Re: RE: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga

98 views
Skip to first unread message

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 8, 2010, 7:10:57 PM11/8/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Ko hono 'ai 'ona Jh ke 'ai ha visa folau ki Tonga pea tau 'ai 'etautolu ke $100 'ae kau citizen muli, ka komautolu ko eni kei Tonga pee, ke $10 pea ai ke ma'u ai pe ha seniti . He'ikai pe ketau toe lava mahalo 'o to'o e ngaahi fee kuo 'ai 'e he ngaahi fonua 'oku kole visa mei ai e kakai Tonga, tukukehe kapau 'e lava e he kau liliu Politikale ko enii 'o to'o.


takamuli.
------------

> jione havea <jha...@gmail.com> wrote:
>
> Ka tukunga malie e tukuhau mo e tute, pea mou afe hake ki he
> immigration.
> Koeha 'oku tau kole visa ai, pea totongi visa mamafa, ki USA, NZ mo
> Aust, ka
> ko e kau passport USA, NZ mo Aust ... nau me'a atu pe 'o hifo mokomoko
> 'i
> Fua'amotu?
>
>
>
> 'e 'aonga nai ke fai ha tokanga 'a e kau Fale Alea ki he va
> fakavaha'apule'anga pehe?
>
> --
> 'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he
> "Tasilisili-he-ngaluope"
> Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e
> tasil...@googlegroups.com
> Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he
> tasilisili-...@googlegroups.com
> Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e
> http://groups.google.com/group/tasilisili

Touhuni Hala Puopua

unread,
Nov 8, 2010, 8:41:06 PM11/8/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Jione  

'Oku mo'oni 'aupito e me'a 'oku ke tokanga ki ai he ko e ma'u'anga pa'anga lelei eni ki he Fonua.  Ka 'oku tau tu'u fe'au'auhi mo hotau ngaahi fonua kaunga'api he Pasifiki ke tau ma'u ha konga lahi 'o e maketi folau 'eve'eva.  Hange kiate au 'oku kei laka ange pe 'a e kau folau 'eve'eva ki Fisi, Vanuatu mo e ngaahi fonua kehe 'i Tonga 'a ia ko e fehu'i, ko e ha 'etau me'a ke ne tohoa'ki e kau folau 'eve'eva ki Tonga mei he ngaahi fonua ko ee pea nau kei prepare pe ke totongi via?  'E fiema'u nai 'e ha muli ke totongi ha'ane visa folau ki Tonga pe 'e laka ange ki ai ke folau ki ha fonua kehe?  Kae mahalo 'e mo'oni leva e lau 'a Takamuli, mahalo ko kitautolu Tonga pe ko eni 'oku liliu kakai 'o citizen muli mo toutou folau ke vakai hotau ngaahi famili te tau fua e totongi visa.
 
'I he tafa'aki 'e taha, 'oku ou tui 'oku totonu ke tokanga'i 'e he kau Falealea e totongi visa mo e feinga folau hotau kakai ki Tu'apule'anga.  Pea ke fakahoko eni 'i he ngaahi fakataha fakavaha'a Pule'anga hange ko e Forum mo e CHOGM he 'oku mahu'inga ke tu'u fakataha e ngaahi 'otu motu e Pasifiki 'o fakahoko honau le'oo.  'Ikai ngata ai ko e taimi ko ee 'oku 'a'ahi ai 'etau Palemia 'o fakataha mo e taki 'o 'Amelika pe ko Pilitania, for example, ko e faingamalie ia ke ne 'ohake ai e ngaahi fiema'u ko eni he 'oku toe kovi ange e feinga visa ki he US mo UK e si'i folau hotau kakai ki Fisi pea 'oku 'ikai mahino pe 'e tali pe 'ikai.  'Oku fiema'u foki ke toe ngaue ki ai mo 'etau kau High Commissioners/Ambassadors ki he ngaahi fonua ko eni he taaumaiaa 'oku tau 'i ha tu'unga ma'u'anga tatau mo e kau feinga visa 'a NZ, Australia and so forth. 
 
Uani.

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 8, 2010, 11:29:52 PM11/8/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Noa mo Seni mou tokanga pe kia 'Obama he 'oku mou lolotonga ma'u me'atokoni he fo'i maa 'a 'Obama ha ha ha.

Malie talanoa, ngali kuo puli 'a tv 'o teuteu malanga ee .

takamuli.
--------

> seni taniela <seni...@yahoo.com.au> wrote:
>
> "Tuifua, Talanoa" <Talanoa...@CityofPaloAlto.org>,
>
> Tuku ‘a Obama ia mo ‘Amelika lahi he ‘oku tu’unga ‘ae too lalo ‘ae
> ‘ekonomika
> koe ‘ikai lelei ‘ae ngaue mei he fa’ahi ‘Eulope; pea koe ngaue lahi ‘e
> fai ‘ehe
> taki ni ke fakakake ‘ae ‘ekonomika ‘ae pule’anga ‘e ‘oange kiai ha ta’u
> ‘e 3 ki
> he 5 pe lahi hake ke fakamo’uilelei ‘ae tu’unga ‘ekonomika. ‘Oku ‘ikai
> ke
> matatali ‘e he kakai ‘ae tali loloa he ‘oku nau ‘amanaki kinautolu ke
> ‘oange pe
> ‘ae pa’anga he taimi tatau ke fakatatau ki he’ene faka’amu te ne
> fakafoki ‘ae
> tu’unga fakapa’anga ki he ‘uluaki.
> 1. Kataki ‘omai ange ha ngaahi fakamole pule’anga ‘oku ke faka’amu
> ke
> tu’utu’u?
>
> 2. Koe ha nai ha ngaue ‘oku fai ‘ehe toko 6 kae malava ‘e he tokoua
> ‘i ha
> potungaue?
>
> 3. Teu fiemalie kapau teke ‘omai ho’o fakakaukau fakaekoe, kae
> ‘ikai koe
> Thomas Hobbes mo John Locke
>
> ======================================================================Mah
> alo
> pee Noa te ta kehekehe he sio kia Obama mo e uhinga e hiki e kakai he
> fili ko
> eni ki he republican. Telia na'a hee kiai e talanoaa ka e fakamahino
> hono ohake
> o Hobbes mo Locke ko e feinga ke fakamahino ko e pule'anga kotoa pee mo
> e kau
> taki politikale kotoa pee ka 'ikai pee tui ki he big government pea mo e
> govt
> regulations e ekonomikaa ko e tui kia Locke ki he small government and
> less govt
> regulation e maketii etc. Oku ikai ke ohake ongo hingoa ko e 'ai ke
> fakafiepoto
> ka ko e fakamahino pee ko fee tafa'aki oku meimei mamafa ki ai a Tongaa.
> Taimi
> e ni'ihi oku ai e ngaahi pule'anga oku feinga ke strike e balance he
> govt
> control mo e tau'ataina e maketii 50/50 pea ai e ni'ihi oku too ia ki he
> govt
> control 80% kae free 20% pee maketii.
>
> Ka ke lau e hisitolia o Amelika ni ne fatu he tui ke fakasi'isi'i e
> mafai e
> pule'angaa ke nau fakaongo ki he kakai. Ke oua na'a hoko e me'a i
> Iulope he
> taimi e pule fakatu'ii ko enau manavasi'i e lava lelei ke tau vote e kau
>
> fakafofonga pea alu e kau fakafofonga ko ia 'o nono'o e kakai 'aki enau
> ngaahi
> regulations etc.
>
>
> Ko e me'a ia ne fai e Obama he fo'i taimi ko 'enii ene palesiteni. Oku
> fefeka
> ange ene pule ia Reagan ongo Bush pea mo Clinton. Koe fakasio hifo oku
> ofi ia
> he New Deal 'a Roosevelt 'aia ko e vilo hake ia e fakatemokalati ke
> hangee ha
> socialism pea ko e too'anga ia a Obama.
>
> Ka ke 'eke mai ki he'eku lauu, fakalahilahi e tafa'aki ke Lockean he ko
> eku
> fakamahamahaloo oku tau ma'u e pule'anga ivi malohi pea mo e ki'i maketi
>
> tau'ataina lekeleka pee!! Pea e nifi e pule fakatu'i kae nafa e pule
> temokalati
> fakaHobbes ko eni oku tau teu lue atu ki aii ka ikai ha fakatokanga'i e
>
> fa'ahinga natula e founga pule ni.
>
> Ki ho'o fehu'i uluaki mo e ua, teu tuku ia ki he'eku fakafofonga ko
> Posesi
> Bloomfield ke ne toki fakahoko he Falee. Me'anii Noa oku ke tui, oku
> hamolemole
> pee fakalele pule'anga Tonga o hao mei he misused mo e fakamole noa'ia
> mo
> ta'emahu'inga? Pule'anga kotoa pee oku fakapotopoto honau kau taki te
> nau fai
> honau tukuingata he kuonga faingata'a ni ke cut enau fakamole. Pea
> kapau heikai
> lava ka tau lue pee he tu'unga tatau pea oua e toe lau ko e palopalema e
>
> ta'ema'ungaue moe tu'ulu e ekonomikaa. Pea ko e fakaoli e hoko e fili
> falealea
> he ngaahi ta'u ka hoko maii ko e joke he oku ikai lava o solova e
> palopalema ne
> lau ko e palopalema lahi taha oku nau fehangahangai mo ia.
>

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 8, 2010, 11:31:11 PM11/8/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
'Ikani , 'ikai 'oku 'ave kotoa pe ki motu ka 'oku ou fa'a lave ai pee.

Malo Salote e kei manatu.

takamuli.
-------------

> Ikani Fakasiieiki <ika...@hotmail.com> wrote:
>
>
> Around June e ta'u ni ne 'ave ai 'eku ki'i puha 'e 2 ki Tonga
> .........................................
> malo Salote hono fkpuha e pupu'a puhi & kia Faivamalie mo e kainga...
> 'ai pe mo a'u atu ha ki'i puha ki motu...kia Faaitu'a mo e kainga

tv

unread,
Nov 9, 2010, 8:35:18 AM11/9/10
to tasil...@googlegroups.com


Noa mo Seni mou tokanga pe kia 'Obama he 'oku mou lolotonga ma'u me'atokoni he fo'i maa 'a 'Obama  ha ha ha.

Malie talanoa, ngali kuo puli 'a tv 'o teuteu malanga ee .

takamuli.
--------

Takamuli, ko e ki'i puli 'o kofesio. Na'a maau e ngaahi fokotu'utu'u faka-falealea Tonga ia ka e tuva e foo ia.

i) 'Oku ou tui 'oku meimei ke tau 'inasi kotoa he me'a 'oku fakamatala ki ai 'a Salote Tupou - he vavae ki'i me'a ki Tonga ka e sisina 'i uafu he tutte. Mo'oni e lau 'a e himi - koho mamahi na 'oku te ongo'i ..... Mautolu mei motu ko e toki tuku pe eni hono fa'o ange fanga ki'i puha ki motu ko e mamafa ange totongi ia he me'a 'oku fa'o he puha!

Ko 'eku fokotu'u - fefee ko e toe fakatau pee he Dollar Store & Costco, & bargani stores 'i muli ko e 'ikai ke 'i Tonga. Fefee kapau 'e 'i ai ha fu'u Wholesale Dollar Store 'i Tonga? Ko e fehu'i leva - 'e anga fefee hano fokotu'u 'i Tonga, pea toki ha'u leva 'a e fanga ki'i pisinisi taautaha 'o 'ave mei ai ('a 'uta, Tokelau, ... etc), 'o nau toki ngaue'aki honau 'atamai/ako ke nau fe'au'auhi hono fakatau atu.

'A ia ko e lava 'o 'oatu ha fu'u fale ma'ama'a (wholesale) ki Tonga, ko e fiema'u ha taha 'oku lahi hono ivi (ie, neu ngaue'aki e Kolisi Tutuku ko e fakataataa). Pea ka 'ikai, ko e Pule'anga pee te ne lava. Ka 'oku mo'oni 'a Uani, ko e falekoloa 'o e Pule'anga 'apee ne taapuni (ne tokanga'i 'e Seni Tafa???). Ko e tuku mai ia ki he free market. ne fai mai 'e he Sitani Mafi Ltd (Fakalato?) e ngaue ni, Lipoi Tupou ... etc. Vakai ange ki hono faka'ataaa pee ki tu'a kuo 'oho mai e kau muli (Siaina), pea ko hai ha Tonga 'oku toe tu'u hake (Tevita Misa Fifita pee? but how long before he is eaten up by the networks of Chinese, 'o hangee ko e lau 'a Uani!


ii) Ko e ki'i motu'a ni ko e foreign investor. Lave'i 'e Seni ne fai e TV (OBN), pea mo Palataisi 'i Vv ko e ngaue 'a e famili 'oe hoa. Ne mau 'i Vv he ta'u 'e taha peau pehee ange ki he hoa; ko e haa koaa 'oku kei fakaava ai e hotele ni 'o maumau silini hono fakalele he 'oku ou siosio hake 'oku 'ikai lahi e booking.

Ne toki vela ni e konga hotele pea hei'ilo pe kuo toe ngaahi koaa pe 'ikai. 'Asinga ai he ne te ki'i puke mai he fie ngaue Siasi pea 'ikai toe fai ha fie tokanga ia ki he ngaahi ngaue ko ena fkpisinisi. Ko 'eku ma'uu 'oku te'eki tukuange pe fakatokosi'i e kau ngaue (tukukehe ka kuo fie nofo ha taha he ngaue), neongo 'a e 'ikai lahi e nofo he hotele. Ko e 'i Tonga 'a e famili he 'uhinga kehe 'aupito ia, ka 'oku 'ikai ko e 'uhinga fakatupu pa'anga he ko e mole 'ata'ataa pee ka 'oatu ha pisinisi muli ki Tonga (foreign investors aren't attractive an option)

Ne fai e tasilisili mo rev Tapueluelu langa fkekonomika/market pea 'oku 'i ai pee 'eku ki'i faka'ile'ila ki he tourism market 'i Tonga. Ne u fokotu'u atu ai ko e lelei taha 'o e fakakaukau accommodation he tourist industries ko e target 'a kinautolu "who have to be in Tonga" - diplomats, sports teams for example. Ko e kau 'a'ahi pe ia (tourists), 'oku lava 'e he'enau spending power ke fua e fkmole 'o e pisinisi (cover your overheads & have a good mark-up). Ko e toenga e kau 'a'ahi 'oku 'ikai mafeia 'e he'enau spending habits 'o totongi e kau ngaue 'o e hotel/motel/private rentals ... etc.

Ko 'eku poini, you make money from foreign spenders. Ka 'oku tonu ke ke mahino'i e 'ulungaanga 'o e kau muli 'oku nau a'u ki Tonga. Again, ko e lelei taha ko e spend an enormous amount of money to build a decent facility, pea charge appropriate rate he 'oku fiema'u ia ke upkeep lelei. Pea ko e target market is people who "have to be in Tonga" paid for by Statory Bodies (ie, Govt, IRB, Olympics, FIFA ... etc). But need someone with huge financial might, He koe kau ngahi silini (investors), 'oku nau 'ilo ko e spend big to earn big!

iii) Ko eni neu sio hake ki he MatangiTonga Online 'oku 'i ai e liipoti mei he Reserve Bank Tonga. Vakai hake ki he lau 'a governor ki he foreign Aids pea mo 'ene mahu'inga ki he ekonomika. Kataki, ko e fe'au'auhi 'a e free market 'oku make sense pee 'i Tonga kapau ko e feinga'i pee ke lava e fo'i koa, puha 'omo, pe me'i suka (things you can live without anyway). Kapau ko e 'ai ke create wealth & get people out of poverty, 'oku ou tui ko e talanoa eni ia ke fai 'i ha tepile 'oku tangutu ai e kau Taki e ngaahi Siasi, kau taki lotu & pea mo e kakai 'oku 'i ai 'enau ki'i 'ilo'ilo kihe nague pehee ni, International Development. (World Vision comes to mind).

He 'oku ou manavasi'i ki he kamata ke 'asi e tukuhausia (homeless) 'i Tonga, pea mo e tu'utaamaki (poverty), 'a e me'a na'e 'ikai ke tau maheni ai! Ka ko e haa kuo 'asi ai? Te tau tukuaki'i ai pee Pule'anga pea mo 'ene ngaahi ekonomic policies? Koe haa 'oku sai ai pee kau nofo ia 'i motu (no homeless, no starvation). Neu lele atu he kei 'i Tukutonga 'a e tu'ungaveve fakafonua 'ou sio tonu he hua he veve 'a e fanga ki'i tamaiki kei iiki. Ko e tupunga eni he haa, pea ne kamata 'anefee 'a e 'asi eni? Pe 'oku 'asi eni 'i fee 'i Tonga?

Ka koe fehu'i 'uluaki - 'oku 'iai ha kau faingata'a'ia 'i Tonga? Pea kapau ko e faingata'a'ia ko e 'ikai lava ma'u ha me'a ke kai (hft), why? Pea ko hono talanoa'i ha solova'anga ke fai 'e hai?

tv

unread,
Nov 9, 2010, 8:54:08 AM11/9/10
to tasil...@googlegroups.com
'Oku ke lave'i pea u lave'i 'oku 'ikai ke tau maheni ko e tu'utamaki 'oku tau sio ai 'i mamani (Africa, India, Middle East, pea na'a mo USA, OZ, NZ, mo e ngahai fonua sivilaise), 'oku 'ikai ke tau maheni he me'a ko e masiva pehe ni 'i Tonga. Ka neongo ia, ko hai 'oku ne ta'ofi 'a e luelue atu ki ai 'a Tonga. Pea taumaiaa, na'a 'oku hoko pe mu'a ia ka 'oku 'ikai ke tau 'ilo ki ai!

'Oku ou tui au ko e potalanoa he 'aho ni ia 'a e fatongia 'o Siasi 'i he'en felave'i mo e ngaahi liliu kihe 'ulungaanga 'o e Tonga. Fanga ki'i me'a 'oku 'ikai 'apee he taimi 'e ni'ihi ke tau fu'u mahu'inga'ia ai hangee nai, ko e founga kai 9how families eat & what they eat), anga e teuteu 9the way people dressed themselves), anga e fe'alu'aki (traveling habits) ... etc. Are these issues churches need to address, and how do we address these as a church?

'Oku tau tui 'e huu e kakai "lelei" ki Falealea, pea ko 'eku fakamahalo te nau huu atu 'oku hili mai e ngaahi fu'u me'a ne 'ikai ha taha 'e teuteu ki ai. (Hangee pee ko Obama eee ...). Ko e ngaue lahi eni ia hono fakafuo e character & habits of Tongans. 'Oku 'i ai ha'ata ngelengele as a church, ke toe vakai'i e definitions of "success", na'a hanga 'e he fre market 'o kaiha'asi e tokanga'a e to'utupu mo e kainga lotu 'o define e success in terms of financial profits.

Fefee 'eta manage the expectation ragarding economic growth. Na'a koe buzz word eni ke femou'ekina ki ai e kau malanga ia ka e tuku hono malanga'i e langa 'o 'itaniti. He'ilo foki ..... ka koe anga pee warm-down he kuo kamata ke lele mai e hela  .... he Takamuli ee!

jione havea

unread,
Nov 9, 2010, 11:22:49 AM11/9/10
to tasil...@googlegroups.com

TV:

'Oku ke lave'i pea u lave'i 'oku 'ikai ke tau maheni ko e tu'utamaki 'oku tau sio ai 'i mamani (Africa, India, Middle East, pea na'a mo USA, OZ, NZ, mo e ngahai fonua sivilaise), 'oku 'ikai ke tau maheni he me'a ko e masiva pehe ni 'i Tonga. Ka neongo ia, ko hai 'oku ne ta'ofi 'a e luelue atu ki ai 'a Tonga. Pea taumaiaa, na'a 'oku hoko pe mu'a ia ka 'oku 'ikai ke tau 'ilo ki ai!

 

Ka tupu ke tokolahi ange  e kau masiva, ‘e kamata ke kumi security e kau tu’umalie, pea langa honau ngaahi ‘aa ma’olunga pea le’ohi honau ngaahi ‘api. ‘E ‘ai ‘enau kau faka’uli, ke nau le’ohi ‘enau me’alele lolotonga ‘a e fakataha pe ma’ulotu, kapau ‘oku nau lava ki ai, pea fakautuutu e mapakipaki ‘a e nofo he sosaiete.

 

Kuo hoko eni ‘i Tonga?

 

Ko homau muifonua, he taimi ko ee, ko e ‘api palesiteni mamonga mo e pule pangike Tonga na’e ai hona le’o. ka ko e ongo tangata’eiki pe na’e tuletule ai mo ta’ata’aki vao. Ko e ngaahi ‘aho ni, kovi ‘eku loi, ‘oku security pe ‘o a’u ki he ‘api palesiteni SUTT

 

Ko e security koe’uhi ko e nima kovi ... ko e tu’utamaki ... ko e ekonomika ... ko e lotu ... ko e tute ...ko e loto ilifia ...  ‘oku felaalave’i e ngaahi me’a he ko e sosaiete ‘o e kakai mo’ui mo holi ...

