FILI FALEALEA-TONGATAPU 1- KOLOMOTU'A - MOSESE VEIUTO MANUOFETOA

[Daphne Taukolonga]

Sopu ‘o Taufa’ahau,              

KOLOMOTU’A.

‘Aho 5 ‘o ‘Okatopa, 2014.

 

‘TALANOA FAKA-FE’ILOAKI E POLE FAKA-POLITIKALE KE SEVȂNITI MA’A TONGATAPU 1’

 

Si’i _____________________________________________ mo e fāmili

Fakatulou mo e tala malu ‘o hotau Kolo ‘Eikiʹ ni; ‘isa ‘o e fonua mo e lotu. ‘Okuʹ te hū ‘apasia mo faka’apa’apa atu he ‘oku kei tu’u ‘a e talaʹ: “’Oku ‘eiki ‘a e koloʹ ni ‘o a’u ki hono la’i veve”. Ko e motu’aʹ ni, ko e va’a fefie ngahūhū pē mei homou tu’akoloʹ; ko e fie’aonga ki he ‘unuaki fonua ‘oku fai ‘e he Hou’eiki ‘i hotau koloʹ ni. 

‘Oku ou tukupā ke u pole’i ma’aʹ ku ‘a e fatongia ko e ‘ave hotau le’oʹ ki Falealea ‘i he to’u fili Falealea ‘o e ta’u niʹ. ‘Oku taau mu’a ‘a e pole ni ia mo hou’eiki mo e kau lava me’a ‘iloa hotau kolo ni, pea hulu atu ‘ene tuha mo ha taha kuo tau falala ki ai ‘i he ngaahi ta’u kuo tau sītu’a ki aiʹ. Ko ha taha ke tu’u ma’a Kolomotu’a ko e kaimelie ia ‘o e Hala Vaha’akolo mo e Sia-ko-Veiongoʹ, ka ko e fakahoha’aʹ ni ko e sosa’a pē mei tu’a “Finemā” ki Lofanitani mo Faletu’uloto. ‘Oku ou lave’i ‘eku tu’aʹ.Ka ‘oku ou tu’a fe’unga ke hōngea mo e fānau mo e makapuna ‘a hou’eiki. ‘Oku ou lotolahiʹ he ko e fonua lotolahi mo lototo’a ‘a Kolomotu’a. ‘Oku ou māfana he ko e fonua māfana ‘eni. ‘E ‘ikai fuoloa mei heni kuo ‘ilo ‘e Tongatapu 1 ha tu’a ‘oku fe’unga mo honau kolo ‘eikiʹ, ha to’a ‘oku fe’unga mo honau Kolo Hauʹ. Kuo u li’oa atu ‘a hoku uma ke vaka ai e ha’amo fatongia ma’ae kolo ni mo hotau fonua.

Ko ‘eku leaʹ “Tau Kamata pē Fo’ou, he Hala kuo Tofa”. Ko e lea ia ‘a e taukei. Ka ‘okuʹ ne ofongi kitautolu ki ha to’u fili Falealea ‘oku fiema’u ke tau toe lue fo’ou he hala pē na’a tau ‘osi lue mai ai.‘Oku ‘ikai ko ha’atau foki ki mui.‘Oku ‘ikai ‘aupito ko ha’atau hiki fakalaka kimu’a, ka ko e pole ‘oku faiʹ ko ‘etau toe ‘a’ahi fo’ou pē ki he hala na’a tau fou maiʹ. Tau to e ‘a’ahi ki ai ‘o vakaia ‘aki ‘a e fofonga ‘o ha Tonga ‘oku kamata ke popo ‘a ‘ene ki’i fala ‘o e “nofo-‘a-kainga”. Tau toe kamata pē fo’ou he hala kuo tofa ‘e Siaosi Tupou V, ‘ikai ‘aki ‘a e sio fakafo’ituitui na’e fai ‘e kinautolu na’a nau kamata mai ‘a e Pule’anga Fo’ou, kae fakahoko‘aki ‘a e si’i fofonga makafokafo ‘o e kakai ‘o e Vāhenga Tongatapu 1.

PUIPUITU’A

Hange ko ia kuoʹ u fakahoha’a ki ai ‘i ‘olungaʹ; ko e motu’aʹ ni ko e motu’a tu’a. ‘Oku ou tupu meiʹ he fāmili tu’a, pea ‘oku ou maheni mo e mo’ui ‘a e tu’aʹ, ‘a e mo’ui fakaetu’aʹ.

