyışqanlıq patşa Räsäyse zamannarında uq bulğan. Tik bügenge şartlarda andıy oyışqanlıqnıñ tağın da zurrağı taläp itelä. Alda äytep ütelgänçä, un-unbiş yıllar elek, salqın qarnı tişep, cirdän qalıqqan umırzaya çäçäge tösle, ber-ber artlı açılğan tatar mäktäp- gimnazialärenä konkurs belän uqırğa kerü , azaydı ğına tügel, annan kire ağım başlandı. Bezneñ ata-analar şundıy da ber «sizgerlek» kürsätälär, imeş, zamanalarnıñ qaya taba barğanlığın bik tiz añlap alalar... Namus digän närsä dä bulırğa tieşter bit äle dönyada? Üzeñneñ tatarlığıña – tuğan teleñä xıyanät itü namuslılıq bilgese tügelder inde ul. «Böten dönyası butaldı, namus-xäyä qalmadı», – dip üzeñneñ dä zarlanırğa xaqıñ qalmıy iç!..

Brejnev zamannarında minnän tuğan telne yaratıp öyränüçelärneñ berse genä dä Ğorbaçev-Yıltsin çorında barlıqqa kilgän uram bazarlarına sügenüçe, eçüçe-tartuçı satuçı xatın-qız bulıp çığıp basmadı. Aylar-yıllar buyı rätläp xezmät xaqın birmägän çaqlarda da yä teş yamatırğa kiräk bulğanda, yä baş awırtqanda şifaxanälärgä barğanda min alarnı üzläreneñ eş urınnarında oçrata idem. Kürenekle yazuçıbız Täwfik Äydineñ böten dönya buyınça sibelgän tatarlar turında yazuın kübebez belä bulır. Ul sürätlägän yözlärçä tatar keşeseneñ härberese tatar mäktäplärendä uqıp, alğa taba elekkege SSSRnıñ ällä niçaqlı märtäbäle yuuylarında(wuzlarında) tağın da belem estäp, dönya küläm ataqlı keşelär bulğannar. Belmäsäñ, bel digändäy, atom reaksiase ütkärelä torğan qazannarnıñ nıqlığı da Qazan şähäreneñ ike-öç kenä yortlı Zawod uramında uynap üskän, tatarnıñ 12 mäktäbendä belem alğan, bezneñ tatar keşese Şäwkät İbrahímovnıñ fänni häm ğämäli eşçänlegenä turıdan-turı bäylängän bulğan ikän. Ätise-änise yanına qunaqqa qaytqan çağında, gel qazan, qazan dip söylägäç, üzeneñ atı belän yök taşuçı bulıp eşläwçe ätise:« Şul ğömer uqıp, ber rätle qazan da yasıy almadıñmı äle?» dip, şayartıp äytä torğan bulğan. «Tatar mäktäbendä uqıp, keşe bulıp bulmıy», digän qayberäwlärgä cawap bulıp yazıla minem bu süzlärem. Yuqnı söyläp yörmik, tatar mäktäbendä tırışıp uqığan balağa nıqlı belem alırğa da, çın keşeçä tärbiälänergä dä mömkinleklär citärlek. Ruxi yaqtan keşe bulu bügenge köndä iñ ähämiätlese äle ul. Urıs mäktäbendä uqığan här tatar balası yuğarı uqu yortına kerep uqıy dip belerseñ. Alay tügel iç, annan sorı massa kübräk tä çığa. Bu xaqta Qazan däwlät universitetı studentı Elmira Ğıysmätullina bolay äytä: " Urısça millionlağan keşe uqıy... Ä şulay da ilebezdä küpme suqbaylar, eşsezlär, yarlılar, cinayätçelär..." Yäisä bik tä bilgele, kürkäm uqıtuçı, Dawr uramına urnaşqan pedagogik kölliätneñ direktorı Marat Lotfulla ulı Ğaynetdinovnıñ äytkännärenä qolaq salıyq. Tulay toraqta yäşäwçe dürt yöz student bala arasında ber genä narkoman da, eçkeçelek belän şöğellänüçe dä, tämäke tartuçı da yuq, di ul. Ä menä tatar mäktäbendä uqıp, berärseneñ balası alğa taba uqıy almasa, bu süz tirajlanıp taratıla. Bu eştä balanıñ äti-änise «tırışlıq» kürsätä... Ğäyepne başqa cirdän ezläsä döres bulır ide...