 

Malo mu’a hono tauhi mai e tepile mahu’inga ni, he taimi ‘oku tau tailiili ai pe ‘e nga’unu ki fe hotau ki’i fonua he teu fili ko eni ‘oku hanga mai, jh

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 9, 2010, 4:38:19 PM11/9/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Maama koho puli pe 'asi moe moe fo'i fakakaukau lelei , kae tuku ke lele e Pule'anga fo'ou na'a 'oatu ia kae ma'u 'ia 'eha taha mei Ngelepahu mo mataleva he 'oku nau nofo Uafu pe ha ha ha.

Puke mai 'a Maama kia Seni mo TV kena toume'i.

malo monomono.

takamuli.
-----------

> Maama Tupa <maam...@yahoo.com> wrote:
>
> Sepesi malo e tokoni..
> 'e lava keke uta atu ha paleti sima ke fklelei 'aki e uafu 'o Uiha mo
> Nomuka ke
> 'aonga 'ae talanga 'oe ongo tangata ni..hahaha kae thnx for da
> talanoa..maama
> ===================================
> Ko e paleti sima(cement )20kgs heni 144 bags @AUSD $737.20 , $5.12 per
> bag.
> sepesi..

Sione M. Veituna

unread,
Nov 9, 2010, 5:11:39 PM11/9/10
to tasil...@googlegroups.com
JH,

faka'amu pe 'e 'ikai a'u 'a Tonga ki he tu'unga 'oku mau 'iai 'i Fiji ni, 'o mau nofo pilisone pe homau ngaahi api, ko e 'ai foki 'o e security doorr/fences and Bulgar bars to keep the mischief out, but in retrospect, it locks us in. 'oku si'i ke toe ai ha api ia e ta'e-security doors/fences i Fiji ni, ko e luva mo e matapa lahi,  kuo pau ke ai ho'o wire mess ke malu'i mei ha hu fale...

koe kau omi fo'ou mai ki Suva ni oku nau ogno'i isipitea he tala atu ke loka e security door, nau anga foki he fakaavaava matapaa i Tonga, but that is the reality here now. Oku ikai ko emau locked in koe pehe oku ma'u ha me'a hange ko e kau Sopu, ka ko e telia pe na'a nau ma'u hala e kau kaiha'a oku ai ha me'a pea nau omi o lavea ai ha taha,

ne toki pekia atu e tama falanise mali Tonga i Lautoka ko hono ohofi hono 'api 'e he toko 6 nai, pea ikai ma'u e me'a na'a nau feinga ki ai pea nau hoka hele'i ai 'e kinautolu e tangata'eiki.. osi enau taa e motu'a secuirty......neongo oku ikai ha security door is e malu......but security measures need to be taken seriously and are necessary now to keep ones in safe rather than keep you out.. ka oku mo'oni ho'o lau ko e tupulekina 'a e masiva mo e fe'amokaki, oku ne faka'ai'ai e kaiha'a mo e faikovi, pea ka 'ikai tokangaekina e poverty, security will be a big issue....

ko e fehu'i mahu'inga ia kiate kitautolu, ko e ha e me'a 'e fai ki he masiva (poverty)?

ofa atu pea malo e talanoa
Ma'ananga
Suva


From: jione havea <jha...@gmail.com>
To: tasil...@googlegroups.com
Sent: Wed, November 10, 2010 5:22:49 AM
Subject: RE: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga


Ka tupu ke tokolahi ange  e kau masiva, ‘e kamata ke kumi security e kau tu’umalie, pea langa honau ngaahi ‘aa ma’olunga pea le’ohi honau ngaahi ‘api. ‘E ‘ai ‘enau kau faka’uli, ke nau le’ohi ‘enau me’alele lolotonga ‘a e fakataha pe ma’ulotu, kapau ‘oku nau lava ki ai, pea fakautuutu e mapakipaki ‘a e nofo he sosaiete.

 

Kuo hoko eni ‘i Tonga?

 

Ko homau muifonua, he taimi ko ee, ko e ‘api palesiteni mamonga mo e pule pangike Tonga na’e ai hona le’o. ka ko e ongo tangata’eiki pe na’e tuletule ai mo ta’ata’aki vao. Ko e ngaahi ‘aho ni, kovi ‘eku loi, ‘oku security pe ‘o a’u ki he ‘api palesiteni SUTT

 

Ko e security koe’uhi ko e nima kovi ... ko e tu’utamaki ... ko e ekonomika ... ko e lotu ... ko e tute ...ko e loto ilifia ...  ‘oku felaalave’i e ngaahi me’a he ko e sosaiete ‘o e kakai mo’ui mo holi ...

 

Malo mu’a hono tauhi mai e tepile mahu’inga ni, he taimi ‘oku tau tailiili ai pe ‘e nga’unu ki fe hotau ki’i fonua he teu fili ko eni ‘oku hanga mai, jh

--


jione havea

unread,
Nov 9, 2010, 5:56:15 PM11/9/10
to tasil...@googlegroups.com

Ma’ananga:

faka'amu pe 'e 'ikai a'u 'a Tonga ki he tu'unga 'oku mau 'iai 'i Fiji ni, 'o mau nofo pilisone pe homau ngaahi api, ko e 'ai foki 'o e security doorr/fences and Bulgar bars to keep the mischief out, but in retrospect, it locks us in. 'oku si'i ke toe ai ha api ia e ta'e-security doors/fences i Fiji ni, ko e luva mo e matapa lahi,  kuo pau ke ai ho'o wire mess ke malu'i mei ha hu fale...

 

na’a mau nofo Fisi mei he 1977-81, pea malo ne ai e uaea tainamu he ngaahi matapa

 

foki atu he 1994, kuo hange ha ngaahi fu’u pilisone ... ‘o kau ai e fale na’a mau nofo ai, pea kuo tu’u mo e fu’u ‘aa uaea ma’olunga, mo e gate ‘oku mamafa ki hono hiki mo toho ...

 

‘e fefe nai ‘a Tonga he 2013?

Maama Tupa

unread,
Nov 10, 2010, 12:28:38 AM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
Takamuli malo ho'o tokoni 'au ko 'ena..
koloa pe 'ene to ki Tonga.. koe 'uhi koe me'a ki Nomuiha 'oku 'ikai toe tax iaa..hahaha..they know nothing at all about how hard for MP Teisina Fuko and CEO Sefita Tangi departmnt feiga ke minimize 'ae tax ke fe'unga moe masiva 'oe kakai 'i Tonga..like CT etc..kae ma'u pe ha $$$ kihe fonua..Mr Tangi and a team from da $$$ departmnt frm Tonga wer having a meeting here in syd last week..
Koe me'a, ke 'atu ha fo'i pula 'ae tokotaha ngaaue cuztom kae ma'ama'a 'ae tax...he 'e mooni 'ae tala ange 'ehe tokotaha ngaaue cuztom ia kihe fefine 'e taha he 'ai ke clear 'ene puha..fkava hake puha pea to'o 'ehe fefine 'ae kofukofu 'o 'oange kihe tokotaha cuztom mo pehe atu ko koe 'ena ia..Te'eki ke fkava 'e he tokotaha cuztom ia 'ae kofukofu ke sio ki ai kuo pehe atu ia kihe fefine..kataki koe pula pula pe pea mai ha ki'i fo'i lole..'Ikai ke toe 'i ai ha 'ea ia 'eku kau leka hono puhi e pula he puha na'e toki 'osi...hahaha...koe me'a ia pula'i kae vave mo ma'ama'a ee... maama    
==========================================

Timothy

unread,
Nov 10, 2010, 2:29:03 AM11/10/10
to Tasilisili-he-ngaluope
'Oku 'iai e ki'i founga malie 'oku 'asi 'ihe kolokakala 'o Nu'usila ki
hono fakasi'isi'i 'oe kaiha'a moe faihia 'ihe lotokolo pea 'oku 'iloa
pe 'ihe lea fakapapalangi koe "Mozart Effect". Ko hono ta e ngaahi
classical 'a Mozart 'o fakaongo 'ihe ngaahi fu'u speaker he loto kolo
'o Christchurch pea koe 'osi eni e ngaahi lau mahina te'eki lava ha
ta'u kuo holo e faihia moe kaiha'a 'ihe ngaahi falekoloa he lotokolo
ni pea fiefia kau pisinisi pehe kihe kakai 'oku 'ahia e feitu'u ni
'ihe 'ikai toe 'asi ha faihia pe toe fiema'u ha security. Tuku atu ke
toki fakakakato mai 'e Lone moe kau Christchurch e mo'oni 'oe talanoa
ni na'a lava fakahoko 'i Tonga (Nuku'alofa) ke 'oua toe fai ha fiema'u
security kae fiemalie pe kakai mo fakanonga 'ehe ongo 'a Mosa'ati....
Cheers

seni taniela

unread,
Nov 10, 2010, 4:02:29 AM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
"Tuifua, Talanoa" Talanoa...@CityofPaloAlto.org
 

Kataki koe’uhinga ia na’a ku kole atu ai ke tuku ‘a Obama he ‘oku ‘ikai teu lava au ‘o fakatalanoa ki ai he ‘oku ou fakakaungatamaki atu he tafa’aki ko ia.  Malo e ngaue pea tau hiki ki ha tafa’aki ‘e fai ai ha langa hake, he ‘e he mama’o pe ho’o opinion moe opinion ‘oku ou feta’utuatu mo ia. 

 =====================================================

Kataki Noa he 'ohake 'a Obama, ka 'o kapau te ke fakatokanga'i na'a ku ngaue'aki ia ke fakataataa'aki 'a e poini 'eku fakatalanoaa ke mahino ki hotau kakaii e natula kehekehee temokalatii koe'uhii ke nau aware ki he natula e big or small govt. pea ko e haa philosophical foundation e ongo approach pea mo e lelei mo e kovi mo e ngaahi ola faka'ekonomika.

 

'Ikai ngata aii, ka ko e mo'oni (fact) 'eku lau fekau'aki mo Obama.  He is an example of how a big controlling democratic govt. operates.  Pea i he fo'i ta'u 'e ua ko 'enii, ko 'ene ngaahi decision kuo fakahoa 'ehe kau political analysts/historians kuo malohiange ia i he ongo Bush pea mo Clinton. 

 

'I he hisitolia 'o e ngaahi ta'u oku win tokolahi ai e kau Conservatives moe republicans i Amelika ni e House of Representatives(falealea eni oku fai ai fa'u lao), ne meimei fa'a hoko he taimi ne hanga ai 'e he kau palesiteni e fa'ahi temokalati o tataki e fonuaa ki he me'a 'oku 'ikai tui e kakai ne fakataumu'a kiai hono fatu e pule'anga ni hangee ko eni i he hili e Depression hoko hake a Roosevelt mo 'ene palani fakaekonomika ne iloa ko e New Deal, pea ko e 'u financial policies kainga ofi aupito mo Obama, ka na'e ongo'i 'ehe kakai ko e reform mo e recovery policies a Roosevelt kuo too ia ki tu'a pea fili hoko pee he 1938 kuo ''aka e he kakai e kau Democrats ki tu'a.  Hoko e me'a tatau he 1946, 1966, 1994.  I he 94 hili pee e fili o Clinton ke palesiteni he 93 ke palesiteni kuo ne introduce e ngaahi policies oku fakafepaki ki he ngaahi tefito'i tui ne fatu ai a Amelika ni eg support e gay mo e healthcare reform mo e ngaahi policy ekonomika oku ne 'ai e pule'angaa ke malohi(big govt control) ko e fili pee koee he 94 ki he House of Representatives kuo fili e kakai ia he kau fakafofonga Conservatives 'a e republican. 

 

Taha e ngaahi me'a fakahisitolia he fili ko eni ne toki 'osii, ko e fuofua taimi eni talu mei he 1870 ke dominate ai ehe republicans a e falealea fakavahe a North Carolina, fuofua taimi he histolia 'o Oklahoma mo Minnesotta ke dominate ai e legislature o ongo state ko eni 'ehe kau conservatives pea ko kinautolu ia e kau proGod, profamily, prolife, pro-small government, pro-tax cut etc.  Ngaahi state eni ne dominate e he kau democrats for ages pea nau support fefeka a Obama he fili palesitenii ka kuo liliu e loto e kakai he fo'ita'u pee 'e ua ko 'enii.

 

Relevant eku ohake a Obama mo e ola e fili ko 'enii mo e uhinga e hiki e loto e kakaii ko e fai e Obama e ngaahi me'a tatau ne fai ehe kau Palesiteni democrat kimu'a ne tui e kakai oku fepaki mo e me'a ne fatu ai e pule'anga ni.   Pea ko 'eku ohake ke tau aware ki he liliu fakapolitikale i Tongaa ke 'oua 'e pehee pee kuo tau i he hala ki he temokalati pea ngata ai.  'OKU MALAVA KE FAKATEMOKALATI 'ETAU FILI HOTAU KAU FAKAFOFONGA PEA KO 'ENAU TOO PEE KI LOTO 'O FUSI E MAFAI E PULE'ANGAA, 'O NIFI E PULE FAKATU'I KA E NAFA E PULE FAKATEMOKALATII OKU LAUU. Ne 'aa'aa e founding fathers o Amelika ni ki he natula negative ko 'ena 'o e temokalatii, he 'e malava ke nau mavahe mei he monarchy a Pilitania ka nau 'efihia he bureaucratic control e kau politikale te nau fili ke fakalele pule'angaa.  Ko ia ai na'a nau fili ke muimui kia John Locke.

 

Kapau oku loi a e info ko 'enaa pee oku irrelevant ke fakataataa'aki eku fakatalanoa, oku tui oku totonu ke oua e ohake.  Ka ko e ohake ke sio hotau kakaii ki he natula e temokalati e fonua ni mo e fakatokanga ki he fakafo'ou pule'anga oku tau lue atu ki aii pea oku ou tui oku ikai fai ha tukuhifo hono ohake case a Obama ka ko e langa hake.

 

Ne faka'eke'eke 'aneafi e taha e kau political analysts ka oku democrat he channel c-span pea ne pehee ka hoko atu a Obama hono taki e fonuaa ki he far left extreme liberal, 'e kau ia he kau palesiteni teemi tahaa.  Ko e opinion pee ikai ko ha fact.

 

Kataki Noa ko e feinga campaign pee eni keu molomolomuiva'e he tangata'eiki politikale homau motuu kuo mama'o atu kuo te'eki ai ha taha mei motu tene muia hono halaa ko 'emau tangata'eiki ko Manu Tu'ifua!!!


 

Semisi Ta'ai

unread,
Nov 10, 2010, 4:45:00 AM11/10/10
to Tasilisili-he-ngaluope
Seni koe ha kuo 'ai ai ke toe tuku lolotonga e ifo 'eku fanongo
talanoa atu , 'oua e 'ai ke toe fa'a mutukuu pe hee he 'oku ke malie
ma'u pe moe 'ofa atu ai pe kiate koe moe ngaahi fklanga talanoa malie






Semisi Ta'ai

On Nov 10, 8:02 pm, seni taniela <seni15...@yahoo.com.au> wrote:
> "Tuifua, Talanoa" Talanoa.Tui...@CityofPaloAlto.org

tv

unread,
Nov 10, 2010, 5:23:18 AM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com

Ko e security koe’uhi ko e nima kovi ... ko e tu’utamaki ... ko e ekonomika ... ko e lotu ... ko e tute ...ko e loto ilifia ...  ‘oku felaalave’i e ngaahi me’a he ko e sosaiete ‘o e kakai mo’ui mo holi ...

 jh
 

Koe reality eni ia 'oku ngalingali 'oku luelue atu ki ai 'a Tonga - 'ikai lava ha kalo mei ai.

Fefee keu fokotu'u atu: Siasi mo 'ene ngaahi ngaue ki tu'a (fakapisinisi?). Church & social action.
Hei'ilo ki he ngaahi fonua kehe, ka ko homau fonua ni 'oku kamata ke ala mai e Pule'anga 'o kole atu e "Siasi" ke nau talanoa mu'a ki he ngaahi founga ke fai 'aki hano kaufaki'i e fonua. Ko e faingamalie (platform) eni ki he ngaahi Siasi ('i homau fonua ni) ne nofo 'o faka'amu ki ai.

Ka ko e feinga mai 'a e Pule'anga he 'oku nau sio mai ki he si'i ngaahi fu'u ngaue mahu'inga (projects) 'oku fai 'e he ngaahi Siasi, pe fai 'e he kakai fakfo'ituitui mei he malumalu 'o e Siasi.

Ko e tukunga 'o Tonga he 'aho ni - 'ene kei taufaa atu he liliu fakapolitikale - 'oku 'i ai nai ha nga'unu 'a e Siasi 'o vakai 'ene social actions. 'Oku 'i ai nai ha ngaahi fakakaukau ke tanaki atu ki he Lii-pe-ha-maea, Teniti ne 'i ai 'a Stan Palu he'ene kei Tonga ... etc. Fefee e ngaahi ako 'a e Siasi - 'oku lava 'ehe Siasi ke nau embrace ko e fatongia mahu'inga eni 'o 'ona ki he fonua. Pe 'oku taa 'ehe Siasi ia ha sipinga hala (vakai ki he tepile Tokoni ki Toloa), ki he anga e social actions?

Ko e munomuna pee foki mei he vahanoa ...

vaohi...@aol.com

unread,
Nov 10, 2010, 5:47:28 AM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com

JH

Ko e security koe’uhi ko e nima kovi ... ko e tu’utamaki ... ko e
ekonomika ... ko e lotu ... ko e tute ...ko e loto ilifia ... ‘oku
felaalave’i e ngaahi me’a he ko e sosaiete ‘o e kakai mo’ui mo holi ...
-------------------------
Malie hu 'ae lotu = koe formula pe ia kae kumi pe ngaahi felaalave'i ke
palanisi pea 'ai atu leva kiai e 'uluaki lao 'oe 'ekonomika, 'ilo e
faikehekehe e needs moe wants he 'oku lahi ngaahi fiema'u ia 'oku 'ikai
vivili ka 'e kei ha'i pe tonga ia kihe cultures moe traditions. Koe sio
atu 'eni ia he tafa'aki 'e taha...he koe lahi e femotumotuhi e ngaahi
famili, brothers and sisters...parents and children ..... ngahi maheni
feluteni, etc koe 'uhii pe koe ngaahi fo'i fakapona koia 'ae traditions
moe cultures. Koe masiva ia 'oku ongo tahaa 'ae mole e ngaahi close
relationship...koe masiva ia he cost of living 'oku kei minor peia he
'oku kei kau pe 'a Tonga ia he tootoo atu.

Ta'alo atu aipe meihe momoko.

'ofa atu
ngano


Tuifua, Talanoa

unread,
Nov 10, 2010, 1:05:06 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
Kataki Noa ko e feinga campaign pee eni keu molomolomuiva'e he
> tangata'eiki politikale homau motuu kuo mama'o atu kuo te'eki ai ha
> taha mei motu tene muia hono halaa ko 'emau tangata'eiki ko Manu Tu'ifua!!!

Tangata'eiki Seni,

Tokanga ho'o lele na'a ke too ki tahi he 'oku si'isi'i e motu 'oku ke feinga campaign ai....

'Ofa atu kia koe pea malo ma'u tala, ka 'e hange pe ko'eku lave kimu'a 'e 'ikai teu fakatalanoa atu ai koe'uhi ko hoto fatongia.'Ofa atu pea hoko atu ho'o campaign ka kuopau ke foki ki motu keke maheni moe kainga pea nau lave'i foki mo ho'o taukave.

'Ofa atu kia koe moe famili
Miss Noa


Semisi Ta'ai

--

Hunu Hunu

unread,
Nov 10, 2010, 2:50:29 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
Ngano;
Ma'a lahi koe masi'i. Ko e ha ka 'ai ai e koloa ke mahu'inga ange ia he tangata, famili, maheni mo e nofo 'a e kainga. manatu ki he ngoue 'a e matapule 'Eua, 'ai pe ngoue ia ke lahi, ke 'iai e 'inasi 'oe kaiha'a, pea toe 'iai mo e 'inasi 'o e fanga puaka kumi kai holo. Pea toe 'iai pe mo e 'inasi 'o e famili, fangatuofafine. Ko 'etau koloa pe koe "'OFA', Fetokoni'aki, moe fetauhi'aki..moe 'ofa..........hunuhunu

-------------------------
Malie hu 'ae lotu = koe formula pe ia kae kumi pe ngaahi felaalave'i ke palanisi pea 'ai atu leva kiai e 'uluaki lao 'oe 'ekonomika,  'ilo e faikehekehe e needs moe wants he 'oku lahi ngaahi fiema'u ia 'oku 'ikai vivili ka 'e kei ha'i pe tonga ia kihe cultures moe traditions. Koe sio atu 'eni ia he tafa'aki 'e taha...he koe lahi e femotumotuhi e ngaahi famili, brothers and sisters...parents and children ..... ngahi maheni feluteni, etc koe 'uhii pe koe ngaahi fo'i fakapona koia 'ae traditions moe cultures. Koe masiva ia 'oku ongo tahaa 'ae mole e ngaahi close relationship...koe masiva ia he cost of living 'oku kei minor peia he 'oku kei kau pe 'a Tonga ia he tootoo atu.