Ko hoku hingoaʹ ko MOSESE TEU-KI-VEIUTO MANUOFETOA. Ko hoku tupu’angaʹ ko e motu’a ‘a Kingi Tupou VI ko Rev. Nunumovete Manuofetoa mei Holonga Vava’u; ko e foha ‘o Mosese Manuofetoa mo Simaima Palu Manuofetoa (Koulo, Ha’apai). Ko ‘eku fine’eikiʹ ko Suliana Liongitau Manuofetoa ‘o Kolomotu’a ko e ‘ofefine ‘o Rev. Mosese Liongitau (Kolomotu’a) mo Falepaini Vea Liongitau (Ha’ato’u, Pangai, Ha’apai).‘Oku ou maheni mo e mo’ui fakatu’aʹ he ko hoku tupu’angaʹ ko e tupu’anga pē na’e fakatu’a. ‘Oku toko ua pē hoku ongo tehinaʹ.‘Oku ou maheni mo e mo’ui fiekaiaʹ. Na’aʹ ku mo’ui pē mo hoku ongo tehinaʹ he fāvai ‘o e kakai masiva ‘o e siasiʹ. Na’e malolō si‘emau Tangata’eikiʹ ‘oku ou kei ta’u 12 – lolotonga ia ‘ene Tiuta Lahi ‘i he Kolisi Mailefihi/SIu’ilikutapu ‘i he 1979. Ko e tā ia na’e ongo ki ha ki’i fānau ne te’eki lahi hake ‘enau ‘iloʹ ‘i he me’a ke mau kaiʹ mo ia ke mau inuʹ. Ko ‘emau fa’eeʹ na’e hoko ko e maama ‘i he loto fakapo’uliʹ. ‘Io, na’e ‘i hono nima hemaʹ ‘a homau ako’iʹ pea ‘i hono mata’uʹ ‘a homau fafangaʹ. Ko e me’a kotoa pē na’e femolimoli’i, ‘o a’u ki he fo’i manioke hamuʹ. Ko e ngaahi ‘aho fakapōpō’uli ‘o ‘ikai hā ha me’a ka ko e puputu’u pē. Ka ko e ngaahi ‘aho na’aʹ ne ‘omi kiate kimautolu ‘a e mahu’inga ‘o e mo’ui kātakiʹ, fakato’oto’aʹ, mo e mo’ui fe’ofo’ofaniʹ.

Na’e ‘ikai faingofua fau ‘a e ngaahi ‘ahoʹ. Hanga atu ki he’eku fine’eikiʹ tangi. Hanga hifo ki hoku ongo tehinaʹ tangi. Me’a pē na’e mahino kiate kimautoluʹ ‘a e pau ke mau tu’u mo tō fakataha mo e toenga ‘o homau ki’i familiʹ ke utu ha kaha’u ‘oku maama mo lelei. Ne a’u ‘o lea mai ‘eku fine’eikiʹ “Mosese, ‘oku ou tui ‘oku mahu’inga ke tau foki ki homau ‘api ki he ‘Fanga Ko ‘Alofaki ‘o e lotu’ki Kolomotu’a. Ko ‘api pē ia ‘e ‘ofa ‘iate au mo kimoutolu”.  Na’e ‘ikai fu’u ‘uhinga fēfē kiate au ‘a e lea ko iaʹ he taimi ko iaʹ. Ko e ‘ahoʹ ni, ‘oku maama ‘o lahi hake ‘i he tangi hoku lotoʹ ke “foki ki ‘api”. ‘i homau ki’i apiʹ ko ‘Foki Masiva’ (Sopu-‘o-Taufa’ahau) ‘oku tahi mei hē pea vai mei hē. ‘i ‘apiʹ ni ‘oku monumanu hua mei hē pea huhu mofi tengi mei hē.

Ka na’a mo ia, ‘i ‘api na’aʹ ku ako ai, lotu ai, mou fuakavenga ai. ‘I ‘api kuo hoko ai hoku ongo tehinaʹ, Rev. Taniela Manuofetoa mo Rev. ‘Ovaleni Manuofetoa, ko e ongo faifekau ‘i he SUTTʹ. ‘I ‘api ni ai pē, Kolomotu’a, ‘oku ou nofo mo e ‘amanaki lelei ki he lea ‘eku fa’eeʹ “Ko ‘api pē ‘e ‘ofa ‘iate au” neongo ne mau mo’ui pe he fo’i topulangi, lomu mo e te’epupulu hotau fanga ‘i Kolomotu’a.

Ko hoku ta’u motu’aʹ ko e ta’u ‘e 47. Ko e tamai au ki he ki’i fānau. Ko e lahi taha ‘i he ki’i fānau ko iaʹ ko e fa’ē mate lolotonga ‘ene kei mahina 5. ‘Oku ou maheni mo e mo’ui faingata’a’iaʹ. ‘Oku ou maheni mo e mo’ui ‘i Kolomotu’aʹ. He na’a mo e uhouhonga ‘o ‘eku faingata’a’iaʹ ‘oku ou ‘ilo ai ha ‘ofa ‘oku lahi hake. Ko e ‘ofa ko iaʹ ‘oku fakafou mai ia ‘i hoku hoa ‘ofa’angaʹ ko ‘AMELIA TOHU’IA FIFITA MANUOFETOA. Ko e fefineʹ ni ko e kaimelie mo’oni. Ko hono tupu’angaʹ ko e tupu’anga pē ia ‘oku ‘eiki – meiʹ he Fāmili Ha’a Holaniʹ ‘a e fa’ee ko Semelisi Finau Kaihau Holani (Ko Tohu’ia ko e mokopuna 1 ‘o Siosiua Kaihau Holani mo ‘Amelia Blake Kaihau Holani) mo e Fāmili Ha’a Fifitaʹ, ko e tamai ko Fangupō Pau’u Tu’i’ahai Fifita (To e mokopuna 1 foki ‘o Lisala Mafile’o Vakautakakala mo ‘Alisi Mo’ungaloa Fifita). Ka na’aʹ ne ‘eiki fe’unga ke hifo ‘o ‘ofa ‘iate au mo ‘ema ki’i fanauʹ. ‘Oku ‘iate ia ‘a e mafai ‘o e ‘ilo me’aʹ, ivi ke fai ha me’aʹ, mo e loto ke kavekavea’u ‘ene kaveingaʹ ko e mo’ui ke mo’ua pe ke ‘ofa. Ko e Kolomotu’a mo’oni ‘a hoku hoaʹ tatau he tamai mo e fa’e. ‘Okuʹ ne ma’u ‘a e loto mo e ongo ‘o ha taha ko e Kolomotu’a, ‘o ha Kolo Hau mo e Kolo ‘Eiki. Ko ‘ene tu’unga amoʹ ‘oku ou mūmū ai he ‘ahoʹ ni mo ‘ema ki’i fanauʹ.Ko ‘ene taukei ‘i he ngaueʹ - faiako ta’u ‘e 23 he SUTT (‘i Tupou High School (Fasi), Kolisi Kuini Salote, Tupou High School (Nukunuku), Kolisi Ko Tupou, Kolisi Hofangahau (‘Eua) mo e Tokoni Puleako ‘Akatemika – Tupou High School (Vaololoa) he lolotonga ni – ko e mata’ikoloa ia kiate au mo ‘ema ki’i fanauʹ.