Zamanalar üzgärep, xosusílek, xosusíläşterülär kilde. Baylıq şäxsi qullarğa küçä. Bälki tatar bayları da kübäyä töşär äle dip ışanası kilä. Tik älegä alar elekkege Xösäyenovlar da häm başqalar da tügel. Tatar telen yäşätü öçen matdi yärdäm kiräklegen añlıy torğannar siräk kürenä. Östäwenä härtörle qızğanıç xällär şahítı da bulırğa turı kilä. Beraz xälle bügenge kön tatar keşese ber şähärdä ike dä uylamıyça mäktäp, mäçetkä isä xatın-qızlar öçen irken yanqorma tözette. Şulçaqta ber din eşleklebez bulışçıbıznıñ şäxsi tormışında kötelmägän ...etlek eşläde... Ayanıç ki, yäş keşebez mäçettän dä, tatar tormışınnan da bizde. Ul xäzer başqa xalıqlar arasında. Menä şundıy yuğaltu. Mäçet-mädräsälärdä tuğan telneñ bik az öyränelüe alarnıñ citäkçeläreneñ tatarlıq añı tübän däräcädä buluın da kürsätä küräseñ.

Bez gelän-gelän genä tiskärelek-kirelektän tormıybız iç inde. Üzebezneñ uñay sıyfatlarıbıznı ezläp tabıp, bilgeläp qarıyq äle. İñ berençe, min bezneñ tormışta bik qızıqlı ber xälne beläm. Ällä qaylarda, Tatarstannan çittä yäşäwçe, tuğan telebezdä rätläp ipilek-tozlıq ta söyläşä belmäwçebez dä "rodnoy yazıq" digän grafağa "tatarskiy" dip yazdıruçılarıbız turında äytüem. Soñğı waqıtta ul grafanı yuqqa ğına betermädelär iç inde, kemgäder qomaçawlıy...

Annan, tağın da mäktäp belän bäyle xäl. Ata-analar mäktäpkä kilep: "İpi, toz dip äytterä almağan balalarıbızğa tuğan telne öyrätäsez, räxmätlär yawsın sezgä", – dip yılıy-yılıy äytälär ide. Monda äle yılaw ğına tügel, ber küñelle qızıq ta bar. İdel-Ural töbägendä şul Brejnev xakimiate yıllarında urısça uqıtuğa küçep betkän qatnaş mäktäplärdä tuğan telne öyrätü barı tatarlarda ğına ide. Soñınnanraq, bezdän kürep, başqa xalıqlar da uqıta başladı. Kürkäm sıyfatlarıbıznı barlap, bügenge könnän dä misal kiterep bula. Barı tik bezdä genä mäktäplär häm yuuylar – yuğarı uqu yortları öçen urıs balalarına häm studentlarına atalap programmalar tözelgän, däresleklär çığarıla.

Söbxanallah!

Tatar xalqı üzeneñ yäşäyeşeneñ caysız-uñaysız çorlarında tuğan telen cır cırlap ta saqlıy. Bu uñaydan bik zur yärdämçebez ul cır. Sixri köylärgä ürelep, qolaqqa yatışlı süzlärebez küñelgä señä, üzläşterelä. Tatarnıñ iñ küp barğan-yörgän cirläre teatr häm cır konsertlarıdır. Tik soñğı yıllarda cırğa qağılğan uñaysızlıqlarıbız da çığıp tora. Globälläşterü şawqımı (imperializmnıñ yaña şäkele) milli köylärebezgä dä höcüm itä başladı, dönyaqüläm ber törle köysezlek-moñsızlıqqa tartıp kertmäkçe bulalar. Tatar köye xätta üzebezneñ törki qardäşlärebeznekennän dä ayırılıp toruı belän yäşäde, äle dä şuña omtılırğa, ayırımlanırğa kiräkter. Moña çaqlı tatar qolağı iñ neçkä moñlı borılışlarnı, melizmnarnı işetep yäşäde, ä inde ber-ike genä notadan torğan, turıdan-turı qıçqırta torğan "köylär cırlıy", tıñlıy başlasaq, bötenläy dä tupaslanğan qolaqlı tatarlar qäweme barlıqqa kilergä mömkin, Allah saqlasın! Üzläreneñ köylärendä melizmnar bulmağan xalıqlarnıñ qolaqları bezneñ köylärneñ neçkäleklären işetmi iç, härkemneñ üzençä.