Ta'alo atu aipe meihe momoko.

'ofa atu
ngano

Tuifua, Talanoa

unread,
Nov 10, 2010, 3:22:10 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com

Takamuli,

 

‘Oku fai e tokanga lahi ia moe poupou ki he ngaue ‘ae tangata ni, koe talanga ‘ae motu’a motu Seni ee! ‘oku hange koe lea Tonga koe fakaanga pe mei tefito’i niu….’oku tonu koaa tangata’eiki Takamuli pe ‘oku hala e lea ni.  ‘Oku fa’a fanongo ‘oku ‘eke holo koe ‘ehe finematu’a he fonua ni kae kataki na’a ko ha sepesi kehe ia….lol…

 

Malo e ngaue mei he vahenga na

Miss Noa

 


--

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 10, 2010, 5:29:09 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com, Tasilisili-he-ngaluope
Poupou Puatoka , he taumai aa 'oku nau si'i kapekape pe lau'i kovi ha taha ka koe koloa lelei pe pea 'oku toki 'atauttolu pe kohai 'e tui ki ai.

Malo si'i ma'u taimi mo e koloa lelei, ko'etau nofo mama'o mei Tonga ke lahi pe talanoa ki Tonga pea hange kuo tau mama kava ai pe mo hotau ngaahi famili, 'i Tonga.

Malo

takamuli.
----------

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 10, 2010, 5:37:51 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Ko ia Tv , 'oua 'e tuku ke 'alu toko taha he ko e ongo 'olive(Pule'anga mo Siasi, malohinga 'o e fonua), ka fu'u mafao atu ee pea fana'i 'aki ha sengai he tu'a ke tafoki mai he 'oku 'iai e taimi ia 'oku nana 'aupito e kau liliu pule'anga ia.

Hange kiate au 'oku kau e Palesiteni 'oe Siasi Uesiliana 'i ha ngaahi Komiti pe 'oku Sea ai ko aa,'ikai keu fu'u manatu kamou toki fakatonutonu mai mei Tonga e fakatalanoa ko enii.

takamuli.
-----------

tv

unread,
Nov 10, 2010, 5:39:07 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
Ko e me'a 'oku ou fakatokanga'i koe Pule'anga Tonga ko e employers lahi taha ia 'i Tonga he taimi ni. In a simple level, ne ngaue mai e economy 'o Tonga mei he tatafe mai mei kau "ngaue 'a e pule'anga". Ko e silini huu mai lahi taha ia ne vilo holo he ekonomika Tonga, kimu'a pea kamata ke tokolahi fau e folau ki muli, pea pehee ki he avaava atu 'a Fua'amotu 'o ki'i lahilahi e ngaahi vaka ne fou mai ai e kau takimamata (tourists)

Ka koe 'aho ni, kuo 'alu hake talafi silini muli (remittance), mo e folau'eve'eva 'o tokoni ki he kau ngaue fkpule'anga he fakafoolahi e silini 'oku vilo he loto ekonomika. 'Ikai ke tau fu'u tokanga ki he kau ngaue he ngaahi Siasi, he ko e silini 'oku vilo ai 'oku 'ikai ke pehee ko ha silini huu mei tu'a. Ko e kau ngaue fkpule'anga ne huu mai ai e foreign aids (he'enau vahe).

Kapau koe basic ingredients eni 'o e ekonomika Tonga pea 'oku anga fefee ai e lelei 'a e free market ki he ekonomika 'o Tonga? Ko hai ha muli-national corp tukukehe ange nai 'a Digicel & Western Union. 'E malie ka fakahoa e financial reports 'a e Digicel pea mo e TCC, ke tau sio ange pe ko hai 'oku ne kai maamaalie e market share. Sai e infrastructure 'a e TCC (he 'oku nau langa ki he 'Otu motu) by govt responsibility.

Kapau 'oku tau pehee 'oku sai e fe'au'auhi 'a e TCC & Dicigel, pehee ki he Western Union & MoneyGram or Melie Mei Langi, kihe kakai, ko hai 'oku ne ta'ofi ha hanga hake 'a e Digicel 'o folo e TCC. Ko e owner 'oe Digicel ko e motu'a ne 'akapulu ma'a Ireland (Denis O'Brien) billioner pea 'oku 'ikai faingata'a ke ne folo e TCC. Ko hai 'oku ne ta'ofi e Western Union ki ha'ane hanga hake 'o fa'apuku e Melie M Langi ... etc. Ko e haa e policy ke ne malu'i ai ee fanga ki'i pisinisi taautaha, in which it would not discriminate? 'Oku ou ki'i taala'a ki ha faka'ataa e fanga ki'i fonua iiki hangee ko Tonga ke free market ta'e fakapotopoto. Sai pee ngaahi fonua 'oku laulau miliona hono kakai pea laulau miliona kilomita hono lalahi. With huge resources!

'Oku lolotonga 'i China atu 'emau Palemia pea koe taha 'ene ngahi kole ke kataki mu'a 'a Siaina 'o fakamole he 'oku mano'ono'o e tafa'aki mamani 'e taha, ka e ki'iki'ia e tafa'aki mamani 'o Siaina ia he'enau puke konga lahi e financial resources 'o mamani he taimi ni. Pehee mai 'a Siaina; ko e me'a ia 'oku mou fie free market ai, ko ho'omou fe'au'auhi pee kihe mano'ono'o.

'Oku sai 'aupito e free market kapau 'e defend in light of the development of the individual human person - To be free to fulfill your potential as God wants us to be free. But does the free market know what is freedom? Ko e buzz word 'oku ngaue'aki 'e homau Pule'anga fo'ou ko e "Big Society". 'A ia ko e fakakau 'o e tuku mai 'ehe Pule'anga ki he kakai ke nau fai e fakalele. Ko e embrace atu e ngaahi charitable org, mo e hai mo hai ke nau contribute ki he decision making. Ko e palopalema he 'oku 'ikai fu'u mahino lelei pe 'i ai ha clear direction (policies). He ko e felotolotoi ia 'a e tokolahi ko e talanoa loloa ia. Takitaha push 'ene hidden agenda.

Ko e fokotu'u ia ne fai 'aneuhu: Fefe Siasi mo 'ene Social Action. 'Oku 'i ai nai ha fakakaukau 'i Tonga ke tau fakatokanga'i 'a e mahu'inga 'o e fanga ki'i kulupu, mo e fanga ki'i ngaue ko eni, tautefito ki he'enau malumalu he Siasi. Pea ofe'i mai e Pule'anga lotu kalisitiane 'o Tonga ke nau faka'ia'ia e fanga ki'i kulupu ko eni. Ko e tuku mai ia e mafai ke fai 'ehe kakai hono fakakaukau'i. 'Ikai ngata ai 'oku 'ikai ngata he langa fonua 'i taimi, ka e mahalo na'a 'oku tau langa ai mo 'itaniti 'i mamani pe?

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 10, 2010, 5:53:56 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
'E lava ke vete mai e ngaahi fo'i fakapona 'ae traditions mo e culture 'o Tonga 'oku fai ai e femotumotuhi ?
malo e talanoa .

takamuli.
------------

> vaohi...@aol.com wrote:
>
>
> JH
> Ko e security koe’uhi ko e nima kovi ... ko e tu’utamaki ... ko e
> ekonomika ... ko e lotu ... ko e tute ...ko e loto ilifia ... ‘oku
> felaalave’i e ngaahi me’a he ko e sosaiete ‘o e kakai mo’ui mo holi ...

> -------------------------
> Malie hu 'ae lotu = koe formula pe ia kae kumi pe ngaahi felaalave'i ke
> palanisi pea 'ai atu leva kiai e 'uluaki lao 'oe 'ekonomika, 'ilo e
> faikehekehe e needs moe wants he 'oku lahi ngaahi fiema'u ia 'oku 'ikai
> vivili ka 'e kei ha'i pe tonga ia kihe cultures moe traditions. Koe sio
> atu 'eni ia he tafa'aki 'e taha...he koe lahi e femotumotuhi e ngaahi
> famili, brothers and sisters...parents and children ..... ngahi maheni
> feluteni, etc koe 'uhii pe koe ngaahi fo'i fakapona koia 'ae traditions
> moe cultures. Koe masiva ia 'oku ongo tahaa 'ae mole e ngaahi close
> relationship...koe masiva ia he cost of living 'oku kei minor peia he
> 'oku kei kau pe 'a Tonga ia he tootoo atu.
>
> Ta'alo atu aipe meihe momoko.
>
> 'ofa atu
> ngano
>
>

tv

unread,
Nov 10, 2010, 5:55:56 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
'Osi pee lii atu e fo'i tasilisili 'i 'olunga peau hanga hake kihe Matangitonga Online 'oku 'i ai e tohi 'a e former CEO of Tonga Investments: http://www.matangitonga.to/article/letterscomments/other/20101111_tonga_ppel.shtml

Ko e fakame'apango'ia 'a e tangata muli ni hono tukuange atu 'e he Pule'anga ke 'ataa e huu ngoue ki tu'apule'anga (deregulation). Tonu ke tau tokanga! I think he is right and we must listen to such voice.

Ne mau fekuki mautolu he me'a ni 'i motu hono faka'ataa e uku mokohunu pea neu sio tonu he hanga mai 'a e kau ivi lalahi 'o si'i ngaahi kovia kimautolu si'i kau fangota iiki. 'Oku sai pee hono puke 'ehe Pule'anga e mafai, ka e si'i 'oatu mu'a ha kakai faitotonu pea mo fakapotopoto ke nau fai 'etau ngaue. Totongi lahi faka'ulia mai au kau 'alu atu 'o langa e uku mokohunu .... mo fakasilini'i e kau sipoti. Pea ke teuteu takamuli ke ke pisinisi'i e kava tonga ha'aku minisita mokohunu.

Koe haa e context totonu kihe ekonomika Tonga, if we are to keep pushing for free market? Fu'u faingata'a fau e push e free market ta'e fakakaukau'i fktonga!

Tuifua, Talanoa

unread,
Nov 10, 2010, 6:00:30 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
Semisi Ta'ai mo Takamuli,

Fakamolemole atu 'oku 'ataa pe ia kia Seni ke fakamalanga 'ene 'uhinga
'i h'ene tau'ataina, ka 'oku 'iai 'ae ngata'anga 'eku fakatalanoa
tu'unga 'i he ngaue 'oku ou fakakaungatamaki ai.

Ka koha toe t'unga kehe 'oku fai ai 'ae fepotalanoa'aki teu tali atu ki
he'ene ngaahi fokotu'u fakakaukau. Kou tui pe 'e mahino atu 'ae 'uhinga
'eku fakalea....

'Ofa atu fau moe faka'apa'pa atu,
Miss Noa

-----Original Message-----
From: tasil...@googlegroups.com [mailto:tasil...@googlegroups.com]

Malo

takamuli.
----------

--

Maama Tupa

unread,
Nov 10, 2010, 6:48:02 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
hahaha Noa ee,,
 yeah thtz da one same mannn Sepesi ko 'eni 'a tau3 tslsl..'Oku 'eke holo pe he finematu'a heni..hahaha..
==============================

Touhuni Hala Puopua

unread,
Nov 10, 2010, 7:02:03 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
Hahaha Miss Noa and Maama!
 
'A ia 'oku mo pehe ko e 'eke holo 'e he kau fafine ni e tangataa ke fokotu'u Minisitaa kava he Pule'anga Fo'ou?  hahahaha!
 
Cheers!
Uani.
 

Date: Wed, 10 Nov 2010 15:48:02 -0800
From: maam...@yahoo.com

Subject: Re: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 10, 2010, 7:03:36 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com

Ha ha ha Maama amen fakalami Koe he koe kau Akotapu 'oku nau si'i fua hake auu.

Noa , koia pe 'oku lave atu ki ai 'a Maama.

malo.

Sepesi.
--------------

Tuifua, Talanoa

unread,
Nov 10, 2010, 7:05:00 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com

Maama, kalo he koe fu’u kali ‘ena ‘oku tolongi atu….

 


From: tasil...@googlegroups.com [mailto:tasil...@googlegroups.com] On Behalf Of Maama Tupa
Sent: Wednesday, November 10, 2010 3:48 PM
To: tasil...@googlegroups.com
Subject: Re: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga

 

hahaha Noa ee,,


 

--

Epeli

unread,
Nov 10, 2010, 7:17:00 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com

Koeha e me’a Takamuli kuo ‘eke pehee ai ho hingoa ‘o hange ko Sinilau ‘e he Kau Lotu mei he Fonua ‘o e Kau ‘Angelo!! Kuok e hange ha ki’I kato ‘ufi kahokaho hono ‘eke ho mahu’inga!!! Malie masi’i e faiva!! Heeheeeheee!

 


From: tasil...@googlegroups.com [mailto:tasil...@googlegroups.com] On Behalf Of Maama Tupa
Sent: Thursday, November 11, 2010 12:48 PM
To: tasil...@googlegroups.com
Subject: Re: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga

 

hahaha Noa ee,,


 

--

Salote Tupou

unread,
Nov 10, 2010, 8:18:07 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com
Takamuli ko e kovi foki kuo mou PULE  e Funga Mohu e Fa ia ki he ki'i finemotu'a motu ni..haha
 
'Ikani sai pe 'a motu ia nau kai ika pe.
 
'ofa atu.

2010/11/8 <sep...@optusnet.com.au>
'Ikani , 'ikai 'oku 'ave kotoa pe ki motu ka 'oku ou fa'a lave ai pee.

Malo Salote e kei manatu.

takamuli.
-------------



> Ikani Fakasiieiki <ika...@hotmail.com> wrote:
>
>
> Around June e ta'u ni ne 'ave ai 'eku ki'i puha 'e 2 ki Tonga
> .........................................
> malo Salote hono fkpuha e pupu'a puhi & kia Faivamalie mo e kainga...
> 'ai pe mo a'u atu ha ki'i puha ki motu...kia Faaitu'a mo e kainga

>
>
> --
> 'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he
> "Tasilisili-he-ngaluope"
> Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e
> tasil...@googlegroups.com
> Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he
> tasilisili-...@googlegroups.com
> Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e
> http://groups.google.com/group/tasilisili

--
'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili



--
Salote V. Pifeleti-Tupou
When man works, man works. When man PRAYS, GOD WORKS...by Pat Johnson

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 10, 2010, 9:52:50 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Noa 'oku fa'a 'iai 'a e taimi 'oku ou ongo'i kuo u fie poupou ki ha taha pe 'oku fakatalanoa malie, 'aonga pea tokoni kiate au ka 'oku 'ikai keu 'ilo'i pe'e fefe hono fakamaau'i mai. Taimi 'e taha 'oku 'itangi'i au'e ha taha , ka he'ikai to'o ai 'eku tokanga ki ha talanoa malie 'oku ne fakakoloa'aki e paenga ni.

'Oku ou kau au ki he Wallaby he taimi kotoa pe talu mei he va'inga 'ae Tonga ka kuo Faifekau he 'aho ni ma'a e Siasi Uesiliana Tau'ataina 'o Tonga he vahe 'Aositlelelia WillieO pea ka 'asi mai mo Fox ia mei he All black pehe kia Michael Jones 'oku na malie mo naua 'oku ou toe pas'i pe mo ia, ko e laumalie ia 'o 'eku mamata Sipoti 'oku fai'aki pe ia 'eku mamata tasilisili. .

Hoko atu ho'omou talanoa mo TV, Seni , mo e fefine ko Salote he 'oku mau lau konga pee mo ako hono fai lelei'i pehe 'oe talanoa pea 'e hala 'ape keu pehe atu , malie talanoa ! pea fai atu ai pe mo ha tui talanoa.


takamuli.
------------------

> Tuifua, Talanoa <Talanoa...@CityofPaloAlto.org> wrote:
>
> Semisi Ta'ai mo Takamuli,
>
> Fakamolemole atu 'oku 'ataa pe ia kia Seni ke fakamalanga 'ene 'uhinga
> 'i h'ene tau'ataina, ka 'oku 'iai 'ae ngata'anga 'eku fakatalanoa
> tu'unga 'i he ngaue 'oku ou fakakaungatamaki ai.
>
> Ka koha toe t'unga kehe 'oku fai ai 'ae fepotalanoa'aki teu tali atu ki
> he'ene ngaahi fokotu'u fakakaukau. Kou tui pe 'e mahino atu 'ae 'uhinga
> 'eku fakalea....
>
> 'Ofa atu fau moe faka'apa'pa atu,
> Miss Noa
>
>
>
>
>
>
>
>
>
> -----Original Message-----

> From: tasil...@googlegroups.com [mailto:tasil...@googlegroups.com]
> On Behalf Of sep...@optusnet.com.au
> Sent: Wednesday, November 10, 2010 2:29 PM
> To: tasil...@googlegroups.com
> Cc: Tasilisili-he-ngaluope
> Subject: Re: [tasilisili] Re: Ko e Fale Alea 'o Tonga
>
> Poupou Puatoka , he taumai aa 'oku nau si'i kapekape pe lau'i kovi ha
> taha ka koe koloa lelei pe pea 'oku toki 'atauttolu pe kohai 'e tui ki
> ai.
>
> Malo si'i ma'u taimi mo e koloa lelei, ko'etau nofo mama'o mei Tonga ke
> lahi pe talanoa ki Tonga pea hange kuo tau mama kava ai pe mo hotau
> ngaahi famili, 'i Tonga.
>
> Malo
>
> takamuli.
> ----------
>
>
> > Semisi Ta'ai <weas_ma...@hotmail.com> wrote:
> >
> > Seni koe ha kuo 'ai ai ke toe tuku lolotonga e ifo 'eku fanongo
> > talanoa atu , 'oua e 'ai ke toe fa'a mutukuu pe hee he 'oku ke malie
> > ma'u pe moe 'ofa atu ai pe kiate koe moe ngaahi fklanga talanoa malie
> >
> >
> >
> >
> >
> >
> >
>

Sione 'Atupuha Koloti

unread,
Nov 10, 2010, 10:24:48 PM11/10/10
to tasil...@googlegroups.com


2010/11/10 Sione M. Veituna <svei...@yahoo.com>
JH,

faka'amu pe 'e 'ikai a'u 'a Tonga ki he tu'unga 'oku mau 'iai 'i Fiji ni, 'o mau nofo pilisone pe homau ngaahi api, ko e 'ai foki 'o e security doorr/fences and Bulgar bars to keep the mischief out, but in retrospect, it locks us in. 'oku si'i ke toe ai ha api ia e ta'e-security doors/fences i Fiji ni, ko e luva mo e matapa lahi,  kuo pau ke ai ho'o wire mess ke malu'i mei ha hu fale...

koe kau omi fo'ou mai ki Suva ni oku nau ogno'i isipitea he tala atu ke loka e security door, nau anga foki he fakaavaava matapaa i Tonga, but that is the reality here now. Oku ikai ko emau locked in koe pehe oku ma'u ha me'a hange ko e kau Sopu, ka ko e telia pe na'a nau ma'u hala e kau kaiha'a oku ai ha me'a pea nau omi o lavea ai ha taha,

ne toki pekia atu e tama falanise mali Tonga i Lautoka ko hono ohofi hono 'api 'e he toko 6 nai, pea ikai ma'u e me'a na'a nau feinga ki ai pea nau hoka hele'i ai 'e kinautolu e tangata'eiki.. osi enau taa e motu'a secuirty......neongo oku ikai ha security door is e malu......but security measures need to be taken seriously and are necessary now to keep ones in safe rather than keep you out.. ka oku mo'oni ho'o lau ko e tupulekina 'a e masiva mo e fe'amokaki, oku ne faka'ai'ai e kaiha'a mo e faikovi, pea ka 'ikai tokangaekina e poverty, security will be a big issue....

ko e fehu'i mahu'inga ia kiate kitautolu, ko e ha e me'a 'e fai ki he masiva (poverty)?

ofa atu pea malo e talanoa
Ma'ananga
Suva

malo e tau mo e 'aho Ma'ananga,
 
malo e malanga'i e ta'u 128 'o e kolisi pea fakamafana...ko Tonga fe'unga pe 'a Teutalonome mo e fale kau faifekau tuku ki he toenga kenau security matapa, kuli, mo 'uhila.
 
tukukehe kapau 'omai pe ha motu'a security ia ke mohe mo e faifekau!
 
ko e tu'ukehe atu pe!
 
happy day!
koloti

Sam Pakofe

unread,
Nov 11, 2010, 4:11:04 AM11/11/10
to tasil...@googlegroups.com
'eii, mo kataki Ongo tama , 'o 'ange ha faingamalie 'o M-Tu'ifua mo'ene Kole ........... ko'etau samena ia, ka kole mai ha taha ke tuku ia he 'oku 'iai 'ene totonu ke ta'ofi pea tau 'oange ........ he ko'etau Tasilisili pe 'atautolu heni, ka 'e 'ikai  lelei ia kihe 'ene ngaue .......... 

koe kole pe moia ......
sami.