Ko e motu’a ngāue au ‘a e SUTTʹ. Ko e ‘ahi’ahi pē ke muimui’i ‘a e kelesi kuo taki mai au ki ai ‘e he’eku ongomātu’a. Ko e motu’a Tauhi Pa’anga au ‘a e Potungaue Ako ‘a e Siasiʹ. Na’a ku tokoni pule foki ‘i he ngaahi Ako ‘a e SIasi talu mei he’eku kamata ngaue he 1984. Ko e ongo mēmipa kimaua ‘o e SUTT ‘o ‘Isileliʹ, Sopu-‘o-Taufa’ahauʹ. ‘Oku ma malanga hoko pea ko hoku hoaʹ ko e taki kalasi ‘aho mālōlōʹ. Ko e mēmipa foki ia ‘o e Kalusetiʹ pea to e Failautohi faka-Sapate.

 

Ngaahi Ako’anga na’aʹ ku Ngāue ai he Siasi

Kuo kakato ‘a e ta’u ‘e 30 ki he 2013 ‘a ia ne u fakakaungatamaki ai ko e faiako he Kolisi Kuini Salote, Tupou High School – Fasi (Faiako ‘Akapulu he ngaahi timi hau e 1996-99), Tupou Tertiary Institute, mo Tokoni Puleako – Tupou High School (Nukunuku), Tokoni Puleako – Kolisi Ko Tupou, Tokoni Puleako – Kolisi Hango, Tokoni Puleako – Tupou High School ( Vaololoa), ‘Ofisa Ako Pule – Kau Ngāue ‘a e P/Ako ‘a e SUTT mo ‘Ofisa Ako Pule – Pa’anga ‘a e Potungaue Ako ‘a e SUTT he lolotonga ni.

Ngaahi ‘Apiako na’a’ ku ako aiʹ

Akoteu ‘a ‘Utulau, Veitongo mo Mo’unga ‘Olive (Kolonga) , Kolisi Ko Tupou, Tupou High School, USP (Fiji), Univesiti Tekinolosia Queensland (Aust), Univesiti Queensland (Aust), ‘Univesiti Katolika ‘o ‘Aositelelia (Senē)

Ngaahi Ola ‘o e Ako na’e Fai

Masters of Business Administration (USP), Masters of Professional Economics (UQ), Graduate Diploma in Education (QUT), Bachelor of Arts (Economics/Maths) (USP). Australia’s Awards for Leadership Fellows’ Program (ACU).

Tu’unga Fakalotu ‘i he Siasi Uesiliana Tau’ataina ‘o Tongaʹ

Fakafofonga Pāloti he Konifelenisi SUTT, Komiti Ako ‘a e SUTT, Malanga Hoko, Tauhi ‘Aho/Taki Kalasi, Sekelitali (SUTT ‘Isileli).

NGAAHI NGȂUE FAKA-POLITIKALE

Mēmipa he Komiti Temokalati (Sekelitali he Komiti Fili kae Sea ‘a Palōfesa Futa Helu), Kautaha Totonu ‘a e Tangata/Fefine mo e Temokalati (Sekelitali), Komiti ‘a e Kakai ki he Fakalelei Politikale mo e Paati Temokalati ‘Otumotu Anga’ofa (Sekelitali, 2010).

NGAAHI NGȂUE MA’AE FONUA:

i)                    Faiako ‘Akapulu Fakafonua ma’ae U19 he 1999 ki Samoa.

ii)                  T/Faiako ‘Akapulu Fakafonua ma’ae U18 vs U18 Aositelelia he 2002.

iii)                T/Faiako ‘Akapulu Fakafonua ma’ae U18 he 2003 ki Aositelelia.

iv)                Fili he kau ‘uluaki Talēkita ‘o e Poate Sino’i Pa’anga Mālolō Fakafonua he 2012.

NGAAHI NGȂUE MA’AE KOLO:

i) Kau he Timi ‘Akapulu Kalasi 1 ‘a Sopu (1987) mo Kolomotu’a (1988).

ii) Kau he fokotu’u mo fuofua Palesiteni he ‘uluaki ta’u ‘e 5 (1995-99) ‘a e Kalapu Sikolasipi

‘TO’UTUPU TALIMATUA’ ma’ae fānau paea kuo mole si’enau mātu’a ‘i Sopu, Tongata’eapa, ‘Isileli mo e konga ‘o Kolomotu’a, ‘oku ‘amanaki ke kakato he ta’u ni ‘a e ta’u 20 ‘a e Sikolasipi ni mo ‘ene ‘aonga ki he ngaahi fāmili masiva mo faka’ofa tokolahi ‘o hangē koia neu tupu ai.

iii) Poupou ki he ako mo e talēniti ‘a e fānau he Vāhenga.

iv) Tokoni Faka - Faiako ‘Akapulu Liiki/‘Iunioni/7s ma‘ae Sopu Sharks ‘o a’u mai ki he ‘aho ni.

v) Kau ki he Kōmiti Ako ‘a e Kosiliō ‘a Kolomotu’a.