Ğafu, yazmamnıñ bu öleşendä üzebezneñ uñay sıyfatlarıbıznı ğına barlıyq, digän idem, şunı däwam itik äle. Däwlätçelek strukturalarıbız da tuğan telne saqlawda tırışlıq kürsätergä omtıla. İ qardäşlärem, ägär dä sez mart ayınıñ soñğı un könlegendä Mädäniät ministrlığı häm Xor cämğeyäte oyıştırğan Sigezençe xor assambleyäseneñ soñğı konsertın ğına qarasağız da küñelegezgä küpme xuşlıqlar alıp qayta idegez. Köye belän bergä süzläre dä cırlap torğan äsärlär iñ köçle alqışlarğa kümelde. Böyek telebezneñ ciñüe, tanatanası ide bu!

Bötendönya tatar kongressınıñ tuğan telebezne saqlaw buyınça eşçänlegen dä ozaq itep söyläp häm yazıp bulır ide.

Üzebezne beraz maqtap alğaç, tağın da borçulı xällärebez çabudan tarta. Telebezne bayıtuda bez yalğışraq yulda buğay. Böten xalıqlarda da tel, nigezdä, alınma süzlär xisabına bayıy. Barçası da kürşesennän süz ala da, üz teleneñ qağıydälärenä turı kiterep, anı äytä başlıy; yaña süz şulqädär dä üzläşep kitä, anı çittän kergän dip söyläwçe uylamıy da, barı tik ğälimnär genä ul süz taríxın öyränep-tikşerep, anıñ berençel nigezen tabarğa mömkin, çınlıqta ul süz qabul itkän telneñ üzeneke bulıp yöri – işçi wetra v pole kebek. Ä menä bezneñ tel misalındağı xällär ğäcäpländerä. Bezdä alınma süzne üzeneñ iske qağıydäläre buyınça xärefen xärefkä turı kiterep yazalar, awazın bezneñ artikulasiagä turı kilmägän oçraqta da buğaz yırtıp äytälär häm... äytterälär. Güyä bezne kemder küzätep, bolar süz urlamasın dip, qarap-tikşerep tora. Näticädä, tege süz dä "min sezneke tügel" dip "qıçqırıp" tora. Alay tel bayıtıp bulmıy. Üzebezneñ tel tegermänendä tarttırsaq qına bezneke bula ul alınma süz. Tel bayıtunıñ tağın ber yulı – dialekt süzlärdän faydalanu. Tatarnıñ dialektları bay, küptarmaqlı, şundıy kiräkle, şundayın da matur süzlär küp alar eçendä, saylap-saylap qına iñ kiräklelären, iñ maturların alası ğına qana, läkin yalt itep qarşı töşüçelär tabıla... Bu xälne dä üz botağıñnı üzeñ kisü dip äytmiçä, başqaça äytep bulmıydır.

Tel saqlaw häm anı bayıtu mömkinçelege bulıp torğan tağın ber urnıbız bar. Bezneñ şartlarda bu urın berençelärneñ dä berençese äle ul. Bar ul andıy urın – ul ğailä. Äbi-babayı, äti-änise, uğılı-qızı bulğan ğailädä mölder-mölder genä tutırıp, gölder-gölder genä görläşep-söyläşep utırunı ğına küz aldına kitersäk tä, tuğan telebez öçen borçılularıbıznıñ näq yartısı yuqqa çığar ide! Sirägräk küreneşter şul bu. Yışlanıp torsın ide şundıy matur manzaralar, küñeldän ağılğan teläklär. Şiğer dä şunı teli:

 

... Ğäzizem dip, qäderlem dip,

İrkäläsäm balamnı,

Bu çınında üz telemne –

Tatar telen barlawım.

 

Şikärem, balım disäm dä,

Bal tämen toyam teldä.

Çın tatar ğämäle bulır –

Söyläşik tuğan teldä!

 

Ğäziz telem – çiksez kügem,

Sin – diñgezem, xıyalım.

Mäñgegä sine yäşätü –

Berdänber ixtıyarım!

Bikä Räximowa

"Mädäni comğa", 23 äprel, 2004 yıl