From: "Tuifua, Talanoa" <Talanoa...@CityofPaloAlto.org>
To: tasil...@googlegroups.com
Sent: Thu, 11 November, 2010 10:00:30 AM
Subject: RE: [tasilisili] Re: Ko e Fale Alea 'o Tonga

Semisi Ta'ai

unread,
Nov 11, 2010, 5:09:59 AM11/11/10
to Tasilisili-he-ngaluope
Noa malo 'etau lava , fai mo 'ai atu e fu'u kali 'ia Tupa .
heee,heee , Noa 'oku malie foki 'eku fa'a lau tohi he koe lau tohi 'ae
ngangau , pea koe tohi koee 'oku ma'u ai 'eku oli'ia 'oku ou fa'a
muimui'i ma'upe , koe mo'oni 'ae folofola 'oku ou tu'utelinga kihe
kakai 'oku nau talaki 'ae totonu mo hono ngaahi mo'oni'i me'a 'o fa'a
kau ai 'ae fa'ahinga 'i tasilisilini , pea neongo 'eku vale mo 'eku
ma'ulalo ka 'oku 'ikai 'aupito ha'aku toe fehu'ia ha taha 'oku ne tala
fkpatonu mai 'ae mo'oni koia , pea kapau he'ikai 'aonga kihe
matengata'a koau , ka 'e lava ke ako ai ha taha 'oku toe mo'ui ange
'ene mo'ui fklaumalie pea teu fiefia lahi ai , ka koe me'a 'e 'uluaki
fai koe tuku atu e fu'u kali Noa ke fkma'uma'u mai meihe fo'i la'e 'o
Tupa , heee,heee moe 'ofa atu ai pe ka koe mo Tupa pea pehee kia Seni





Semisi Ta'ai







Semisi Ta'ai mo Takamuli,
Semisi Ta'ai mo Takamuli,









Fakamolemole atu 'oku 'ataa pe ia kia Seni ke fakamalanga 'ene
'uhinga
'i h'ene tau'ataina, ka 'oku 'iai 'ae ngata'anga 'eku fakatalanoa
tu'unga 'i he ngaue 'oku ou fakakaungatamaki ai.


Ka koha toe t'unga kehe 'oku fai ai 'ae fepotalanoa'aki teu tali atu
ki
he'ene ngaahi fokotu'u fakakaukau. Kou tui pe 'e mahino atu 'ae
'uhinga
'eku fakalea....


'Ofa atu fau moe faka'apa'pa atu,
Miss Noa



Fakamolemole atu 'oku 'ataa pe ia kia Seni ke fakamalanga 'ene
'uhinga
'i h'ene tau'ataina, ka 'oku 'iai 'ae ngata'anga 'eku fakatalanoa
tu'unga 'i he ngaue 'oku ou fakakaungatamaki ai.


Ka koha toe t'unga kehe 'oku fai ai 'ae fepotalanoa'aki teu tali atu
ki
he'ene ngaahi fokotu'u fakakaukau. Kou tui pe 'e mahino atu 'ae
'uhinga
'eku fakalea....


'Ofa atu fau moe faka'apa'pa atu,
Miss Noa




On Nov 11, 10:00 am, "Tuifua, Talanoa"
> > Semisi Ta'ai <weas_ma_kaz...@hotmail.com> wrote:
>
> > Seni koe ha kuo 'ai ai ke toe tuku lolotonga e ifo 'eku fanongo
> > talanoa atu , 'oua e 'ai ke toe fa'a mutukuu pe hee he 'oku ke malie
> > ma'u pe moe 'ofa atu ai pe kiate koe moe ngaahi fklanga talanoa malie
>
> --
> 'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he
> "Tasilisili-he-ngaluope"
> Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e
> tasil...@googlegroups.com
> Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he
> tasilisili-...@googlegroups.com
> Pea ko e website 'a e Tasilisili ko ehttp://groups.google.com/group/tasilisili- Hide quoted text -
>
> - Show quoted text -

vaohi...@aol.com

unread,
Nov 11, 2010, 9:02:49 AM11/11/10
to tasil...@googlegroups.com
Takamuli

'E lava ke vete mai e ngaahi fo'i fakapona 'ae traditions mo e culture
'o Tonga
'oku fai ai e femotumotuhi ?

--------------------------------------------

Koe sio atu ‘eni ia he tafa’aki langi e taha ka ‘e lava pe ‘o tohoaki’I
kihe ‘ekonomika pea tukuaki’i e tradition. Kapau koe talafi silini ki
Tonga koe pa’anga hu lahi atu ia kihe pule’anga kataki koe advantage
peia ‘e fefe leva hono disadvantage. Koe lea atu aipe he telefoni kihe
ki tonga koe fo’i thinking ia ke fei mo ‘ave ange e fo’i fika
fakapulipuli ke o moia kihe Western Union pe koe BOT pea kapau ‘oku
‘ikai ha fo’i fika pea ‘oku fakavave leva ke tapuni’i mai e telefoni.
Toki faka’eke’eke e tehina pe pea talamai koe feinga mai ‘ae
ongomatu’a ke ‘ave ange ha seniti kihe mali ‘ae nopele mo hona inasi
kihe misinale. Koe fehu’i? koe ha e ngaahi force ko’eni ‘oku ne
faka’ai’ai kimautolu nofo muli kemau talafi seniti atu ai ki Tonga….no
question ‘oku tau li silini kotoa ki Tonga he tala ‘e hai ‘e ngalo e
tupu’anga….BUT....’oku fefe ‘enau spending….. Teu pehee atu au mei
heni’ ‘ai o ‘uluaki fakakaukau’i e needs moe want’s katau melino ‘e
pehee mai fanga Tuofafine ia ‘ofa mai ‘o ha’u ‘o nofo tonga kake ‘ilo’i
e ha’I kimautolu he’e kavenga ‘ae siasi moe fonua. Well, fa’a taimi
lahi kou sipa’i ‘osi hoku ngutu kau bite the bullet ‘o obey and obey
toki fakatokanga’i hake koe fo’I blind obedience…. he ‘oku o ae
ongomatu’a ia ‘o ‘io ‘io he fono (culture) moe fakataha e li ‘inasi he
misinale (tradition) pea omi ia ‘o share mai moe fanau. Koe momeniti
‘oe ‘io ‘io koe you turn out to be a Stressor he koe responsibilities
'osi 'otometiki 'ene hilifaki mai kihe uma. Ko hono toe share moe fanau
'e take control leva ‘ae fanau ia he ngaahi decision making – koe
reality ia ko ‘omi pe ha’aku share koe ‘ai ia ‘eku lea ! Teu feinga atu
leva ke adopt e foreigner tradition ke fakalele ‘aki e famili nofo
Tonga ka koe vaihi e he ‘e a’u ia kihe femotumotuhi . Koe masiva ia
‘oku uhu mo’oni kihe loto….Koe masiva ‘ae fo’i ma moe me’i mahoa’a e
tau tekena peia today and tomorrow pea kuo tau anga kitautolu kiai. Koe
feinga ke fai ha laka kimu’a ‘oku totonu ke 'uluaki faka’ekonomika’i
moe anga ‘etau spending as an individual. Ne lau ‘a Uani kihe
phenomenon ‘oe tradition moe tohi matolu moe anga hono fakamali’i….’E
fefe hono faingofua ke fakamali’i kinaua he fa’ahinga amount of
pressure in our lives to make Tonga satisfying and help us meet Heaven
on Earth as well…..

malo
ngano


sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 11, 2010, 5:08:53 PM11/11/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Malo Ngano , mahino 'aupito pea malie mo hono vete ko ia 'oku faka'apa'apa ki he fangatua 'oku fai 'e ha si'i ngaahi famili pehe.

'ofa atu.

takamuli.
--------------

Touhuni Hala Puopua

unread,
Nov 11, 2010, 7:06:47 PM11/11/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Vaohingano e fakamatala mahino. Pea 'oku malie ho'o 'ohake 'etau anga fakafonua (culture and tradition) 'o fakamahino ko e taha ia e ngaahi fakapona 'oku ne felei hotau hala ki he fakalakalaka, ka tau feinga atu ke ki'i fai pe aa ha fetaulaki he vaha'a 'o mamani mo Hevani.  Mahalo ko ha'aku tanaki atu pe ki ai ko 'etau religion (lotu) ko e taha ia, Pule'anga (political system) ko e taha ia pea pehe foki ki hotau tu'unga faka'ekonomika (semi-subsistence).
 
Kaikehe, 'oku 'ikai ke toe loi hono ha'i kitautolu 'e hotau 'ulungaana fakafonua, kamata pe he 'ave pa'anga ki Tonga. Mahalo 'i he kuohili ne mahu'inga ange pe ki he familii 'ete taa atu 'o say hullo mo vakai pe 'oku nau fefee. Ko e ngaahi 'aho ni 'oku pa'anga e me'a kotoa 'i Tonga pea kapau ko 'ete ta atu pe 'o say hullo te te hang up e telefoni kae hange 'oku 'ikai fiemalie hoto loto he 'oku 'ikai 'ave ha fika fakapulipuli.  Ko e mo'oni e mo'oni e fusimo'omo ia 'i Tonga, he 'oku mamafa e totongi e vai, 'uhila, telefoni, veve 'o fakatatau ki he ma'u'anga pa'anga.  Toe kovi ange kapau ko si'ate Fa'e 'oku nofo tokotaha mo ha'ane fanga pusiaki kei ako pea 'ikai ha ma'u'anga pa'anga. 
 
Ne u fa'a lave ki he mahu'inga 'o e poto he 'ikai he'etau tasilisilii. Pea 'oku 'ikai 'ai noa'ia e 'ikai ka 'oku pau ke tau vakai'i e ngaahi tafa'aki ko ee 'o e nofo te tau lava 'o 'ikai ai. Ko 'eku 'uhinga eni, ki he ngaahi kavenga ko ee 'oku hilifaki mai ki hotau ngaahi famili 'oku 'ikai totonu ke nau fua, pea ko hono tonu taha pe ke nau pehee atu "'ikai."  Mahalo ko e founga fakamuli eni 'oku ke 'uhinga ki ai ee. Hange ko eni, ko e ngaahi tu'utu'uni 'o e lotu (religion), tau pehee pe hange ko e taimi misinale.  'Oku ngaahi pola ai e kakai pea 'oku 'osi mahino kuo tu'o fiha hono tala 'e he Siasi ke 'oua 'e toe fai ha ngaahi pola pe ngaahi me'akai he ko e fakakavenga ka 'oku kei kiivoi pe kakai ia hono faii pea kuo hoko ia ko e "anga fakafonua" (tradition).  Ko e me'a leva 'oku ou tala ki he'eku ki'i Fa'e ko enii ko 'ene 'alu ki he taki 'enau kalasi misinale 'o talaange he'ikai kau ia he ngaahi me'akai he 'oku 'ikai ke 'i ai hano vahenga pea ko e malo e ma'u e ipu vai momoko ke ne ma'u. 'Alu pe 'o 'ave 'ene misinale pea fe'unga ai.  Pea neongo na'e loto mamahi lahi kiate au, ka ne si'i lava pe 'o 'alu 'o lea.  Kuo pau ke tau lea he ka 'ikai 'e halakaka mai e tu'utu'uni ia 'a e kakaii ka 'oku 'ikai ko e Siasi eni ia pea 'oku toe mamafa ange e 'ioke ma'ama'a ia 'a Sisuu ai.
 
'I he tafa'aki fakapisinisi mo e fakalaka ki mu'a, 'oku tau fe'auhi 'i Tonga mo hotau ngaahi fonua kaunga'api ki he tola 'a e kau folau 'eve'eva pea ke puna atu e vakapuna 'o too he Sapate mo ava e ngaahi falekoloa ke pisinisi he Sapate, ka 'oku 'ikai lava ia he 'oku ha'i 'e he lotu (religion) e tafa'aki ko eni, tauhi e Sapate ke tapu.  Kae hili ko ia 'oku tau lotu pe 'i muli ni tau oo 'o fakatau Sapate pea tau heka vakapuna Sapate.
 
Hoko atu ki he kavenga 'a e famili pea ko hotau anga fakafonua (culture and tradition) ko e laine puluu (blueprint) 'o 'etau nofoo, ko e fa'ahinga mo'ui fakasosiale 'oku fe'ofa'aki, fetokoni'aki ('ofa tu'unga'a, 'ofa li'oa, tauhi va, etc) he na'e toki 'omai pe fakasosiale ia 'o e lotu faka-Kalisitiane pea mo e fakasosiale 'a Karl Marx ki mui ne tau 'osi nofo pe kitautolu he fa'ahinga mo'ui fakatokolahi , 'ikai ke tau anga ki he fa'ahinga mo'ui fakafo'ituitui 'oku 'omai 'e he 'ekonomika tautefito ki he tau'ataina (liberalism & neo-liberalism) 'o e "free market economy."   Pea ko e fakatata pe eni, ka fai ha'atau putu pe ko ha mali 'a e famili, etc, mahalo ko e famili kotoa 'oku kole mai ki muli ke 'oange ha seniti ke nau a'u mo ia.  Ka ne u fehu'i atu ai pe ki he Fa'e ko eni, ko e ha 'oku 'ikai ke ke 'alu 'ata'ataa ai pee?  Mahu'inga ange ho'o 'alu 'o 'uma mo faka'apa'apa ki he pekia pea mahu'inga ange ke kumi ha ki'i me'a'ofa fe'unga pe 'a e ongo me'a mali 'e 'aonga kia naua. 'Oku 'ikai fai ha lau ia kiate kinautolu 'oku afford ke 'ave 'enau teu pea fakatu'uta 'enau tokoni, faka'ofo'ofa pe mo ia. 
 
Ka ko e fakatupu koloa, ka 'i ai ha'ate ki'i pisinisi 'e toe mate pe he ngaue 'a e famili mo e ngaahi kaungame'a, he taaumaiaa 'e lava ha 'ikai ki he "toki totongi mai."  Kapau 'oku lava 'e ha fa'ahinga 'o fakalele "fakamuli" 'enau pisinisi pea ko e to'aa ia.  He'ikai lava e Tonga ia ke compete mo e Siaina/'Initia/palangi 'i he tafa'aki ko eni he tahaa 'oku 'i ai ha famili ia mo ha kaungame'a e kakai ni 'i Tonga ke nau "toki totoki mai" ha taimi kehe.
 
'I he tafa'aki ngaue'anga hange 'oku tau tuku pe 'etautolu ki he pule ke tau'ataina pe 'ene pu'i 'ana 'i he kau ngaue, neongo 'oku 'ikai ha'ane totonu ki ai.  "Lele atu mu'a 'o fakatau atu ha mata'iika 'o tuku'i atu 'i 'api ki he hoa ke mau fakaefiafi."  Ko 'ete faka'uli eni 'oku kole ke lele he taimi 'ene ngaue he me'alele 'a e pule'anga 'o fai 'ete pu'i ki hoto famili.  Pe ko e potungaue Tute, ka hu mai ha koloa ia hoto famili pe ko hato maheni  'oku 'ikai ke te lava kita 'o 'ikai 'oku te fakakuikui kae 'ave 'enau utaa ha ki'i totongi si'isi'i.  Ko e fa'ahinga vaa eni 'oku faingata'a 'i hotau anga fakafonua. Pea 'oku tau lave'i pe 'a e "umu po'uli kae 'i ai ho'ota" 'oku tau polepole 'aki he taimi ko ee 'oku tau 'i he receiving end ai.  Neongo 'oku 'i ai ha taha ia 'oku tonu ke ne ma'u e ngaue he na'e ako lelei, toe maheni ngaue, 'ikai, 'oku fakahu pe taha ia 'oku famili mo ia pe ko e hou'eiki pe ko e foha e kaungame'a, etc.   Taimi ke tau poto he 'ikai kae ma'u e $ 'a e fonua, ma'u e tokotaha lelei ke ne fai e ngaue kae fai ha fakalaka.  'Oku 'ikai toki paa mai pe e corruption ia  mei he Pule'angaa, 'ikai, 'oku kamata e corruption ia he fanga ki'i me'a iiki ko eni pea kuo huhukia kotoa ai pe 'a e feitu'u kotoa 'i hotau fonuaa.
 
'Oku hange tofu pe eni ko hono privatise 'o e electricity, 'ikai lava ha taha ia ke fe'auhi/lova mo e tama pilinisi kalauni, he 'e toe fefe atu e Pule'anga, 'ikai?  Of course not, ko hotau Pule'anga (political structure) 'oku tau Pule'anga Faka-Tu'i,  'oku tau "fesi lousi" pea ko e 'ave pe 'uhila ia ki ai as a private citizen running his own private company, Shoreline, in the private sector.  'Oku ou faka'apa'apa ki he pehee 'e Seni 'oku 'ikai ko e free market economy mo'oni eni he ko e alea pe ia 'a e Tama Tu'i (when he was the Crown Prince) mo e ongo 'Initia, ka ko e privatisation ai pe foki eni mo e deregulation of our electricity services.  Privatisation mo hono tafa'aki coin 'e tahaa, deregulation, ko e 'elemeniti ia 'o e free market economy.
 
Ka kuo taimi ke tau poto he fakafotunga 'o e 'ikai, kamata pe 'i hoto famili pea 'oku ou lave'i pe ko e me'a faingata'a 'aupito eni ia, hoko atu ai ki he ngaue'anga tau ako ke tau poto he 'ikai na'a halakaka ha ni'ihi 'ia tautolu 'i ha founga hala, pea tau ako ke tau poto he 'ikai he'ene too ki he lotu he ka 'ikai 'e tu'u 'a Sisu ia he mo e totonu mo e 'ioke ma'ama'a ka tau 'io tautolu ki hono saupulu 'e mamaani 'Ene 'ioke ke mamafa.  Tau ako foki ke tau poto he 'ikai 'i Falealea mo Pule'anga kae lava e kakai 'o e fonua 'o manava lelei pea ke tokoni'i kinautolu 'oku nau fiema'u taha e tokoni tautautefito ki he masiva.  Ko e sitepu mahu'inga eni kiate kinautolu 'oku teu hu ki he Fili Falealea, tau ako ke tau poto he 'ikai, tau lea he taimi 'oku totonu ke tau lea ai pea 'oku mou ma'u e faingamalie lahi ke 'ikai telia na'a nifi e ngoto Ashika kae nafa e ngoto 'a e Fonua.
 
Uani.
 
 

 
> To: tasil...@googlegroups.com
> Subject: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga
> Date: Thu, 11 Nov 2010 09:02:49 -0500
> From: vaohi...@aol.com

Touhuni Hala Puopua

unread,
Nov 11, 2010, 7:19:55 PM11/11/10
to tasil...@googlegroups.com
Malie lahi e fakamatala 'a e pule fuoloa 'o e PPEL pea ko e to'aa ia 'oku lava ke ne tuku mai e fehalaaaki 'ene ma'uu mo 'ene fakafuofua. 
 
'I he'eku tali ne toki 'oatu kia Vaohingano ne u faka'ali ai e blueprint 'etau nofoo mo hotau 'ulungaanga fakafonua (culture) ko 'etau nofo fakasosiale (ngaue fakataha mo fetokoni'aki) pea grower co-operative ownership model ko eni 'oku ne fokotu'u mai ne kamata mai 'e he La'a kuo unga Fonua, ngalingali ko e founga ia ke tau kei hokohoko atu ai.  He 'oku tau fu'u kei pelepelengesi he anga 'etau tu'u he ngaahi fakapona ko ia ne u lave ki ai, anga fakafonua, lotu, fa'unga fakapolitikale kae'umaa si'etau semi-subsistence economy.
 