 

POLE MAHU’INGA KEU NGȂUE KI AI

Koe’uhiʹ ko e tu’a au, teu ‘alu mo e le’o ‘o e tu’aʹ. Koe’uhiʹ ko e tamai mate mo e paea au ‘oku ou kei ta’u si’i, teu ‘alu mo e le’o ‘o e kau tamai mate mo e paeaʹ. Koe’uhiʹ ko ‘eku me’akaiʹ ko e masiva mo e fusimo’omo, teu ‘alu mo e le’o ‘o kinautolu si’i kau uitou ‘i he koloʹ ni ‘oku faingata’a ke ma’u ha me’a ke tokoni ki si’enau fānau. Fakataha mo ia, koe’uhiʹ ‘oku ou maheni mo e nofo he vaiʹ mo e anoʹ teu ‘alu mo e le’o ‘o kinautolu ‘oku mo’utāmakia ‘e he faingata’a ‘o e nofo’angaʹ mo e me’akaiʹ. Ko ‘eku taumu’aʹ ke ‘ave kakato e le’o ‘o e kakai ‘o Kolomotu’a ki Falealea. Ka ongo lelei ki Falealea ‘a e le’o ‘o e si’i kakaiʹ ni ‘oku tau ‘amanaki lelei ki ha Kolomotu’a ‘oku mahutafea ‘i he hu’akau mo e hone. Ka ‘oku ‘i ai ha fümili ‘oku hoha’a he ‘ikai ‘i ai ha totongi ako ‘ene fanauʹ ko e pole ia kiate au he na’aʹ ku kau he faingata’a’ia aiʹ. Ka ‘oku ‘i ai ha fāmili ‘oku hoha’a he fakaehaua ‘i hono lotofaleʹ ‘e he fakalakalakaʹ ko e pole ia kiate au he ‘oku ‘i ai ‘eku ki’i fānau. Ka ‘oku ‘i ai ha fāmili ‘oku hoha’a, ko e ’uhiʹ ko e vaivai ‘a e ngaahi naunau fakafalemahaki ki he kanisaaʹ mo e pā kalava ko e pole ia kia au he ‘oku ou maheni mo e faingata’a’ia ‘o e mole ‘a e fa’ē ko e ‘uhinga ko ia. ‘Oku ou pole keu fakaongo ‘a e le’o ‘o kinautolu kuo fuoloa ta’u hono lomia ‘e kinautolu ‘oku ma’u ‘enau me’aʹ mo lelei ange ‘enau akoʹ. Ko hoku lotoʹ keu fakafoki ki Kolomotu’a ‘a e ma’uma’uluta ‘o ‘etau fetā’utu’i ‘i he ki’i fala ‘o e “nofo-‘a-kainga”. Ko hoku loto ke tau nofo ‘i ha Kolomotu’a ‘oku “tu’u mo tō mo e toenga ‘o hotau kakai fakataha,ʹ” ka tau utu ha Kolomotu’a Fo’ou ma’ae kaha’u ‘etau fānauʹ.

 

Ko e pole faingata’a he ‘oku ‘i ai hono pole faka-politikale. Kuopau ke tu’u e Pule’anga ‘a e Kakaiʹ ‘i Falealea. Ko e foungaʹ ‘oku taha pē. Kuo pau ke ‘i ai homau ni’ihi ‘i he kau fakafofonga ‘o e Kakaiʹ ke feilaulau ke nofo ‘i tu’a (‘ikai ke minisitā) kae lava ke tu’u ha pule’anga ma’a kitautolu.‘Oku ou pole keu kau he nofo ‘i tu’aʹ ‘o kapau ‘oku fiema’u vivili mo’oni ha mo’ui ke vēkeveke feilaulau ma’ae kakai ‘o e fonua kotoa. ‘I he’eku feilaulau ko iaʹ, ‘oku ou tui ‘e ongo le’o lahi ai homou le’oʹ ki Falealea mo e Pule’angaʹ (Toko 17). Ko e koloa ia ‘o e Liliu Fo’ouʹ (2008) ka na’e ‘ikai ke fie feilaulau ha taha ki ai ‘i hoku fanga tokoua kimu’aʹ. Ko e me’a ia ‘oku ou tui ko e “ngāue fakataha” mo e “tu’u mo tō” mo e kakai ‘o e fonuaʹ. Ka lava ia, ‘oku ou tui ‘e ma’u ‘e Tongatapu 1 ha kaha’u lelei mo malu ‘i he to’u Falealea ka hoko.

 

‘Oku ou fai ‘a e fakahoha’aʹ ni mo e ongo’i mo’oni ‘a ‘eku feinga ke tui ‘a e sū ‘o ‘eku tangata’eikiʹ ka ‘oku ‘ikai ha’aku ofi ki ai. Ko e tangata na’aʹ ne mamahi’i ‘a e lotu mo e fonua fakatou’osi, ‘a e ‘Otua mo Tupou ‘aki hono kotoaʹ. Pea he’ikai fa’a lava ‘e hoku ki’i va’eʹ ke hiki ‘a e fu’u suuʹ ni. Ka ‘oku ou falala ki he Mafimafiʹ te ne lava ‘e ia ‘o hiki ‘a Tongatapu 1 ki ‘olunga ‘i he me’a kotoa pē. ‘Ofa ke monu’ia ‘a Kolomotu’a ‘o tuputupu’a pea ta’engata.

 

 

 

SIATE FOLAU: ‘TAU KAMATA PÊ FO’OU; HE HALA KUO TOFA’.