However, to be fair to Seni and the proponents of the free market economy, ngalingali 'oku ola lelei ange e deregulation of our finance industry, faka'ataa e ngaahi pangike ke hu atu mo e ngaahi kautaha pa'anga hange ko e Western Union ne ke 'ohake TV.   Pea 'ikai ngata ai ngalingali 'oku 'aonga mo e deregulation 'o e telecommunication industry, hange ko e fe'au'auhi 'a e Digicel mo e TCC neongo na'e kei fu'u mamafa pe 'a e totongi telefoni 'a Tonga he kei tu'u tokoktaha 'a e TCC. 
 
Mahalo ko e takeover bid 'e fai ia 'e he ngaahi parent companies 'i muli 'o fakatatau ki he'enau strategic goals 'i he wealth creation 'enau kau shareholders mo 'enau company directors.  Tukukehe foki kapau 'oku 'i ai ha kau shareholders ia 'a e Melie mei Langi pea nau fie takeover ha toe kautaha 'oku lesisita 'i Tonga.
 
'A ia mahalo te tau vakavakai pe ngaahi tafatafa'aki, tafa'aki e ngoue mo e commodities pehe ki he fisheries, ngalingali 'e 'aonga ange pe ke kei pule'i 'e he pule'anga, ka 'oku 'i ai pe mahalo e ngaahi tafa'aki 'e ngali 'aonga ange ke privatise kapau 'e ola lelei he ngaahi fakapona ne u lava ki ai.
 
Kei lahi pe mo e ngaahi reforms he Pule'anga 'oku fiema'u hange ko e labour market ka ko e me'a foki ke tokanga ki ai e kau teu Fili Falealea mo e taimi te nau 'i Falealea ai.
 
Cheers!
Uani.
 
 

Date: Wed, 10 Nov 2010 22:55:56 +0000

Subject: Re: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga

mohetaulanga kupu

unread,
Nov 11, 2010, 8:04:21 PM11/11/10
to tasil...@googlegroups.com
Uani Malie lahi e fakatalanoa pea heikai ke mau toe lea atu mautolu he ngaahi me'a fe lave'i moe [C/T] he kuo toka malie . Kae tuku ke hoko atu e lau tohi he kuo tauelangi  he faiva talanga. 'Ofa atu moe lotu.
Seniale.


From: Touhuni Hala Puopua <tou...@hotmail.com>
To: tasil...@googlegroups.com
Sent: Fri, 12 November, 2010 1:06:47 PM
Subject: RE: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga

tv

unread,
Nov 13, 2010, 3:48:46 AM11/13/10
to tasil...@googlegroups.com
Ka kuo taimi ke tau poto he fakafotunga 'o e 'ikai, kamata pe 'i hoto famili pea 'oku ou lave'i pe ko e me'a faingata'a 'aupito eni ia, hoko atu ai ki he ngaue'anga tau ako ke tau poto he 'ikai na'a halakaka ha ni'ihi 'ia tautolu 'i ha founga hala, pea tau ako ke tau poto he 'ikai he'ene too ki he lotu he ka 'ikai 'e tu'u 'a Sisu ia he mo e totonu mo e 'ioke ma'ama'a ka tau 'io tautolu ki hono saupulu 'e mamaani 'Ene 'ioke ke mamafa.  Tau ako foki ke tau poto he 'ikai 'i Falealea mo Pule'anga kae lava e kakai 'o e fonua 'o manava lelei pea ke tokoni'i kinautolu 'oku nau fiema'u taha e tokoni tautautefito ki he masiva.  Ko e sitepu mahu'inga eni kiate kinautolu 'oku teu hu ki he Fili Falealea, tau ako ke tau poto he 'ikai, tau lea he taimi 'oku totonu ke tau lea ai pea 'oku mou ma'u e faingamalie lahi ke 'ikai telia na'a nifi e ngoto Ashika kae nafa e ngoto 'a e Fonua.
 
Uani.
----------
Malo Uani
Mo'oni lahi e feinga ke lava 'o ('ikai). Koe me'a ni ko e me'a ke kamata'i 'e hai? Ko hai 'oku tau hanga ki ai ke ne fai hotau ako'i?

seni taniela

unread,
Nov 14, 2010, 8:46:05 PM11/14/10
to tasil...@googlegroups.com

Ko e me'a 'oku ou fakatokanga'i koe Pule'anga Tonga ko e employers lahi taha ia 'i Tonga he taimi ni. In a simple level, ne ngaue mai e economy 'o Tonga mei he tatafe mai mei kau "ngaue 'a e pule'anga". Ko e silini huu mai lahi taha ia ne vilo holo he ekonomika Tonga, kimu'a pea kamata ke tokolahi fau e folau ki muli, pea pehee ki he avaava atu 'a Fua'amotu 'o ki'i lahilahi e ngaahi vaka ne fou mai ai e kau takimamata (tourists)
==============
Malo tv e talanoa lelei mei he kauvai ko 'enaa...pehe foki mo hono monomono mai e ngaahi avaava 'emau fo'i teoli ki he teu filii!! Tuku ke fai atu pee ha campaign he kaveinga 'emau fakafofongaa ke tau ma'anu fakatahaa.

Hangee ko e lave kimu'aa, ko 'etau ta'etokanga ki he fakakaukau e limited govt. ke fai ha lue ki ai, 'e hoko e pule'anga monarchy ko e "polynarchy" (a government of many monarchies)!!!
 
He'ikai teu lava 'o fakalea ko e pule'angaa 'a e ko e "employer lahi tahaa" hangee ko ho'o lauu, ka teu pehee ko e pule'angaa ko e predatory employer lahi tahaa ia.  Ko ia  e tax mo e wealth consumer lahi tahaa.  Pea ko e lea he 'aho nii ki he kau ako muli, "fai mo ke foki ki Tonga 'o paipa vahe lahi he pule'angaa."  There you have the power, prestige, possessions, & pleasures.  'Oku 'ikai pee ha fakakaukau ia hotau 'aataakai ke hoko e kau ako as part of the wealth creators ka ko e kau wealth consumers pee.  Pea ko e fakaolii he 'e 'alu e leka o ma'u PhD ekonomika pea foki atu o ngaue pule'anga pea fokotu'u mo e ngaahi lao/regulations ke nono'o ai ekonomikaa (with good intentions though) ka oku te'eki ke nau fakatupu ha ki'i seniti e taha. 
 
Ikai ngata ai ko e kaungaue pule'angaa oku nau ma'u multiple portions of our wealth 1) get paid by the govt.; 2) get direct remittances from families overseas; 3) higher potential to get a visa to go overseas and make more money  etc.  kae faka'ofa pee toenga e sosaietii, ka oku lohiaki'i'aki pee ta'etotongii  'enau lava ki falemahaki.
 
Fakatokanga'i ko e hanu e kakai he mamafa e tutee tatau pee personal mo e pisinisi, 'oku faka'ai'ai ai 'e he pule'angaa 'a e monopoly/oligopoly--only a few players in the market pea mahalo ko e tokolahi tahaa ko e kau siaina ivi malohi pee ko e ngaahi kautaha lalahi ne tu'u fuoloaa.  Ke 'iai ha new entrants ki he maketi eg.Salote etc.  ko kinautolu te nau suffer, pea 'ikai ngata ai 'oku force e kakai ke nau fakatau pee mei he ngaahi pisinisi ko 'ena kuo 'osi tu'u neongo e high e price kae kovi e quality.
 
Hangee 'oku tau ilifia ha tukuhifo e tute /taxes na'a too atu e lele e ngaahi kautaha kuo 'osi tu'uu.  Ko e me'a ke mahinoo ko e fatongia ia pule'angaa to provide a level ground for all players.  'E too atu kinautolu kimu'a atu, ka 'e malava ke tokolahiange kau lovaa, ke tau kau he ma'anuu fakatahaa.  Pea ko e tokolahiange kau lovaa 'e lava ai 'o faka'aonga'i e fakakaukau e value innovation creation kae 'ikai ko e mo'unofoa he ilifia pe ko e feinga competition.  Eg.  Kapau na'e low e tax/tute, ka huuvala atu a Salote mei Amelika te ne lava 'o fakatau atu he reasonable cost, mahalo pee 'e ki'i mamafaange he Siainaa mo e 'Initiaa, ka 'e hoa mo e quality ene product pea'e lava ke sio e kau customers oku ikai ha kehekehe lahi he price ('i.e reasonable price) ka koe'uhii ko e Tonga a Salote pea ko e quality mo e style ene koloa vala oku leleiange te nau pehee ke fakatau mei ai. 
 
Ko e tu'unga he taimi nii, neongo e kovi e  quality e product a e siaina ka 'e fakatau pee kakai mei ai koe'uhii kuo mamafa katoa pee koloa quality and koloa vevee koe'uhii e hiki mei he reasonable price ki he unreasonable price e koloaa he ngaue 'a e tute mamafaa koe'uhii ko e big spending moe hikihiki vahenga ta'efakakaukau'i e toenga e sosaietii etc. Pea fa'o katoa pee ngaahi remittances mo e vahe lahi e kau ngaue fakapule'angaa he kau siainaa mo e existing big companies.
 
'Oku polo'uto 'a Tonga ke ngaue lelei ai e misini free market economy koe'uhii neongo oku 'ikai ke tau produce ha fa'ahinga product locally pea ko e main revenue e remittances, 'oku tonu ke tau fakatokanga'i we have "dead capital" (local unused assets) pea mo e "potential overseas capital" (goods that our overseas families can bring to Tonga) kuo pau ke liliu ko e "living capital" kapau e fai 'ehe pule'angaa honau tukuingata ke tohohifo e govt spending moe taxation.
 
toki hoko atu post hoko ke fakama'ala'ala 'a e fakakaukau ko 'enaa.
 
 

 

penisimani mone

unread,
Nov 14, 2010, 9:22:42 PM11/14/10
to tasil...@googlegroups.com
Seni:
Ko Tonga 'e too atu e tokolahi etau kau falealea...fakahoa ki he tokolahi e kakaii.  Too atu ki he ngali valee!!!'Oku tau 'unu ki he biiiiig government with a huuuge parliament in tiny dot kingdom...tokofiha koaa Fakapulia e kau fakafofongaa he liliu fo'ou ko 'enii pea toko fiha e kau nopele?
---------
Kataki pe Seni he tuai e tulituli hakee, ka ko e ngaahi liliu eni 'e ni'ihi:
1) Kau fakafofonga 'o e kakaii, na'e toku 9 ki mu'a, ka ko eni 'oku hiki 'o 17(tt 10, 'eua 1, ntt/nf 1, vv 3, hp 2)
2) Kau fakafofonga 'o e kau nopele, na'e toko 9, pea 'oku kei tu'uma'u pe ai...
3) Ko e palemiaa na'e fili ia 'e he tu'ii, ka ko eni 'e tomu'a fili ia 'e he kau fakafofongaa (kakai/nopele) pe ko hai 'iate kinautolu 'e palemiaa ('o e kakaii pe ha nopele)...(Manatu'i pe, 'oku 'ikai ke 'osi 'a e fili falealeaa pea toki fili mei ai 'e he kakaii [voters] 'a honau palemiaa)..
4) Ko e kau minisitaa, na'e fili mo ia 'e he tu'ii mei ha taha pe, 'i falealea pe mei tu'a, ka ko eni, 'e fili ia 'e he palemiaa...
5) 'Oku 'ikai toe fili 'e he voters ha kau fakafofonga ke fetongi 'a kinautolu 'e fili ke palemia/minisitaa, kae fai'aki pe 'a kinautolu kuo 'osi fili ki he falealeaa...
6) 'Oku pule 'a e Palemia ki he lahi 'o e ngaahi ministry, pea 'e ala tokolahi ai 'a e kau minisitaa, kae toe pe ha tokosi'i ke nau opposition.
7) Kuo liliu mo e taimi falealeaa mei he ta'u 'e 3 ki he ta'u 'e 4 pea toe fai ha fili fo'ou..
 
Ko ia, kapau na'e tukuaki'i 'a e palemia 'o e pule'anga motu'aa 'oku ne accountable ki he tu'ii, kuo tau hiki mai eni 'o accountable 'a e palemia 'o e pule'anga ko enii ki he toenga 'o e kau fakafofonga kuo fili 'e he kakaii...Kapau na'e tukuaki'i 'a e kau minisitaa 'o e pule'anga motu'aa na'a nau accountable ki he tu'ii, ka ko eni te nau accountable ki he palemiaa 'a ia te ne fili kinautoluu...kae katoa kinautolu, na'e fili kotoa pe 'e he kakaii pe kau nopelee...
 
Na'a tokoni atu pe eni ki ho'o proportional analysis ki he tokolahi 'o e kau fakafofonga takitaha mei hono kau voters.
 
Manatu ai Seni ki he fili falealea 'a Fisi he 70s ne too ai 'a Mara kae pule'anga 'a e kau Initiaa, pea 'osi pe taimi ia na'e faka'ataa ki he pule'anga fo'ouu ke fokotu'u e pule'angaa he kee 'a e kau Hindi vs Moslem pe ko hai 'e minisitaa, pea toe disolve 'e he kovanaa 'a e pule'anga fo'ou ko iaa ka nau toe fili fo'ou 'o toe ma'u 'e Mara mo e alliance...tau lotulotu pe ke malava 'e he pule'anga fo'ou ko enii 'o puna 'i he 'uluaki hetoloo ko e fokotu'u ha pule'anga, na'a 'osi pe taimii ia 'oku nau kei fehamutaki pe he vahevahe mafaii...
--
fakapulia

Salote Tupou

unread,
Nov 14, 2010, 9:34:30 PM11/14/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo faifekau..
 
To atu fu'u falealea ia 'o ki'i Tonga fo'i piliote. 'Ai fu'u kau fakafofonga ko 'eni pea toe hilifaki atu moe toe fu'u kau Minisita ia 'e fihefiha. Pea 'i tu'a ai toe 'i ai moe ngaahi fu'u CEO ia 'e fihefiha. Ta ne'ine'i ke mamafa hono tute 'ona ki'i me'ilaise 'oku fkfolau atu ke kai si'oku famili mo 'eku ki'i nga'oto'ota fetukutuku ki Tonga. Tukukehe pe aa ki'i fo'i hina ketchup up 'oku 'ave ke fakatau ke tokoni ki he anga e nofo..

 
2010/11/14 penisimani mone <peni...@gmail.com>

--
'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili

seni taniela

unread,
Nov 14, 2010, 9:36:26 PM11/14/10
to tasil...@googlegroups.com
Taha e fakatotolo mahu'inga ne taki 'e he economist mei Peru ko Hernando de Soto fekau'aki pee ko e haa e 'uhinga oku sai ai pee capitalism he ngaahi fonua e hihifoo (Western nations) kae pango he toenga 'o mamanii (The mystery of Capital: Why capitalism triumphs in the West and fails everywhere else), pea nau fakatokanga'i he'enau study e ngaahi fonua developing nations 'aia ne hoko tonu ai 'enau fakatotoloa hangee ko Haiti, Isipite, Peru, Filipaini  ko e taha e uhinga tefitoo ko e kovi e property law tautautefito ki he lao kelekele e ngaahi fonuaa, he ko e makatu'unga eni o e capital leleii.  Lahi taha e ngaahi fonua ko enii, neongo e lahi e resources pea tokolahi e mo e population etc. ke ngaue lelei ai e capitalism ka ko e process ke ma'u ai e he kakai e private property oku faingata'a fau pea 'oku mate ai pee koloaa (dead capital) ke faka'aonga'i fakapa'anga. 
 
Mei he'etau experience, oku hala e lau a de Soto he me'a oku hoko i Siainaa pea mo Tonga.  Ko Siaina oku kovi e property law kae too atu e ngaue capitalism he lolotonga ni, ka ko e Felenitee kuo too atu e property law he ngaue 'a e 'uluaki faa kae pelepelaa e capitalism.
 
Ko e founga leva 'enii--ko e merge e "local dead capital" (eg. we have secured but unused lands, social, and spiritual capital)  pea mo e "potential international capital"(eg. our families overseas are willing to provide/donate more goods and more financial assistances to us in Tonga) kapau 'e 'ofa e pule'angaa o fai ha me'a ke cut ene fiema'u pa'angaa ka e holoki e tax/tute etc.  Lahiangee uta mai ehe ngaahi famili muli e me'atokonii ko e lava ia 'e he kau local o save enau seniti ne mei mole he me'akaii pea kamata ke increase e local purchasing power. 
 
Mahalo e mate ha ngaahi koloa retail e kau local ka koe'uhii oku increase e purchasing power e kakaii, te nau fakakaukau ke kalo ki ha pisinisi e taha, mahalo te nau kalo ki he faleDVD he oku afford 'e he kakaii ke kumi DVD player etc...kamata leva ke expand e varities e pisinisi.  Ko e si'iange e fakatau e kakai mei he ngaahi falekoloa e kau siaina he oku ha'u pee mei honau ngaahi famili muli oku lava leva e siainaa o toe holoki 'enau mahu'inga he kuo low e demand.  Pea ko e me'atatau he langa falee. 
 
Oku iai e ngaahi famili masiva i motu, ikai ha taha e ngaue fakapule'angaa, ko honau 'amanaki'anga pee ko e famili mei muli etc. 
 
Kapau ko e production for the local market oku tu'u ia i Siaina Amelika NZ mo Oz pea ko e key ke increase e purchasing power e kakaii oku toe i he ngaahi fonua pee ko 'enaa, kuo pau ke siofi ehe pule'angaa e founga ke merge ai e ngaahi koloa local(kelekele, lotu, nofo communal) mo e ngaahi potential capital mei muli pea lava leva ke liliu e ongo me'a naa ki he living capital.  Instead of trying to compete with big companies, we collaborate with our overseas families and build our local market together with them.
 
'Oua mu'a na'a tau sio fakatafa'aki taha ke ta'ota'ofi e ngaahi kautaha lalahii ko e ngalo 'iate kitatolu i he tight e regulation e maketii 'oku hoko e corporatism he fakataha 'a e kautaha lalahii mo e pule'anga unconsciously through high taxes pea mamafa ai koloaa e ngaahi kautaha lalahii neongo ko e totonuu ko e lahiange ha kautaha ko e totonu ia ke nau ma'ama'aange.  Pea ko e 'ikai ha choice e kakai ko ia ai 'oku fakamalohi'i kinautolu 'e he pule'angaa through their well intended policies ke nau fakatau pee ngaahi falekoloa ko 'ena neongo 'enau mamafaa.  Pea iku mate leva e ngaahi falekoloa Tongaa kae compete tax lahi e pule'angaa mo e ngaahi kautaha lalahi kae suffer e toenga e fonuaa.
 

 

Sam Pakofe

unread,
Nov 15, 2010, 2:26:13 AM11/15/10
to tasil...@googlegroups.com

Fakamalo atu malo e ma'u ongoongo Fakapulia kihe teu 'oe " Liliu -Pule'anga ",,, 'oku 'ikai ha'a mau toe lau e 'oatu, koe " Lotu " pe moe  "ofa ' ,,, 'osi lelei e Kau Faka-fofonga ko'ena kuo nau lesisita , pea fe'unga 'anoa moe poto kuo nau ma'u,,,,,,,,, koe nofo pe 'eni moe fakaongoongo atu kihe " 'aho " 'oe Fakatetee, pe koe ha pe homou Loto ( kakai ) koia pe iaa...
 
'ofa atu ki Tonga na........
sami.

 

Hunu Hunu

unread,
Nov 15, 2010, 3:30:47 AM11/15/10
to tasil...@googlegroups.com
Kuo kovana foki e palemia lolotonga 'i Vava'u, pea kuo pau foki 'ene falealea 'ana. 'E toe fili kotoa ai e kau Nopele ia pea moe kovana Ha'apai, pea mo e ongo fakafofonga 'o e Tu'i 'aia kuo ne fili kena hu ki falealea, 'a Fielakepa mo Tevita Tupou. Tu'u ko 'eni he taimi ni 'e ngalingali toe palemia pe matapule ia ko 'eni he ko 'ene toko 12 'eni ia 'a'ana kuo pau.  Ka 'e movetevete leva 'a e fili ia 'a e kau fakafofonga 'o e kakai. Koia koaa Fakapulia.koe anga pe sio mei tu'a..............moe 'ofa.....hunuhunu

2010/11/14 Sam Pakofe <pak...@yahoo.com.au>

Fakamalo atu malo e ma'u ongoongo Fakapulia kihe teu 'oe " Liliu -Pule'anga ",,, 'oku 'ikai ha'a mau toe lau e 'oatu, koe " Lotu " pe moe  "ofa ' ,,, 'osi lelei e Kau Faka-fofonga ko'ena kuo nau lesisita , pea fe'unga 'anoa moe poto kuo nau ma'u,,,,,,,,, koe nofo pe 'eni moe fakaongoongo atu kihe " 'aho " 'oe Fakatetee, pe koe ha pe homou Loto ( kakai ) koia pe iaa...
 
'ofa atu ki Tonga na........
sami.

 

--

tv

unread,
Nov 15, 2010, 6:01:35 PM11/15/10
to tasil...@googlegroups.com
2010/11/15 seni taniela <seni...@yahoo.com.au>

He'ikai teu lava 'o fakalea ko e pule'angaa 'a e ko e "employer lahi tahaa" hangee ko ho'o lauu, ka teu pehee ko e pule'angaa ko e predatory employer lahi tahaa ia.  Ko ia  e tax mo e wealth consumer lahi tahaa.  Pea ko e lea he 'aho nii ki he kau ako muli, "fai mo ke foki ki Tonga 'o paipa vahe lahi he pule'angaa."  There you have the power, prestige, possessions, & pleasures.  'Oku 'ikai pee ha fakakaukau ia hotau 'aataakai ke hoko e kau ako as part of the wealth creators ka ko e kau wealth consumers pee.  Pea ko e fakaolii he 'e 'alu e leka o ma'u PhD ekonomika pea foki atu o ngaue pule'anga pea fokotu'u mo e ngaahi lao/regulations ke nono'o ai ekonomikaa (with good intentions though) ka oku te'eki ke nau fakatupu ha ki'i seniti e taha. 
 
Ikai ngata ai ko e kaungaue pule'angaa oku nau ma'u multiple portions of our wealth 1) get paid by the govt.; 2) get direct remittances from families overseas; 3) higher potential to get a visa to go overseas and make more money  etc.  kae faka'ofa pee toenga e sosaietii, ka oku lohiaki'i'aki pee ta'etotongii  'enau lava ki falemahaki.

-----------------

Malo Seni. Toe pee lau 'aho pea tau a'u ki he 26 Nov!

'Oku ou faka'amu ke ofe'i si'i ho'o fakalea 'i lalo ki he me'a 'oku hoko he ngaahi fonua he 'aho ni pea mo 'enau feinga ke fakaakeake 'ekonomika. Ko homau fonua ni 'oku faainga holo e Pule'anga hono fakakaukau'i lelei mu'a e founga ke holoki 'aki e deficit 'a e Pule'anga. Ko Kalisi kuo too ho'ona 'ekonomika. Ko Ireland eni 'oku pukepuke pee 'ene maanava he 'oku tu'ulu ke go bust mo ia.

Ko e me'a 'oku ongo tahaa ko e hiki 'alu pee 'a e unemployment ki 'olunga. Ko e tu'usi e govt spending ko e mole ia 'a e ngaahi ngaue lahi not just on govt, but also in the private sector. He ko e ngaahi ngaue lahi 'i he private sector 'oku depend he ngaahi contract mei he statory bodies (local council, central govt ... etc).

Ko 'eku faka'ata atu ki Tonga, ko e motu'a ngaue fkapule'anga 'oku ne totongi si'i kau toungaue homau kolo ke nau laka nautolu 'okeli 'ene ma'ala, ma'u ai 'enau holo ki he kalapu. 'A e kalapu sikolasipi ki he fanau 'a e kolo. Ko e motu'a ngaue he Pule'anga 'oku fakalele 'ene falekoloa, ngaue ai e ki'i ta'ahine he kolo 'e taha, lava ai e me'i suka 'a e ki'i famili ko ia. Ko e tama ngaue pule'anga 'e taha ne noo 'o 'ai hono vaka toutai 'i motu, heka ai e kau fangota, fakatau atu 'o to'o e totongi vaka, pea toenga 'o kumi'aki e naunau ako e foha ki he lautohi.

In fact, I assume working in the govt use to (and still is to a certain point), inspire Tongans to push their kids into education. The church doesn't necessarily do that, and so it doesn't really do anything for the economy although a huge part of the work force in Tonga is taken up by the church. He koe tama ngaue fakapule'anga 'e taha 'oku fakafalala ki ai e kalasi misinale 'e taha. Pea 'ikai ngata pee he fakafalala ki he'ene lii, ka 'oku toe fakafalala e Siasi ki he'ene lava 'o fai e taa e palani ki he langa falelotu. 'Ae tama 'aatiteki na'e 'alu he sikolasipi 'a e Pule'anga.

'Oku fingata'a fau keu pehee ko e Pule'anga (in light of how the Tongan economy function) ko e predatory employer. In fact, 'oku ou fiefia he ngaahi monuu 'oku si'i tafe mai mei he kakai 'oku 'ave 'e he Pule'anga 'o ako'i, pea nau oomi 'o ngaue 'i Tonga. For argument sake kapau 'e hanga 'e Dicigel 'o 'omai e kaungaue muli 'ata'ataa. Te nau vahe pee 'o 'ave ki honau ngaahi famili 'i muli. Ko e fee leva 'a e tokoni ai 'a e free market ki he ekonomika Tonga? 'Ikai 'oku tau hanu he generate 'e he kau Siaina & kau 'Initia e pa'anga Tonga 'o puke (may be transfer outside of Tonga). Hili ko ia, ko e tama ngaue fkpule'anga Tonga 'oku vahe pea lave ai 'a e tokolahi (as per explained bove).

If you then argue ko e fatongia leva e Pule'anga ke faka'ai'ai e local businesses ke nau thrive in a free market. Te'eki ke ke suggest mai ha founga 'e lava ai ha local business person 'o compete mo ha Siaina, 'Initia or a financially powerful business. Unless the govt manipulate the system to protect local businesses. Which is almost illegal because it would look like one rules for locals & and a different rset for others.

Ko Tevita Misa Fifita (Si'i-kae-ola) na'e thrive he'ene monopolise e vehicle imports ki Tonga. Ko 'ene flood pee market (competitive nture of a free market), kuo slow down and now Tonga is littered with broken cars & vans ... etc. It'ld be intereseting ke tau fanongo mei ha'ene lau ki he supermarkets. Ko Fakalato 'i Ma'ufanga (Mafi Ltd), would be interesting to see how they are doing! 'Ikai 'oku si'i nafu kinautolu 'e he kau muli - because they are simply more powerful and are probably better at it

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 15, 2010, 6:25:05 PM11/15/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com

Ongo hako'i Tautahi mo 'a'alo'i atu he kuo mei tau fonua pea tau sio ki he liliu, na'a 'oku hoko e ngaahi talanoa kuo mo feia heni ko ha source lelei ia ki he liliu pea mo ha kaveinga ki Falealea he kaha'u.

ko e tui talanoa pee.

takamuli.

tv

unread,
Nov 16, 2010, 7:28:46 AM11/16/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Seni. Tuku keu tasilisili atu pee point by point which hopefully
would make the tasilisili flow ...

'Oku 'ikai keu fu'u mahino'i pee ko e haa e kehekehe ka toe holoki e
tax, tute ... etc. Kapau 'oku tau faingata'a'ia pee he fe'au'auhi mo e
kau pisinisi lalahi (Siaina & 'Initia) he levolo tax & tute ko eni
huanoa ka toe holoki. Fakaukau lelei pee na'a toe holoki 'o toe lahi
faufau ange ai e mark-up 'ae kau tama kuo foolalahi 'enau pisinisi.

It does not make sense to me that a lower rate of tax for imported
commercial goods 'e tokoni ki he Tongan small retailers. Tukukehe
kapau 'oku kehe rate ki he pisinisi 'a e Siaina, pea kehe tax rate ki
he pisinisi 'a e Tongan citizens. But that is running the risk of
being penalised (or even expelled from regional & international Trades
Agreement) by the wider business world (ie, Pacific Trades statory
bodies, IMF, World Bank ... etc).

So before any kind of free market activities, 'oku ou tui 'oku totonu
ke ta 'uluaki sio ki he size of the playing field. 'Oku ou tui 'oku
'ikai ko ha sizable playing field the retail market in Tonga. Too
small. Kapau ko e tech & intellect industries 'oku ou ngali tui ki ai
(hangee nai ko Singapore, Siapani .. etc, 'a e ngaahi fonua iiki pea
nau hiki nautolu ki he invest in tech & research .. etc). Ko e 'uhi ko
'ene foo si'i, 'okufaingofua ke folofua pee 'e he ki'i tokosi'i (even
monopolise).

Fefee spending habits 'a e kakai Tonga. Kuo take over 'e he quality e
price pull? Kuo filifili quality lelei e kainga mei motu, pe 'oku nau
kei sio pee ki he me'a ma'ama'aa 'o fktau ia. Kei lahi ange matua ki
he price lelei, in which case 'oku level he 'aho ni 'a e playing field
in terms of the rate the govt set (same tax & duty for consumer
goods). Only difference is, 'oku saiange mark-up 'a e ngaahi ivi
lalahi he 'oku nau cost effective for reasons already mentioned, and
so although they still charged a relatively low price, they make their
profit by the volume of sales.
----------------------

2010/11/15 seni taniela <seni...@yahoo.com.au>


>> Hangee 'oku tau ilifia ha tukuhifo e tute /taxes na'a too atu e lele e ngaahi kautaha kuo 'osi tu'uu.  Ko e me'a ke mahinoo ko e fatongia ia pule'angaa to provide a level ground for all players.  'E too atu kinautolu kimu'a atu, ka 'e malava ke tokolahiange kau lovaa, ke tau kau he ma'anuu fakatahaa.  Pea ko e tokolahiange kau lovaa 'e lava ai 'o faka'aonga'i e fakakaukau e value innovation creation kae 'ikai ko e mo'unofoa he ilifia pe ko e feinga competition.  Eg.  Kapau na'e low e tax/tute, ka huuvala atu a Salote mei Amelika te ne lava 'o fakatau atu he reasonable cost, mahalo pee 'e ki'i mamafaange he Siainaa mo e 'Initiaa, ka 'e hoa mo e quality ene product pea'e lava ke sio e kau customers oku ikai ha kehekehe lahi he price ('i.e reasonable price) ka koe'uhii ko e Tonga a Salote pea ko e quality mo e style ene koloa vala oku leleiange te nau pehee ke fakatau mei ai.
>
> Ko e tu'unga he taimi nii, neongo e kovi e  quality e product a e siaina ka 'e fakatau pee kakai mei ai koe'uhii kuo mamafa katoa pee koloa quality and koloa vevee koe'uhii e hiki mei he reasonable price ki he unreasonable price e koloaa he ngaue 'a e tute mamafaa koe'uhii ko e big spending moe hikihiki vahenga ta'efakakaukau'i e toenga e sosaietii etc. Pea fa'o katoa pee ngaahi remittances mo e vahe lahi e kau ngaue fakapule'angaa he kau siainaa mo e existing big companies.
>
> 'Oku polo'uto 'a Tonga ke ngaue lelei ai e misini free market economy koe'uhii neongo oku 'ikai ke tau produce ha fa'ahinga product locally pea ko e main revenue e remittances, 'oku tonu ke tau fakatokanga'i we have "dead capital" (local unused assets) pea mo e "potential overseas capital" (goods that our overseas families can bring to Tonga) kuo pau ke liliu ko e "living capital" kapau e fai 'ehe pule'angaa honau tukuingata ke tohohifo e govt spending moe taxation.
>
> toki hoko atu post hoko ke fakama'ala'ala 'a e fakakaukau ko 'enaa.
>
>
>
>

> --
> 'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
> Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
> Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
> Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili


--
"Pea u fie fai 'alaa, He sipinga na'a ke taa" -

Kolopeaua Tonga

unread,
Nov 16, 2010, 3:02:17 PM11/16/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo TV mo Seni e potalanoa lelei ke inu aki 'emau kumete..
 
'Oku iai e me'a ia 'oku 'ikai ke lava 'o mapule'i..hange koe % tupu...manatu ki he fakalelei e fonua e taha holoki 'enau founga tanaki pa'anga pea mo e 'amanaki 'e holo 'a e price ki he kakai.....pea koe fai atu 'ae review ia 'oku holo hake price ia ki 'olunga pea koe taha e 'uhinga 'oku liliu 'e he kau pisinisi 'enau founga hilifaki 'enau tupu mei he % margin ki he $ margin. Pea ko hono mo'oni 'oku toe mamafa ange ai pe koloa  ki he kakai kae fakalahilahi e me'a oku fa'o kato taha pisinisi.
 
Koe fakalelei e holoki mei he tafa'aki e taha ka e feinga ha ma'uanga ivi e taha ke ne tanaki mai ai e ivi 'oku mole atu. 'Oku faingaata'a ki ha taha pisinisi ia ke mole...ka ke tupu pe...pea ka mole 'oku iai e me'a ia e taha oku sio ia kiai e tupu lahi ia ai...
 
Mahalo pe oku ofi atu he potalanoa tau inu ai...
 
Lotu moe ofa atu
kolo
 
 

 
> Date: Tue, 16 Nov 2010 12:28:46 +0000
> Subject: Re: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga
> From: ti.va...@gmail.com
> To: tasil...@googlegroups.com

>
> Malo Seni. Tuku keu tasilisili atu pee point by point which hopefully
> would make the tasilisili flow ...
>
> 'Oku 'ikai keu fu'u mahino'i pee ko e haa e kehekehe ka toe holoki e
> tax, tute ... etc. Kapau 'oku tau faingata'a'ia pee he fe'au'auhi mo e
> kau pisinisi lalahi (Siaina & 'Initia) he levolo tax & tute ko eni
> huanoa ka toe holoki. Fakaukau lelei pee na'a toe holoki 'o toe lahi
> faufau ange ai e mark-up 'ae kau tama kuo foolalahi 'enau pisinisi.
>
> It does not make sense to me that a lower rate of tax for imported
> commercial goods 'e tokoni ki he Tongan small retailers. Tukukehe
> kapau 'oku kehe rate ki he pisinisi 'a e Siaina, pea kehe tax rate ki
> he pisinisi 'a e Tongan citizens. But that is running the risk of
> being penalised (or even expelled from regional & international Trades
> Agreement) by the wider business world (ie, Pacific Trades statory
> bodies, IMF, World Bank ... etc).
>
>>
>

tv

unread,
Nov 18, 2010, 8:41:16 PM11/18/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Kolo e lave mai. Ko e ki'i mihi pe eni ia ka e fai ha ha'aki
faka'osi teu ki he uike kaha'u na.

He'ilo ki he founga pisinisi 'a e Tonga hangee 'oku fakasipinga 'e
Salote, ka ko e founga 'oku ou fanongo ai he kau taki lalahi - he kau
'ai'ai lalahi 'oku pehee tokua ... (Wal-Mart owner I think said this):
Sai ange peseti si'isi'i 'a e fika lalahi, he peseti lahi 'a e fika
si'isi'i (A small percentage of large numbers is better than a large
percentage of small numbers).

Ko 'ene 'uhinga 'oku sai ange 2% 'o e miliona, he 40% 'o e teau! And I
think he was refering to sales figures. Sai ai 'e 'ai'ai lalahi ee ...


2010/11/16 Kolopeaua Tonga <kolope...@hotmail.com>:

seni taniela

unread,
Nov 21, 2010, 8:19:58 AM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
'Oku 'ikai keu fu'u mahino'i pee ko e haa e kehekehe ka toe holoki e
tax, tute ... etc. Kapau 'oku tau faingata'a'ia pee he fe'au'auhi mo e
kau pisinisi lalahi (Siaina & 'Initia) he levolo tax & tute ko eni
huanoa ka toe holoki. Fakaukau lelei pee na'a toe holoki 'o toe lahi
faufau ange ai e mark-up 'ae kau tama kuo foolalahi 'enau pisinisi.


==========================================================================
Malo tv.,

Toki ma'u eni e faingamalie ke hoko atu e kemipeinii he oku toe pee lau'aho pea mahino e olaa.  Fai ha 'aliaki faka'osi na'a toe ma'u mai ha fo'i vote mei he kau independent voters!!

Ko e kehee, kapau 'e lower tax/tute, 'e tokolahiange kainga Tonga nofo muli te nau fietokoni'i honau kainga tonga i Tonga ke nau huu ki he maketii, pee ke fakalahi 'enau supply of goods.  Lava heni ke lahiange purchasing power e kakaii.

Kapau ko e 'ai e policy ke ta'ota'ofi e maketii na'a tokolahi e kau player 'aki hono faulele e tax ki he 'ataa, ko e fehu'ii ko hai oku benefit he maketii?  Ko hai oku nau ma'u e totonu ke nau play he limited market?  Aren't we gathering just for the rich?

'Oku 'ikai 'uhinga e si'i e size maketi Tonga in terms of population ke fakasi'isi'i e kau player he maketii 'aki hano hanga 'e he pule'angaa 'o tute mamafa e koloa mei mulii.  First, it's unjust he ko e benefit 'e ma'u pee 'e he kau Siaina, Initia, mo e kau mesianiti tu'umalie(upper class) kuo 'osi tu'uu, pea kau atu mo e kau ngaue fakapule'angaa(middle class) he 'oku ma'u 'enau vahee mei he tax lalahi faufaua e fonuaa.
Neongo oku si'i e population i Tonga ka oku tonu ke fakatokanga'i ko e fu'upa'anga e tokoni ki he fakalukufua oku 'alu atu mei muli.

Manavasi'i na'a tau langa etau economic policies base on envy and fear, kae 'ikai 'i he freedom and willingness to work.  Ko e lahi e tax 'oku win lose ai lele 'etau ekonomika...win a kautama i olungaa(kau pisinisi osi tu'ulelei), win mo e kau ngaue fakapule'angaa, kae "lose" e toe.  Taimi koee e holo ai e tutee, 'e tokolahiange kau win he population he kau "lose" he 'e malava ke fakatau atu e koloaa he levolo 'oku affordable pea e motivate e kau masivaa ke nau 'ai ha'anau falekoloa.  Pea ko hono 'uhingaa, he ko e founga pee ia te nau fakakaukau ke langa ai 'enau mo'uii i he tokoni mai honau kainga mei mulii koe'uhii he 'oku 'ikai ha'anau ngaue ke ma'u ai ha'anau seniti.

Fakatokanga'i 'e kehe e calculate ehe kau pisinisi 'osi tu'ulelei enau price he 'oku nau fakatauhangatonu mei muli mei he ngaahi falekoloa aii.  Ko e toenga e kau masivaa, te nau fakafalala pee he 'ofa 'ata'ata honau kaingaTonga 'i muli.  Pea te nau lotolelei pee ke tufi mai e "veve"/"second hand" etc ke kamata'aki 'enau pisinisi.  Veve ia ki he kau upperclass ko eni te nau fa'u e policy ke ta'ofi'aki e hu mai e ngaahi koloa second /third hand ka 'oku 'ikai veve ki si'i famili oku ikai ha sofa pee tepila kai honau 'apii.

Ko e haa e uhinga kuo kamata ai ke 'asi e fiekaia i Tonga?  fele e 'uhinga ka ko e taha e uhinga ko e mamafa e koloa ne mai lava pee o compete he seniti 99 ka kuo fai e compete ia he koloa tatau ka 'i he $3.  E holo e fetuku mai 'ehe kau Tonga i muli e puha me'akai etc ki honau kainga kae 'omi cash pee oku faingofuaange pea mo ma'ama'aangee, pea toki kai mo inu pee kau Initia mo Siaina etc mo e tokosi'i pisinisi kuo tu'uleleii he koe 'alu pee ki ai e fakatauu...kae hoko atu pe dependency e toenga e sosaietii he kau mulii mo e price kau tu'umalie i Tongaa

He'ikai langa he ekonomika ha fonua makatu'unga he employ e he pule'angaa e kakaii, koe'uhii oku survive pee pule'angaa he tax pea taa ne'ine'i ke hanu e kau mulii he service e kaungaue pule'anga 'enau fie'eikii, koe'uhii kuo secure enau vahee pea nau lele ai pea tatau ai pee pe 'e kovi pe sai enau service they have nothing to lose.

Ka 'ikai te tau faka'ai'ai e kakaii ke apply e "Tama Tonga tu'u o ngaue ho koloa ke fakamonuu mo fakamaketi'i" ka tau holoki e tax barriers,  taa 'e hoko e liliu pule'anga ko 'enii ko e "fakasi'ikavenga pee" hee 'e hokohoko atu pee mamafa e koloaa, lahi e ta'ema'ungauee toe lahiange faihiaa etc.Pea ko e next cultural trend, e kaka e fanau e kau ngaue fakapule'angaa he akoo, he oku ma'u 'enau lunch pea nofo he 'atakai lelei, ko e fanau e kau ta'eako kae ngoue, te nau struggle pee he tu'unga tatau pea e lava ke generational e masivaa

I hono fakama'opo'opoo, govt policies, with its good intentions, can create economic injustice.  Taimi ni, oku kata atu e kau Siainaa mo e kau Initia he'enau kai e momona mo e kakava hotau fonuaa.  Toki apply heni law of the jungle--the survival of the fittest. As long as they can afford to pay taxes and keep the govt happy, they support market control through govt. higher taxation ke fakasi'isi'i e toe omi me'isuka e kainga Tonga i muli kae omi silini pee ke toki fakatau mei he'enau ngaahi falekoloaa.