‘TONGATAPU 1, KO AU ‘ENI, FEKAU AU’

1.      MA’AE VȂHENGA TONGATAPU 1.

i)                    Tokangaekina ‘a e kau masiva ‘i he nofo mo e ngaahi lotofale ‘oku fekuki mo e ngaahi faingata’a faka-sosiale ‘o tautefito ki he ma’uma’uluta ‘o e nofo fāmili, ma’u’anga mo’ui (ngāue) mo e ako ‘a e fanau.

ii)                  Ke kamata’i ha sino’i pa’anga tokoni (charity fund) ke ne tokoni’i ‘a e kau masiva ‘o e vāhenga Kolomotu’a ‘o fepoupouaki ai mo e kau pisinisi Kolomotu’a mo e kāinga ‘i muli ke tokonia e ako mo ha kaha’u lelei ma’ae fānauako ‘o Kolomotu’a.

iii)                Fakapapau’i ‘oku ‘ikai to’o ‘a e ngaahi ‘api ‘oku ‘ikai nofo’i ka kuo lesisita, pea ke ma’a e kolo mo mo’ui lelei ‘a e kakai ‘o Kolomotu’a.

iv)                Fakapapau’i ‘oku faka’aonga’i kakato ‘a e Pa’anga tokoni fakata’u mei he Pule’anga ki Kolomotu’a ‘o ‘ikai toe fakafoki ha pa’anga ki Fale Pa’anga.

v)                  Ke vakai’i e founga fili ‘o e Kosiliō mo malava ke fai ‘a e ngāue fakataha ke longomo’ui mo ne ma’u kakato ‘a e falala mo e poupou ‘a e Vāhenga Kolomotu’a.

vi)                Ke fakapapau’i ‘oku longomo’ui ange ‘a e ngaahi Kōmiti ‘a e Kosilio Kolomotu’a ‘o hange ko e Ngoue, Ako, Toutai, Falehanga, To’utupu, Sipoti, etc.

vii)              Ke tokangaekina fakataha mo e Pule’anga ‘a e ngaahi fiema’u vivili ki he nofo malu mo hao ‘a e kāinga Kolomotu’a:

1)      Ha fakatafe’anga vai kene holoki e palopalema ‘i he taimi ‘uha lahi ‘o uesia ai e ngaahi feitu’u ma’ulalo pea mo to e koviange ai ‘a e hala.

2)      Fai hano fakapapau’i ‘a e ngaahi maama hala ke tokoni ki he fefononga’aki he po’uli mo holoki ai e kaiha’a mo e faihia.

3)      Faka’ai’ai ‘a e kau le’o kolo,’ koe’uhi ko e ‘alu ke lahi ‘a e kaiha’a mo e fai hia.

4)      Tokangaekina ‘a e matatahi koe’uhi ko e palopalema ‘o e feliliu’aki ‘o e ‘ea.

viii)            Kole ki he Pule’anga mo e Komiti Sipoti ‘a e Pasifiki Saute ke kau atu ‘a e mala’e Halaano ‘i he’enau teuteu’i mo fakanaunau’i ki he SIpoti ‘a e Pasifiki ‘o e 2019.

ix)                Fai ha tokanga makehe ki he fefononga’aki ‘a e fānauako mo e vāhenga ‘i hano ‘omai ha ongo pasi ‘o ka lava (Pa’anga Vāhenga) pea ke tokanga’i ‘e he Kosiliō.

x)                   Ke tokangaekina ‘a e ngaahi fiema’u ki he ma’u’anga mo’ui ‘a Kolomotu’a;

1)       Faka’aataa ke noo (micro finance) ha konga e Pa’anga fakavāhenga ke ne faka’ai’ai ‘a e kau ‘a e To’utupu ‘i he ngaahi ngāue ‘aonga ma’ae kolo hangē ko e ngoue, toutai, ‘akapulu (sipoti), etc.

2)      Fai ha ngāue ke kumi mai ‘a e ngaahi me’a ngāue ‘oku fiema’u vivili ‘e he kau ngoue hangē ko e palau mei ha tokoni (Pa’anga ‘a e Vahenga) ‘o tokanga’i ‘e he Kosiliō. Fakalelei’i mo e hala ki ‘uta ‘a e kau ngoue ‘o Kolomotu’a.

3)      Poupou’i mo tokangaekina ‘a e ngaahi fiema’u vivili ‘a kinautolu kau toutai.

4)      Fa’u ha lao kene malu’i ‘a e matatahi Kolomotu’a ko ha ma’u’anga mo’ui ma’ae taha kotoa pe ‘o ‘ikai ma’a ha taha pē pisinisi siokita pe ‘o hange ko e mokohunu.

2.      MA’AE TONGA KOTOA PÊ.

i)                    Ke fakapapau’i ‘oku tokangaekina ‘a e vā mama’o ‘i he nofo masiva mo e tu’umālie. ‘Oku kau ai ha tokoni ki he ni’ihi ‘oku faingata’a’ia fakaesino mo faka’atamai pea pehee ki he fānau kuo paea ‘i ha mate, vete mo takitaha ma’ana ‘a e ongo mātu’a.

ii)                  Ke fakapapau’i ‘oku tokangaekina e ako fakalükufua kae lava ke ‘inasi ‘i he vahevahe taau ‘a e fanauako mo e kau faiako kotoa he fonua mei he ngaahi tokoni pa’anga.

iii)                Ke lava ‘a e ngāue fakataha mo e toenga ‘o e kau fakafofonga ‘o e kakai (17) ke fakalele mo langa ‘a e fonua ‘aki ‘a e Pule Lelei, Pule ‘a e Lao, Fakamaau totonu, Vahevahe taau, ‘Ata ki tu’a mo e taliui kakato. ‘E lava ke ma’u ai e feongoongoi mo e fefalala’aki ‘i he kakai ki he Pule’anga ‘i he 2015-18.