 

tv

unread,
Nov 21, 2010, 10:46:11 AM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
2010/11/21 seni taniela <seni...@yahoo.com.au>:

> 'Oku 'ikai 'uhinga e si'i e size maketi Tonga in terms of population ke
> fakasi'isi'i e kau player he maketii 'aki hano hanga 'e he pule'angaa 'o
> tute mamafa e koloa mei mulii.  First, it's unjust he ko e benefit 'e ma'u
> pee 'e he kau Siaina, Initia, mo e kau mesianiti tu'umalie(upper class) kuo
> 'osi tu'uu, pea kau atu mo e kau ngaue fakapule'angaa(middle class) he 'oku
> ma'u 'enau vahee mei he tax lalahi faufaua e fonuaa.
> Neongo oku si'i e population i Tonga ka oku tonu ke fakatokanga'i ko e
> fu'upa'anga e tokoni ki he fakalukufua oku 'alu atu mei muli.

-----------------

Ta'u 'e taha foki atu ki motu 'oku 'i ai e falekoloa 'e 6. 'Eke ki
he'emau neesi fkvahe 'a e tokolahi 'o motu - toko 598. Falekoloa 'e 3
ko e toki fokotu'u hake pee he ngaahi puha ne uta atu fakafuofua ki he
kilisimasi. Hili atu pee ngaahi 'aho lotu, pehepehe hifo ai pee 'o toe
pe 2!

Kapau 'oku fie free market 'a Tonga, kataki 'oku 'i ai hono ngaahi
force ke manatu'i.

Ko e palopalema 'o motu koe 'osi pee fo'i injection of spending money
(ne oo atu mo e ngaahi famili he maloloo kilisimasi), pea toe huumai e
koloa 'o ki'i tu'u fuoloa ko e 'ikai ha toe silini 'a e kakai. Me'a 'e
taha foki ko e margin 'i he retail business 'oku si'isi'i fau. (for
the sake of argument) - Ka huu mai ha'ate toseni maa ke fakatau, pea
'oku mark-up 'aki 'apee seniti 'e 3-6 (at best). Pea 'oku fiema'u ke
te shift e fo'i maa 'e 100, ka e ma'u ha'ate $6 (pea kapau 'oku too ai
e fkmole katoa?). 'O tatau mo e ngaahi koloa faka'aho (pauta foo,
masi, kapa inu ... etc). How big/small do you want your business?

'I he taimi ni 'oku 'ikai favour 'e he tax/duty system ha taha ka e
hangee ko e tafa'aki arfument 'e taha (Seni), ngali 'oku favour e kau
mesainiti tu'umalie/ivi lahi. Ko e fehu'i leva ka holoki: i) 'e
faka'ai'ai e tokoni ('oatu koloa) e kakai Tonga ki honau famili so
inturns 'e lahi ai e kakai Tonga 'i he market. Is this really creating
wealth? My answer would be No! Why?

He 'e 'ikai ke ne disadvantage ai e competitors (kau ivi lalahi). In
fact, te ne toe faka'ai'ai ai pee ivi lalahi ke nau toe foolahi ange -
to take up even bigger market share (economies of scale). Pea kapau ko
e 'uhinga pee koe fakafaingofua pe mu'a e kakai local ke nau compete,
we must ask why does the Chinese & Indians make it work in the present
rate? Why aren't you as a Tongan businessperson able to do it?
Kapau koe tali koe 'uhi koe high tax/duty rate, 'a ia 'oku 'omai mei
he argument he tafa'aki ko ee - teu pehee atu leva (Pule'anga) -
Sorry, those guys can make it work, you have to find a way to make it
work because those guys are helping fund the public services that your
families can get free access to (paid for by the Indians & Chinese
businesses!)

Ko e fehu'i - ko e haa 'oku lava ai 'e he kaume'aa koee (ni'ihi), ake
'ikai lava 'e he ni'ihi? ('i he tax/duty rate tatau ki he taha
kotoa?). It's not as if everyone is suffering!

Touhuni Hala Puopua

unread,
Nov 21, 2010, 3:03:03 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo TV mo Seni e felafoaki.  Kuo vave ni pe 'etau Fili Falealea 'i Tonga pea 'oku toe malie lahi ange mo e ngaahi talanoa ia ki he kau Kanititeiti ni'ihi.
 
Kaikehe, 'oku ou ki'i tokanga atu pe ki hono fakafehoanaki e kakai Tonga mo e kau Siaina/'Initia na 'oku tau toe langa hake 'etautolu e 'aa vahevahe 'o e lau lanu ki he kau 'Initia mo e kau Siaina ko e 'uhi ko e lelei ange 'enau tupu he'enau ngaahi pisinisi.  Fakatokanga'i ange ko 'etau ngaahi resorts 'oku more successful ange e kau palangi 'i he fe'au'auhi he tafa'aki ko eni.  Ne u lave ki mu'a kapau he'ikai ke tau feinga ke tau ako mei he founga 'a e 'Initia mo e Siaina ki he anga 'enau hu koloa in the currrent system of government control, te tau kei mama'o 'aupito pe honau tu'aa.  Ko e taha pe ia e founga ke pool 'etau resources ke holoki e mole, pea te tau ala ngaue fakataha mo kinautolu 'i he tafa'aki ko eni.  'Oku lahi 'anoa e ngaahi me'a ke tau feako'aki ai mo tau ngaue fakataha 'o 'ikai ko e tafa'aki fakapisinisii pe. 
 
'Oku 'i ai e ngaahi 'atakai ne u lave ki ai ki mu'a, culture, religion, etc 'oku ha'i ai e Tonga ia 'o 'ikai lava ke compete lelei mo e Indian/Chinese/palangi 'o makehe ia mei he tukuhau (mo e ha'i 'a e Pule'anga and other government controls).  Mahino mai 'oku hanga 'e he kaveinga ngaue ko eni (tax) 'a e Pule'anga 'o create e economic injustice ko ee 'oku ke 'uhinga ki ai Seni.  Kae hange ko e lau 'a TV, ka tukuhifo e tukuhau ko e economic injustice tatau ai pe he taaumaiaa 'oku tau lova mei ha laine tatau, tatau ai pe pe ko e Siaina, 'Initia, palangi pe ko e Tonga.  'Oku tau faka'ataa e taha kotoa ke hu atu 'o pisinisi.  Ka ka holoki e tukuhau 'e toe ma'u nai mei fe 'e he Pule'anga 'ene pa'anga humai ke fakahoko 'aki hono ngaahi fatongia?  'Oku tu'u 'a Tonga 'i he tu'unga fakatu'utamaki 'aupito he 'oku lahi fau 'etau 'uu noo mei Tu'apule'anga.
 
Hange ko ia 'oku tau 'ilo'ii ko e Pule'anga ko hono fatongia ia ke tauhi, tokanga'i mo fakalele e fonua pea ko 'ene ma'u'anga pa'anga e tukuhau (in whatever form) pea ko e fakalele ko eni 'i he tu'unga lelei taha (most effiencent and effective) ma'a e kakai.  'Oku 'ikai ko e taumu'a 'a e Pule'anga ke fakatupu pa'anga (maximise profit) mo fe'au'auhi mo e kakai pisinisi 'o hange ko e taumu'a 'a e taha pisinisi.  Ko e tokotaha pisinisi 'o hange 'oku tau 'ilo ki ai 'oku taha pe 'ene taumu'a ke maximise profit, neongo 'oku tau 'alu eni ki ha tu'unga 'oku faka'ai'ai ai e kakai pisinisi ke 'i ai ha nau ki'i konisenisi (corporate social responsibility).  Kaikehe, ka 'i ai ha tupu 'a e Pule'anga 'i hono fakalele e fonua pea malo ia ke fakahoko 'aki e ngaahi ngaue ko ee 'oku totonu ke ne fakahoko ma'ae kakai.  'Oku 'ikai hoko e kovi ia mo e ma'ulalo (hufanga pe he fakatapu) 'a e fakahoko ngaue 'a e kau ngaue fakapule'anga 'e ni'ihi ke tau tukuaki'i ai e Pule'anga 'ene hoko ko e main employer 'o e kakai, neongo 'oku ou lave'i pe ko e ngaahi Potungaue ni'ihi 'a e Pule'anga 'oku in need of restructuring pea toe fiema'u lahi mo e labour reforms. 
 
Ko 'etau ngaahi services 'a e Pule'anga 'oku 'ikai toe kehekehe mo muli ni 'oku kei 'i ai pe 'etau defence services (polisi, army, navy) ke ne malu'i e kakai, 'oku kei 'i ai pe 'etau Health service (hospitals) ke nau tokanga'i e mo'ui 'a e kakai, kei lele pe mo 'etau ngaahi educational services (ako pule'anga, high school, etc), legal services,  roads & traffic services pea toki tukukehe atu mo e Administrative services.  'I he'ene pehee, 'e kei lahi ange pe kau ngaue 'a e Pule'anga he 'oku 'ikai ha private business ke hu atu 'o to'o e ngaahi fatongia ko eni neongo 'oku 'ataa 'a Tonga ke hu atu ha taha/business mei mamani lahi.
 
Cheers!
Uani.
 


Date: Sun, 21 Nov 2010 05:19:58 -0800
From: seni...@yahoo.com.au

Subject: Re: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga
 tv <ti.va...@gmail.com>
'Oku 'ikai keu fu'u mahino'i pee ko e haa e kehekehe ka toe holoki e
tax, tute ... etc. Kapau 'oku tau faingata'a'ia pee he fe'au'auhi mo e
kau pisinisi lalahi (Siaina & 'Initia) he levolo tax & tute ko eni
huanoa ka toe holoki. Fakaukau lelei pee na'a toe holoki 'o toe lahi
faufau ange ai e mark-up 'ae kau tama kuo foolalahi 'enau pisinisi.


==========================================================================
Malo tv.,

tv

unread,
Nov 21, 2010, 4:04:34 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Uani e lave mai, pea 'oku mo'oni fau 'oku 'ikai ko e (pisinisi
taautaha) pe 'oku ngali mahu'inga he lele atu ko eni (although the
point is - corect me Seni- ko e haa ha ngaahi founga 'a e Pule'anga
kene create wealth ki he Tonga ke taliteke'i 'aki e poverty (kuo
hoko), pe 'oku tu'unuku mai!

'Oku 'ikai hangatonu e ngaue 'a e Pule'aga 'o hangee ko e lele mai 'a
e tasilisili. Ko e ngaue complicated pea ko e me'a i a'oku tau
malie'ia ai. Ko e me'a lahi 'oku ou hoha'a ki ai ko e social cost 'i
he lele atu koeni. 'Oku fakakaukau'i nai 'e he kau fa'u policy
ekonomika 'a e pule'aga pe koe haa e ngaai me'a 'e hoko ki he
Tonganess! Ki he ngaahi ha'i kuo fai e lave ki ai (Uani), lotu 'a e
tonga, culture fktonga ... etc.

Kapau e 'unu ai pee 'o toe free market 'aupito 'a Tonga 'e 'i ai nai
ha national social benefit ki he kau ta'ema'ungaue? Ki he kau
ta'ema'u'api, 'e 'i ai nai ha state housing scheme?

penisimani mone

unread,
Nov 21, 2010, 5:59:02 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
Fakafeta'i ki he 'Eiki he'etau lava mai ki he uike fakahisitolia ni, pea malo e kei talanga he ngaahi kaveinga lelei ke fakamaama hotau hala ki he pule'anga fo'ou na...
 
Ko e ki'i fotunga fo'ou pe 'o e ngaahi campaign 'o e ta'u ni, ko e lahilahi ange 'a e 'uu banners 'i he ngaahi koloo, ngaahi me'alele 'oku heka ai 'a e kau poupou 'o e kau kanititeiti takitaha, mo 'enau ngaahi banners, taafasi disboom aipe, pea mo e loudspeakers 'o malanga mo tu'uaki pe mo fononga he hala pule'angaa, afe mai aipe ki loto vao ni, pehee ki he ngaahi koloo, takitaha taukave pe ma'a 'enau kau kanititeiti. Na'e sai 'a e taimi ko ee he na'e fai holo 'i Tongatapu ni katoa, ka ko eni 'oku fai holo pe 'i honau takitaha fai'angafili, pea 'e fa'a 'efi'efi 'a e ngaahi hala mo ngaahi kolo ko iaa ke fononga holo ai 'a e ngaahi fononga 'e 11 pe 12 ko enii 'i he 'aho tatau pe 'i he feitu'u tatau pe...malo 'oku nau fai melino pe, he 'oku lahi 'a e fetautaulaki holo 'a e ngaahi fononga ko enii 'i he ki'i feitu'u fai'angafili tatau pe..
 
'Oku toe fefeka ange foki mo e letioo mo e tv 'i he ngaahi tu'uaki, faka'eke'eke, pea mahalo 'oku 'alu aipe ni'ihi mo e foaki tokoni pa'anga mo e koloa...pea ko e me'a tau'ataina foki ia 'a e kau filii ke nau fakafuofua ai 'enau fili ka faii...
 
Kuo u feinga kia Valu ke ki'i afe mai 'o fakalea ki he'emau toko 74 lesisita 'oku fili 'i vao ni, ka 'oku reject mai 'eku email, talu aipe 'eku 'ela aipe 'o tali ki he filii...tau fakafeta'i pe 'oku fai melino pe 'a e ngaahi campaign, pea fai pe mo a'u ki ai kae malolo si'i kau poupou mo e kau kanititeitii foki...
 
Malo aipe 'etau ngaahi lotu, he ka lava 'a e filii ni, pea 'oku kei toe 'enau fili palemiaa, mo e fili e kau minisitaa, pea ka lava melino ia, pea tau toki 'amanaki kuo lava 'o toho ki tahi e vaka ni ke fokotu'u ha pule'anga, pea kei toe 'aanoa atu 'enau kamata review 'a e ngaahi lao ne paasi 'e he pule'anga motu'aa, mo e akoako siuilolovao 'a e pule'anga ni, 'i he poupou mo e 'ofa mo e kei tu'u fakataha 'a kitautolu kakai 'o e fonuaa ki he ako ha'ele 'enau peepee fo'ou ni...
 
'Oku 'ikai te tau 'ilo na'a fai ha ngaahi fakama'ito'a ia 'a e kau ikunaa pe too, pe hopo'i 'e he kau too ha kau ikuna, hili 'a e fili ni, hei'ilo...ka ko e me'a lelei 'etau lotu ma'upe, 'oua leva na'a vaivai...
--
fakapulia

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 21, 2010, 6:22:16 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Malo e ma'u ongoongo Fakapulia.

Faka'amu pe 'e fakahoko melino 'ae me'a kotoa ke kei tu'utai ai e melino mo e fe'ofo'ofa ni 'i Tonga.

malo.

takamuli.
------------

Touhuni Hala Puopua

unread,
Nov 21, 2010, 7:04:52 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
 
Ki'i afe mai pe heni ke 'oatu e link ki he latest news mei Tonga 'a 'emau faiongoongo ko Bruce Hill (of ABC Radio Australia) 'oku 'i Tonga ke fakahoko mai e ngaahi ongoongo ki he Teu Fili Falealea, fakataha mo e interview 'o e Tama Tu'i:
 
http://www.radioaustralianews.net.au/stories/201011/3072468.htm?desktop
 
Ka tau toki hoko atu.
 
'Ofa atu,
Uani.

penisimani mone

unread,
Nov 21, 2010, 8:06:40 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Uani, taa 'oku lelei ange ho'omou ma'u ongoongoo 'amoutolu mei muli na 'i vao ni kau ki he'etau teu filii, pea taa 'oku tau fononga fakataha pe 'a muli na mo kimautolu 'i motu ni ki he 'aho Tu'apulelulu, tokaange pe ha 'aho kuo tau kau fakataha (tonga ni mo muli na foki) 'i he fili...malo ho'omou ngaahi fakamaama mai ki ha kakai fe'unga ke mau fili ai...mou kataki pe he fa'a kaaimumu'a mo e fiemaa'uma'u atu...tv mo seni, mo campaign lelei pe na'a tafoki hake ha fu'u kakai ia 'o fili 'ia mo ua he fili ko enii ee...

2010/11/21 Touhuni Hala Puopua <tou...@hotmail.com>

--
'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili



--
fakapulia

tv

unread,
Nov 21, 2010, 9:08:48 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Faifekau e tapa mai. 'Ikai koaa ko e pehe ni pe 'oe uike kaha'u
kuo maatangalo atu e tepile ni. 'Amusia pee kimoutolu 'oku mou matatau
pee moe malie'ia he ta'au 'o e kuonga.

'Ikai koaa ko e naaunaau pe ena ia 'o e free market! Ko e takitaha
free pee ke lele 'ene campaign neongo e 'ikai mei hao he ngaahi
manga'i hala.

Ko 'eku manavasi'i he 'unu 'a Tonga pea 'oku ou tui 'oku 'ikai koe
'uhinga e 'unu ko eni koe ko e liliu politikale. Ko e nga'unu eni 'i
he ngaahi 'uhinga kehekehe, kau ai mo e nga'unu he teke 'a e
komesiale.

Ki'i talanoa fakaeau pe eni ia: Ngaue eni 'oku lele mei he 8.30am -
4.3pm. Ngaue mo e hoa. 'I ai mo e ki'i fanau 'e 3. Ako kotoa. Tokonaki
'oku 'i ai mo hoku ki'i fatongia 'e taha, pea koe Sapate foki koe 'aho
sipoti ia 'o e fanau 'i muli ni. Tukukehe, ange feinga ki ha
polokalama fk-siasi 'a ee 'oku 'osi mavahe pee fanau ki he'enau
polokalama.

'A ia ko e polokalama ia 'o e uike. 'Aa pongipongi pee 'o feleeleaki
he teuteu'i e fanau, moe teuteu ngaue. Foki mai he efiafi 'o ngaahi
me'akai, fai homework pea kapau 'oku toe 'i ai moha polokalama kehe ko
e feiga ee ke lele ki ai. Wk-end, fata ai pee fanau he feleeleaki he
ngaahi polokalama fk-siasi & sipoti. Pehee hake hoa 'ane uhu - sio
ange kihe mahu'inga 'o e sapate! Kou pehee atu pe koe haa 'ene
'uhinga. Pehee mai ia, taane'ine'i ke fakamamafa'i 'e he 'Otua ki
'Isileli e sapate. sio mai kiate kitautolu he feleeaki mei he Monite
ki he Monite. Kapau na'a ko Tonga eni, atleast koe Sapate 'oku tapu ai
e va'inga pea ko 'etau mohe fiu pee toki 'aa kai 'umu, pea toki lotu
efiafi pee.

Toki sio atu ki he fu'u koloa 'a Tonga ko e 'aho Sapate! 'A e faka'amu
atu ki ai 'a e tokolahi. A'u eni kiate au 'eku faka'amu mai ki ha 'aho
Sapate hangee koe Sapate 'o Tonga. Ke 'oua toe fai ha me'a, ka e ma'u
ai ha ki'i taimi ke te poolave mo hoa, pea te ki'i va'inga koe tamai
mo 'ete ki'i fanau. Ka e 'ikai ko e leleaki'i ki he polokalama sipoti
ke fa'iteliha e ethose o e sipoti moe kau coach ia hono ako'i e fanau.
Pea a'u ee ki he tulituli ki he lotu, ko 'emau a'u atu pee pea 'ave
leva kinautolu ki he'enau polokalama!

Ka kiate au koe 'unu ia 'a e free market. Ne fai mai e tasilisili he
2004 ki he liliu 'oe lao Sapate. Ka huke hake neu argue against hono
fakangaloku 'e Tonga 'i he 'uhinga kehe ia. 'Aho ni 'oku ou loto ke
toe tanaki atu ki ai mo e 'uhinga fkfamili. Neongo ko e fo'i taimi
mohe lahi ia 'oe tokolahi 'i Tonga, ka koe haa nai hano kovi. Mohe pee
ke fiu, pea te 'aa hake 'o kai 'umu fakataha mo hoto famili, paa'ehee
inu mo ha fu'u 'otai, 'osi pea tu'u kotoa 'o lue ki he malanga efiafi
'o faka'osi e mohe ki ai. Pea koe efiafi pea toki afe atu he 'api 'o
polave pea mo 'a'ahi ki he kau vaivai. Ko 'eku manatu melie ia ki he
Sapate 'i motu! Hei'ilo 'a Nuku'alofa ia.

Sio ange aa ki he me'a te tau manatu melie ki ai ha 'aho! He ko e
nga'unu ko eni kihe free market pea 'e nga'unu kihe different
mentality 'a Tonga (in general). Lahi ko ee 'a e kau pisnisi pea 'e
malohi leva e ivi ke nau poupou ki he ngaahi liliu 'e lelei ange ki he
fkpisinisi. 'A ia koe vave ange ai pe ia hono lii kitu'a e lao Sapate
ka e 'ataa ke fai ee mo ee. Pea lele ai pee femou'ekina ki 'olunga.