iv)                Ke fakapapau’i ‘oku fai ‘a e ngāue lahi ke a’usia ‘a e ngaahi taumu’a fakalakalaka ki he meliniume (MDG goals-taumu’a ‘e 8) .

v)                  Ke fokotu’u ha ‘ātakai lelei mo fe’unga ki he ngāue fakataha ma’ae kakai ‘o e fonua.

vi)                Ke fakapapau’i ‘oku tukuhau’i ‘a e ngaahi monū’ia ‘oku ma’u ‘e he kau Falealea (Fringe benefits tax) pea mo ha tukuhau ki he ngaahi lisi kelekele lalahi.

vii)              Hiki e totongi laiseni toutai mokohunu pea mo e ngaahi vaka toutai muli.

viii)            Ke fai ha fakalelei ki he lao fili ke lava ‘a e fili kimu’a ‘a kinautolu tenau folau mo mama’o ki tu’a pule’anga lolotonga ‘a e Fili Lahi ‘i ha ngaahi ‘uhinga lelei.

ix)                Hokohoko atu ‘a e ngaahi fekumi ‘i tahi ki ha ngaahi koloa fakanatula.

x)                  Ke tokoni ‘a e Pule’anga ki he alea’i e lisi ‘o e ngaahi ‘Apiako Siasi mo Taautaha.

xi)                Fai e tokanga ki he totongi ma’olunga ‘oku ‘iai e ‘uhila, lolo, kasa mo e vai.

3.      HALA FONONGA KI HA FAKALAKALAKA.

Ko e hala fononga mahu’inga ‘eni ‘oku ou tui ‘e malava ai ke tau nga’unu ai ki mu’a ‘i he ngaahi fakalakalaka he fonua.

i)                    Ke Pule’anga ‘a e kakai ‘e toko 17 kae lava ke ma’u ‘a e Lelei fakalukufua.

ii)                  Ke taliui kotoa ‘a e Falealea kia Sihova ke fakapapau’i ‘e fai hono finangalo’e he kau fakafofonga ki he kakai ‘o e fonua.

iii)                Ke tanumaki ‘a e tui faka-kalisitiane mo e mo’ui fakatatau ki he tohitapu he fonua.

iv)                Ngaue’i e fonua ‘i he ngoue mo e toutai pea fakasi’isi’i ange ‘a e mo’ui fakafalala.

v)                  Ke faka’ai’ai (incentives) mo fakaivia (empower) ‘a e sekitoa taautaha.

vi)                Ke ta’ofi ‘a e faihala kae fai e ngāue fepoupouaki ke fakasi’isi’i ‘a e faihia he fonua.

vii)              Ke faka-lotolahi’i (encourage) hotau kakai ke nau tu’u ‘o ngaue’i e fonua.

‘Fekau au’, keu hapai ‘o ha’amo e fatongia ki he lelei taha ‘i he tokoni mai ‘a e ‘Eiki.

Mosese Teu-Ki-Veiuto Manuofetoa (Kanititeiti ma’a Tongatapu 1, 2014)

Ph:25159  Mob:7717155  Email: mmanu...@yahoo.com

KO E UKI ‘O E POLETAKI ‘OKU OU FAI.

FAKATAPU KI HE TA’EHÂMAI. PEA FAKATULOU ATU KI HE SIA KO VEIONGO MO FALE TU’U LOTO, KAU HÛFANGA HE TALA MALU ‘O E FONUA MO E LOTU. KAU’ÂTOA MO UHI, ‘OMI MU’A HA NGOFUA KE HAO ATU AI SI’I FIE ‘AONGA NI MA’AE KOTOA E KȂINGA ‘O KOLOMOTU’A.

KO AU MOSESE TEU-KI-VEIUTO MANUOFETOA KO HO’OMOU FÂNAUTAMA KA KO E KANITITEITI FALEALEA KI HE 2014. ‘OKU OU POLE KI HE FATONGIA MAFATUKITUKI KO’ENI KOE’UHI KO E MAHU’INGA KEU KAUNGȂ TU’U MO TŌ ‘OU KO AU FAKATAHA MO KINAUTOLU KUO NOFO ‘I LELENGA SI‘ENAU NGAAHI ‘AMANAKI TA’U LAHI ‘I TONGATAPU 1.

SI’OKU KÂINGA TONGATAPU 1,

‘OKU TALI KO AU ATU HO’O MOU KI’I MOTU’A MASIVA KA KO E TU’A KO’ENI MO HOKU UMA KEU HA’AMO HO’OMOU ‘U FEKAU KOTOA KI HE FALE ALEA.

KAPAU ‘OKU ‘IAI HA MO’UI KUO PAEA ‘I HE MOLE ‘A E FA’EE PÊ TAMAI MEI ‘API, KO AU ‘ENI, FEKAU AU.

KA ‘OKU ‘IAI SI’A UITOU ‘OKU NE FEFA’UHI MO E FAINGATA’A’IA FAKA’AHO HONO TAUHI SI’ENE FÂNAU, KO AU ‘ENI, FEKAU AU.

PEHÊ FOKI KI SI’I NGAAHI LOTOFALE KUO LŌMEKINA ‘E HE NGAAHI FAINGATA’A FAKASŌSIALE MO FAKANATULA, KO AU ‘ENI, FEKAU AU.

PEA NA’A MO SI’ETAU FȂNAU ‘OFEINA KUO TAFIA HONO UESIA ‘E HE NGAAHI PEAU TȂ’ANE FAKASŌSIALE HONAU KAHA’U LELEI, KO AU ‘ENI, FEKAU AU.

‘IO ‘A E SI’I NGAAHI FȂMILI MASIVA KUO MELEMO HE NGAAHI POLE FAKAPA’ANGA ‘O E ‘AHO NI, KO AU ‘ENI, FEKAU AU.

PEA KA KUO ‘IAI SI’A NGAAHI LOTOFALE FUSIMO’OMO PEA FEONGO’AKI FAKA’AHO AI ‘A E FETŌ’E’AKI ‘I HE NOFO MASIVA, ‘OKU OU TALI KO AU ATU, KEKE FEKAU AU.

SI’OKU KAUNGÂ FEOHI HE TANO’A KO HOKU UI Ê KEU TALI KO AU KI HE SI’I TAHA ‘I HE ‘ETAU NOFO MO PAEPAE AI HA LAU ‘ONE’ONE KENE TALIA ‘A E TANGI KI HA TO’A KE NE TU’U MAI MA’A KOLOMOTU’A.

KO AU MOSESE TEU-KI-VEIUTO MANUOFETOA. FEKAU AU HE ‘OKU OU TUKUPȂ KEU ‘ALU MA’A KIMOUTOLU KOLOMOTU’A KE FAKAONGO HOMOU LE’O MO TALIUI MA’A KIMOUTOLU MO HO’OMOU FIEMA’U VIVILI. POUPOU MAI, KE TAU FOKOTU’U ‘A E ‘AMANAKI LELEI KE MA’UMA’ULUTA AI ’A  E NGAAHI FÂMILI PEA MO E NOFO ‘A KȂINGA’ KOE’UHI KO E KAHA’U.

KO ‘EKU VῙSONE Ê, KE ‘TAU KAMATA PÊ FO’OU; HE HALA KUO TOFA’.

KO ‘EKU ‘ANAU MELIE Ê, FEKAU AU, TONGATAPU 1 MA’A KIMOUTOLU.

PEA KO ‘EKU LOTU Ê, KEU FAKAONGO ATU SI’I NGAAHI LE’O ‘O E KAU MAKAFOKAFO ‘I HE’ETAU NOFO KA KUO FUOLOA TA’U ‘ENAU SI’I ‘OI MO E TO’E KI HA SAMALETANI LELEI KENE AFE MAI ‘O POUPOU KE LANGA HOTAU FONUA.

TONGATAPU 1 TAU KAMATA PÊ FO’OU; HE HALA KUO TOFA. PEA ‘OKU OU TALI KO AU ATU, KE MOU FEKAU AU MA’A KIMOUTOLU. ‘IO, ‘I HE IVI ‘O E LAMI TETAU FU’U IKUNA NOA.

‘I HE LOTO FAKA’APA’APA MO E ‘OFA MO’ONI  -  KO AU MOSESE TEU-KI-VEIUTO MANUOFETOA KO HO’OMOU SEVȂNITI MO E KANITITEITI FALEALEA MA’A TONGATAPU 1.

KO E TÛKUNGA ‘O E MO’UI NA’AKU ‘IAI KA ‘OKU OU POLE KEU TU’U ‘O FAKAKAU KINAUTOLU KI HE’EKU KAVEINGA NGÂUE HE ‘AHO NI.

“TONGATAPU 1, KO AU ‘ENI, FEKAU AU” KEU FAKAONGO SI’I NGAAHI LE’O NE ‘IKAI FA’A ONGO NA KOE’UHI KO E TU’UNGA ‘O KINAUTOLU HE SOSAIETI..

“ ‘OKU OU TU’U HE ‘AHO NI, KOE’UHI HE NA’E ‘IAI ‘A E FA’EE KA KO E UITOU NA’E FEILAULAU TA’U LAHI KEU TU’U ‘I HA ‘AHO PEHÊ NI. ‘OKU OU LOTO TO’A AI, KEU TU’U MO TŌ FAKATAHA PEA MO KIMOUTOLU KOE’UHI KO E KAHA’U”.

.

KO AU MO HOKU HOA; ‘AMELIA TOHU’IA FIFITA MANUOFETOA.

“SI’OKU KÂINGA TONGATAPU 1, KO AU ‘ENI KEKE FALALA MAI ‘O KE FEKAU AU KEU ‘ALU MA’AU; KO HAO LE’O KIHE FALEALEA 'O TONGA .

[Tuamelie Kemoeatu]

Tokoua  Kanititeiti

Malo   e  ngaue  malohi  he   kemipeini  pea  'oku  tau  fakafeta'i  pe  ki  he 'Otua  Mafimafi  ko  'ene  tokoni  pea  tofa  hala  moe  ngaahi  fokotu'utu'u  ke tau  falala ki  ai,  pea  'oku tau  lotua  pe  moe  fakafeta'i  kiate  Ia   He'ene fakaivia  koe  moe  hoa   ke tu'u  malohi  mo   fefeka  he  koe fatongia  pe  'ena  'e  taha  kuo  ne  tuku  mai  ke  tau   fou  atu   ai  HE  HALA  KUO TOFA,  PEA  'OUA  TUKU  'I  HA  TAU  PE  AFE  HA  KOLOA.

'Ofa lahi  atu  moe  hufia

Tu'amelie  H  Faitu'a  KEMOE'ATU  mei  he  Vava'u  14   mei   he  'Otumotulalo.

On Tue, Oct 7, 2014 at 4:25 AM, 'Daphne Taukolonga' via Tasilisili-he-ngaluope <tasil...@googlegroups.com> wrote:

This message is eligible for Automatic Cleanup! (tasil...@googlegroups.com) Add cleanup rule | More info

...

[Message clipped]  

[Daphne Taukolonga]

Ko Kolomotu'a foki 'oku 'iai 'a e ngaahi fe'itu'u kehekehe ko 'eni:

1) Tongata'eapa
2) Sopu of Taufa
3) Isileli
4) Kapeta
5) Vaololoa
6) Longolongo
7) Tu'atakilangi
8) Tufuenga

Kou tui 'oku kau mai pe 'a 'Atenisi ki Tufuenga.

Kaikehe, koe konga 'o e tali ko au 'a Veiuto ki hono fekau pe ui ke hoko koe Le'o 'o Kolomotu'a 'ihe Falealea 'o Tonga, ko 'ene feinga ke fakakakato mo hono hoa 'a e 'a'ahi kihe 'api nofo ' anga kotoa pe 'i Tongatapu 1 (Kolomotu'a).

Kuo 'osi lava foki 'ona fakakakato 'a 'ena 'a'ahi kihe konga lahi 'o e ngaahi 'api 'o Kolomotu'a. Koe ngaahi 'api 'oku te'eki ke a'u atu 'a Veiuto ki ai, 'oua temou fiu he tali, he kuopau pe kena 'a'ahi atu te'eki ke a'u kihe 'aho fili falealea.

'Oku ou tui koe fiema'u lahi taha 'a Veiuto mo Tohu'ia 'a ho'omou lotu ke fakakau atu ai hona ki'i famili.

Taukolonga

--------------------------------------------
On Wed, 8/10/14, Tuamelie Kemoeatu <tuamelie...@gmail.com> wrote:

Subject: Re: [tasilisili] FILI FALEALEA-TONGATAPU 1- KOLOMOTU'A - MOSESE VEIUTO MANUOFETOA
To: tasil...@googlegroups.com
Received: Wednesday, 8 October, 2014, 4:23 PM

[Daphne Taukolonga]

Mou kataki 'oku kau ai mo Loto Kolomotu'a. 'Oku kau 'a e senita 'o e Siasi ki Loto Kolomotu'a.


Taukolonga

--------------------------------------------

On Thu, 9/10/14, 'Daphne Taukolonga' via Tasilisili-he-ngaluope <tasil...@googlegroups.com> wrote:

Subject: Re: [tasilisili] FILI FALEALEA-TONGATAPU 1- KOLOMOTU'A - MOSESE VEIUTO MANUOFETOA
To: tasil...@googlegroups.com

Received: Thursday, 9 October, 2014, 9:19 AM

--
--
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa he Tasilisili, email ki he
tasilisili-...@googlegroups.com
Ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili

---
You received this message because you are subscribed to the
Google Groups "Tasilisili-he-ngaluope" group.
To unsubscribe from this group and stop receiving emails
from it, send an email to tasilisili+...@googlegroups.com.
For more options, visit
https://groups.google.com/d/optout.

[sep...@optusnet.com.au]

'Oku fefe 'a Halavave , 'ia ko aa ha feitu'u pehe Daphne ?

Talamonu atu ka Veiuto mo e'ofa ki ai mo hono famili.

Takamuli

----- Original Message -----

From:

tasil...@googlegroups.com

To:

<tasil...@googlegroups.com>

Cc:

Sent:

Wed, 8 Oct 2014 16:19:41 -0700

Subject:

Re: [tasilisili] FILI FALEALEA-TONGATAPU 1- KOLOMOTU'A - MOSESE VEIUTO MANUOFETOA

Ko Kolomotu'a foki 'oku 'iai 'a e ngaahi fe'itu'u kehekehe ko 'eni:

1) Tongata'eapa
2) Sopu of Taufa
3) Isileli
4) Kapeta
5) Vaololoa
6) Longolongo
7) Tu'atakilangi
8) Tufuenga

---

Email sent using Optus Webmail

[Daphne Taukolonga]

Takamuli kataki ne 'ikai teu fakatokanga'i 'e au 'oku 'ikai kau 'a Hala Vave hono 'oatu kimu'a.

'Oku kei tokolahi 'a e fa'ahinga 'i muli ni 'oku pipiki kihe kau fakafofonga lolotonga, 'o kau ai pe moe fakafofonga 'o Kolomotu'a.

Kuo 'osi fai 'a e ngaahi assessment 'o 'ilo kuo liliu 'a e loto 'o e tokolahi 'i Kolomotu'a, pea fakamo'oni pe ki ai 'a e fakamatala na'e 'omai 'e Ma'afu Palu kimu'a.

'Oku ou tui ko 'etau tali pe 'eni kihe aofangatuku 'ihe 'aho fili falealea 'i Novema.

Taukolonga



--------------------------------------------

On Thu, 9/10/14, sep...@optusnet.com.au <sep...@optusnet.com.au> wrote:

Subject: Re: [tasilisili] FILI FALEALEA-TONGATAPU 1- KOLOMOTU'A - MOSESE VEIUTO MANUOFETOA

To: tasil...@googlegroups.com
Received: Thursday, 9 October, 2014, 10:04 AM

Email sent using Optus
Webmail

[Sifa Hingano]

Hangee 'oku tau ki'i fakapalataha 'e ala ma'u mai ha ongoongo fekau'aki mo 'Akilisi pea moe kau tama koee.

Sifa Hingano

Genesis United Methodist Church

genesismethodistchurch.org

"Like" us on Facebook

220 S. Main Street

Milpitas, CA 95035

Cell: 408-613-5005