Kuo hoko pe foki eni ia. 'A e huu mai pee koee kau Siaina 'o nau ki'i
ava Sapate ki he kumi maa (pipiki ai pee moe puha winfield .. etc).
Sio ai pee kau falekoloa Tonga pea 'alu ai pee.

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 21, 2010, 10:35:06 PM11/21/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com

Ha ha ha , koe mo'oni ia Fakapulia faifai pea fili 'a fale ni ia kae hili ko ia 'oku na si'i fakakaungatamaki naua 'i muli ee. Kaekehe 'oku hanga 'ehe talanoa 'ae ongo talavou ni, 'o fakamanako'i kiatutolu ki he teuteu fili.

'Oku 'ikai mo ha toe 'uhinga ke ta'eloto ai ha taha ki he teuteu liliu he kuo mokoi 'ae Tu'i .

takamuli.
-----------

seni taniela

unread,
Nov 22, 2010, 2:09:18 AM11/22/10
to tasil...@googlegroups.com



Kapau koe tali koe 'uhi koe high tax/duty rate, 'a ia 'oku 'omai mei
he argument he tafa'aki ko ee - teu pehee atu leva (Pule'anga) -
Sorry, those guys can make it work, you have to find a way to make it
work because those guys are helping fund the public services that your
families can get free access to (paid for by the Indians & Chinese
businesses!)

==============================================
Malo tv. e monomono mai e ngaahi avaava 'emau free market.

Teu kamata atu he mahu'inga e fakakaukau e limited govt. mo e biig govt. 'a 'eni 'oku ne fakatupu e lahi e tax.

Fakatokanga'iange, 'oku te'eki fai ha talanoa ia e kau politikii he fakasi'isi'i govt. budget and expenses.  Mahino eni e fai 'etau liliu, ne fai nai ha talanoa ko e haa economic costs, 'e ma'u mei fee e vahe mo e fakalele e pule'anga fo'ou? Anga feefee 'enau fika'i enau hiki vahengaa?  Fefee ngaahi position fo'ou eg. kau personal advisors etc.  Kapau leva oku 'ova peseti e 50 e govt expenditures he gross domestic product, teu pehee kuo sesele e pule'anga ko iaa.  Mahalo pee oku te'eki ai ke a'u ki ai 'a Tonga ka oku fai e manavasi'i.

Oku 'iai pee legitimate functions ke tanaki tax ai e pule'angaa kotoa hangee ko 'ena ne ke lavemai ki ai eg. falemahaki, polisi etc.  Ko e pule'anga kotoa pee kuo pau ke tanaki tax, ka kuo pau ke siofi 'a e malava ke tupu e pule'anga ta'efakangatangata 'o tupu ai e hike up e tax etc. 

Lavalelei ke ngaue'aki 'e he pule'angaa e uhinga oku ke 'omi (eg. alu ki falemahaki ta'etotongi) ke fakapulou'i'aki hono 'eke'i 'enau founga tax etc. he kapau ko e uhinga ena ki he expenses e tutee ko e talamai ko e lava ke tau 'alu ki falemahaki ta'etotongi, teu pehee atu, so what's the point o e fakatokolahi e falealeaa?? taa ko ena kuo ha mai e palopalemaa mo e solution, what will they discuss??ikai ko e vahe lahi pee moe tali ki he meeesi 'a e kau siainaa mo e kau initiaa??

Ko e fakataataa eni e tupu e pule'anga i Amelika ni, mahalo pee kuo hoko i Tonga.  Talu mei he kamata e pule'angaa ni he senituli 18 'o a'u mai ki he 1960 ko e ta'u ia 'e 169 ko e ngaahi govt policies na'e peesi pee 'e 11,472.  Mei he 1960 ki he 2010 kuo liunga nima e lahi e govt policies.  toe keheange healthcare a Obama na'e lauafe hono peesi pea fakakata'aki e 'eke ehe kau fakafofonga ki he ateni seniale pee na'a ne lau, pea ne talamai te'eki ai.  Ngaahi ta'u koee ko e tupu faka'ekonomika a'u ki he osi e depression ne tupu ekonomika e fonua pea ko e cost e fakalele pule'angaa na'e hoamalie pee mo e GDP.  I he ngaahi ta'u kimui ni, fele kau ekonomika ne nau tui ki he govt. intervention...nau fa'u e ngaahi lao 'one kuku e ekonomika e fonua pea toe tope atu e govt expenditures 'o faai hake ai pee ki he mo'ua ki Siaina.  Ko e feinga lahi he taimi ni e kau republicans ke fakafoki e fonuaa ki he me'a ne tupu mei ai enau tu'umaliee...a limited govt.  etc.neongo oku ikai tui pehee e kau democrats etc.

neu lau he internet e taha e pepa etau toketaa ekonomika paipa ko 'ene feinga ke fa'u e lao ke malu'i e employees etc. pea ko e lao ko 'enii ke feinga'i ke 'oua e hanga e he ngaahi pisinisi o fakangaue'i pee kau ngaue he taimi e ni'ihi (seasonal) pea tuku ki tu'a he taimi e ni'ihi.  Ko e intention e toke ekonomika ko 'eni ke malu'i si'i kau employees he'enau ngauee etc.  Me'amalie ko e fakafepaki'i 'e he kau pisinisi i falealea.    Ko e sipinga ena good intentions but with unintended consequences kapau na'e tui e falealea ki he fokotu'utu'u 'a e toketaa paipa vahe lahi ko 'enaa.

Kapau ko 'enaa ko e 'ai ke tau fiemalie pee he oku totongi ehe kau chinese and indians etau falemahaki ta'etotongii, tui ta'etoeveiveiua 'e alahoko e me'a ne hoko he 'otu solomonee lolotonga eku i Fisii.  Ko e tu'u hake kau local o tutu e ngaahi falekoloa siaina he kolomu'a meimei hoko e ethnic cleansing...people don't really care pe ko kinautolu oku totongi etau pila falemahakii hee 'e le'olahi mo ongo vevela ange enau drive four wheel drive pajelo kae tufiveve holo e kau lokoloo.

 

seni taniela

unread,
Nov 22, 2010, 2:49:27 AM11/22/10
to tasil...@googlegroups.com
Ta'u 'e taha foki atu ki motu 'oku 'i ai e falekoloa 'e 6. 'Eke ki
he'emau neesi fkvahe 'a e tokolahi 'o motu - toko 598. Falekoloa 'e 3
ko e toki fokotu'u hake pee he ngaahi puha ne uta atu fakafuofua ki he
kilisimasi. Hili atu pee ngaahi 'aho lotu, pehepehe hifo ai pee 'o toe
pe 2!

================================
Masi'i tv.,

ma'u e tokoua 'o Nomuka...tokolahiange falekoloaa he tokolahi e kakaii!!!mate atu e matee!! kae 'ikai tuku ai e kau huu fo'ouu.

faka'amuange 'e au e hoko atu e pule'angaa hono fakalotolahi'i e kakai ke fai e trial and error ko enii.  Ne ako fakatupu koloa 'i fee a Tev Misa Fifita?  Ne kamata he misini kosi pea fou he trial and error.  These people are cornered.  What else would they do?  They just want to survive and we should encourage them.  Mahalo ko e kau falekoloa e nima ko ena ko e kau ta'eako kotoa, ka ko e me'amaliee ko e connect 'a e local dead capital mo e tokoni mei muli 'o lava ke hoko e local dead capital ko e living capital.

Ko e other alternative pee ko e lepa tali ki Seloo mo e punou ki he kau siainaa ke nau fai etau totongi pilaa.

Ko e pangoo ko 'etau pehee kuo si'i e maketii so we should discourage any more new entrants by hiking up taxes unintentionally.  Uluakii, 'oku fair nai ke tau pehee kuo fe'unga e maketii so it's not wise for new entrants to get into the market?  Tau violate e totonu e kau masiva ke nau kamata kaka pe ako 'alu he saliote e ekonomikaa.  Ko e taimi koee oku fonu pehee ai e maketii, ko e taimi e fakaenatula pee ki he kakai ke nau fakakaukau'i ha me'akehe eg.  ikai ko e vala pee ke fakatau atu, ka ko e vala sitaila...ikai ko e falekoloaa pee ka e mahalo ko e falekoloa suu...'e kamata ke fakakaukau'i ke meet endless taste e kakaii..

Mole ke mama'o ha feinga compete ia he maketii...Ko e fakakaukau koee oku success he maketii ko e fakakaukau e value innovation ka e 'ikai ko e competition.  Fakataataa e value innovation i Tonga ko e success a friends cafee.  Neongo e fele 'a e ngaahi falekai i Tonga oku 'alu atu pee a Paul Johannson o sio oku 'iai e 'elia ia he ngaahi falekaii oku ikai fai ai ha competition...eg.  taketi e kau tour etc.  ko ene success pee ai ko 'ene taa kotoa ia e toee.  Ka na'e sai e huu ia 'a Paul he ko e huu 'a e tu'umalie ne 'osi ai pee capital.  Kapau oku fele a e falekoloa, lava lelei e he famili Tonga o falekoloa me'ava'inga ma'e kauleka 'ata'ataa pee pea apply ai e economics of scale...Ko e creativity mo e nima tutui hotau kakai kuo pau ke tokoni'i..Ko e tu'u he taimi ni he'ikai toe 'iai ha tevita misa fifita he kaha'uu, he oku ki'i lahilahi 'etau fakapopulaa!!!

.pea ko e tokolahiange e kau player he maketii ko e hiki e quality e service etc.

Ko e fehalaaki lahi ko 'etau pehee atu kuo fe'unga e maketii he'ikai toe lava e kau local o contribute...masi'i ko e si'i kau masiva oku fele 'enau fakakaukau...lets give them a chance...lower the govt taxes...kapau 'e pehee mai e pule'angaa te mau fakatokosi'i emau kau ngauee kae holoki hifo e tutee, 'ikai ko e tuee atu a muli ni?

 

seni taniela

unread,
Nov 22, 2010, 3:05:50 AM11/22/10
to tasil...@googlegroups.com

'A ia ko e polokalama ia 'o e uike. 'Aa pongipongi pee 'o feleeleaki
he teuteu'i e fanau, moe teuteu ngaue. Foki mai he efiafi 'o ngaahi
me'akai, fai homework pea kapau 'oku toe 'i ai moha polokalama kehe ko
e feiga ee ke lele ki ai. Wk-end, fata ai pee fanau he feleeleaki he
ngaahi polokalama fk-siasi & sipoti. Pehee hake hoa 'ane uhu - sio
ange kihe mahu'inga 'o e sapate! Kou pehee atu pe koe haa 'ene
'uhinga. Pehee mai ia, taane'ine'i ke fakamamafa'i 'e he 'Otua ki
'Isileli e sapate. sio mai kiate kitautolu he feleeaki mei he Monite
ki he Monite. Kapau na'a ko Tonga eni, atleast koe Sapate 'oku tapu ai
e va'inga pea ko 'etau mohe fiu pee toki 'aa kai 'umu, pea toki lotu
efiafi pee.

=========================
Masi'i tv.,

Ko ho'o mapuhoi na oku te mo'ua ai foki.  Lava eni e uike tolu 'eku huu o kau he lova e fonua ni.  Ma alea mo e hoaa he'ikai toe laka ha babysitter ha taha he'eku babysitter ko ia ai ne ma kumi pee ha ngaue po'uli pea ko e factory pee ngaue po'ulii  ...ko e shift ne fai mai ai e lelee ko kamata he 7 p.m. ki he 5.30 am ko e ngaue houa hongofulu ia.  Tuli mai ki 'api he 'e mavahe hoaa he 6.30 am.  Ko e ivi babysitter kuo holo pea toe kovi 'aki 'oku talamai ko e shift he uike ni teu hiki ki he uike end 'o kau ai e sapatee.  Pea ko e poo tokonaki mo posapate teu ngaue ai neongo oku te ongo'i faikehe'ia.... Ko hono mo'onii kuo kite 'a Tonga.

Ka he'ikai teu tukuaki'i e free market he oku ou tui 'e lava pee free market ta'emaumau'i ai e Sapate pea ko e fakamo'onii pee neu lave atu ai kimu'a ko e falekai iloa heni ko e Chick fil A ne faka'eke'eke he CNN e founder moe palesiteni he taimi ni (father and son) he oku tapuni e falekai ni he sapate kotoa ka ko e ngaahi ta'u ko 'eni e too e ekonomika ne tupu hokohoko peseti e hongofulu e falekai ni he ta'utakitaha.  Ko e founder ko e committed Christian.

Pea ko e me'a e taha oku totonu ke tokanga ki ai e pule'angaa, omi ki muli ni o kumi ha kau investor kalisitiane he oku fele pee kau milionea kalisitiane kae'oua e pone pee mo e kau milionea umisi pa'anga pea nau oo atu o tamoloki etau meimei free maketii!!

 

seni taniela

unread,
Nov 22, 2010, 3:48:17 AM11/22/10
to tasil...@googlegroups.com

Ko e fehu'i - ko e haa 'oku lava ai 'e he kaume'aa koee (ni'ihi), ake
'ikai lava 'e he ni'ihi? ('i he tax/duty rate tatau ki he taha
kotoa?). It's not as if everyone is suffering!

=================================================
Ko e entry points oku fu'u ma'olunga i he tokoni e pule'anga.  All suffer ka oku kehe suffer e ni'ihi ne available pee capital mano honau ualetii mo e ni'hi e toki ma'u he uku mokohunuu.

ko e momeniti pee oku fakalahi ai e fetukukoloa mai e kau muli ki Tonga, oku already wealth creation ia.  He oku lava ke save e seniti e kau lokoloo ki ha fiema'u 'e taha.  Ko e momeniti e tu'u e falekoloa e nima i motu...kuo osi i he wealth creation...mahalo pee he'ikai lasting wealth ko ia ka oku lava o save e pa'anga e kau falekoloa ko iaa...ko etau feinga eni ke lahi e tokoni koloa mo pa'anga pea e ako pee kakai he pisinisi when they do it...kehe pee ke tukuhifo e maaka huu ke 'oua e tufi pee kau lava ki Tonga High pea say good luck mai ki he toengaa....ko e maketii ia ki he tailulu, toloa, pea tuku ai pee ke too atu e lele ia e kau tonga high he tenau hiki e vahenga enau kaungaue ko e toe tupulahiange enau pisinisii pea e tokoni ia ki he common good.

ko e maaka lava he taimi ni etau maketii, ko e kau makata tonga high pee!!

 

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 22, 2010, 7:16:22 PM11/22/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com

Ma'a lahi e talanoa TV mo Seni.

Te'eki ketau fanongo ha campaign ha taha ki ha tu'unga faka'ekonomika koe langa ngaue pe hala mo e ako mo e haa fua ka 'oku te'eki ketau fu'u fanongo pe'e fefe e ekonomika 'ae fonua he liliu ko eni.

tui talanoa pe

takamuli.
-------------

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 22, 2010, 7:19:30 PM11/22/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Ha ha ha, 'ai aa ke hange ko Tongatapu, huu mai ki ai e kau tama tangata 'o Mohe ai.

malie talanoa.

takamuli.
--------



> tv <ti.va...@gmail.com>
>
> Ta'u 'e taha foki atu ki motu 'oku 'i ai e falekoloa 'e 6. 'Eke ki
> he'emau neesi fkvahe 'a e tokolahi 'o motu - toko 598. Falekoloa 'e 3
> ko e toki fokotu'u hake pee he ngaahi puha ne uta atu fakafuofua ki he
> kilisimasi. Hili atu pee ngaahi 'aho lotu, pehepehe hifo ai pee 'o toe
> pe 2!
>
> ================================

Touhuni Hala Puopua

unread,
Nov 22, 2010, 8:23:32 PM11/22/10
to tasil...@googlegroups.com
TV, I hope we won't blame the Chinese for everything.  Ka na'a nau toki a'u atu pe ki Tonga ne tomu'a fakaava pe ngaahi falemaa ia 'o fakatau ma Sapate.  Ne tu'u laine pe falema 'o Cowley ia he Hala Taufa he efiafi Sapate pea pehee mo e 'otu me'alele ki Ha'amoko ki he falema 'o Sitani Mafi pea mo e tu'u laine he falema 'o Kiteau Topui 'i Tongata'eapa 'i he fa'a 'a'ahi atu ki Tonga he late 70s mo e early 80s.   'Oku ava mo e ngaahi resorts he Sapate pea pehee ki he ngaahi falekai ni'ihi 'oku ava mo ia pea 'oku 'ikai fakalele e ngaahi feitu'u ko eni 'e he kau Chinese. 
 
Kaikehe, ngalingali 'e malohi e teke ia 'a e 'ekonomika 'i he kaha'u ke fakaava hotau 'otu falekoloa 'i Tonga.  'Oku 'ikai mahino pe 'e kau ai mo e sipoti mo e ngaahi polokalama ko ia.  Kae mahalo ko e tesi ia 'o e lotu mo'oni, pe 'e kei 'alu ha taha ki falelotu pe 'e 'osi kinautolu ki he ngaahi fu'u falekoloa centre fo'ou ko ena ne toki fakaava 'i Nuku'alofa.  Ka ko 'ete 'a'ahi atu ki Tonga 'oku ou 'osi hela'ia pe au ia he fakapolokalama'i e lotu he Sapate, fe'unga pe au mo e ma'u lotu he houa lotu 'e 1 pea lava lelei pe fo'i malanga ko ia ke lele'i e toenga e uike. :)
 
Cheers!
Uani.
 

> Date: Mon, 22 Nov 2010 02:08:48 +0000
> Subject: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga
> From: ti.va...@gmail.com
> To: tasil...@googlegroups.com

>
> > Sio ange aa ki he me'a te tau manatu melie ki ai ha 'aho! He ko e
> nga'unu ko eni kihe free market pea 'e nga'unu kihe different
> mentality 'a Tonga (in general). Lahi ko ee 'a e kau pisnisi pea 'e
> malohi leva e ivi ke nau poupou ki he ngaahi liliu 'e lelei ange ki he
> fkpisinisi. 'A ia koe vave ange ai pe ia hono lii kitu'a e lao Sapate
> ka e 'ataa ke fai ee mo ee. Pea lele ai pee femou'ekina ki 'olunga.
>
> Kuo hoko pe foki eni ia. 'A e huu mai pee koee kau Siaina 'o nau ki'i
> ava Sapate ki he kumi maa (pipiki ai pee moe puha winfield .. etc).
> Sio ai pee kau falekoloa Tonga pea 'alu ai pee.
>
> --
>

Maama Tupa

unread,
Nov 23, 2010, 2:39:00 AM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
Takamuli no one is dump enough to promise that he koe econimic a Tonga 'oku fu'u fk'ofa fau ia fktefito pe he kole ee..hhhh..he kuo nau 'ilo 'enau tolu ia itz a reform government pe ki Tonga 'ae fili ia ko 'eni..Itz good for Tonga even though itz not a fully democrazy governmnt.But Tonga is working to find a better way for da future.King Tupou5 was intervwed by Bruce Hill frm ABC NZ last week he said..ko 'ene me'a'ofa lelei taha 'eni ma'a hono fonua 'a 'ene loto kihe reform governmnt ko 'eni..maama lahi 'a Tupou5 ia.. 
============

Maafu Palu

unread,
Nov 23, 2010, 3:29:09 AM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
Kau tangata,

Malo mu'a hono puketu'u e talanoa 'i he kaveinga ni. 'Oku ai pe ki'i
talanoa 'oku sasala holo 'i Tonga ni, 'e matuku mai e Pule'anga
lolotonga ia mo e ki'i seniti 'oku toe, he'enau ngaahi penisoni 'oku
'amanekina.

Kae hu atu e Pule'anga fo'ou ia 'o toki feifeinga'i he seniti ke
fai'aki 'enau ngaue. Ko e anga 'eku sio 'a'aku, 'e toki maau 'etau
fokotu'utu'u ki he founga pule fo'ou ko eni ki he to'u fili hono hoko.
Ko e Pule'anga fo'ou ko eni, 'e 'anautolu e kavenga ko hono
fakamatala'i 'a e ngaahi feitu'u fakamisiteli 'e lofa ki ai 'e ki'i
seniti 'a e Pule'anga lolotonga.

Ko e founga tanaki pa'anga pe foki 'oku ngaue'aki, ko e tukuhau aipe -
Consumption Tax 15% mo e ngaahi tukuhau kehe. 'Oku te'eki pe ke ai ha
fakalakalaka ia 'o e koloa hu atu ki muli na. Ngata pe 'iate kimoutolu
'oku mou nofo 'i muli na, ko kimoutolu 'i ho'omou 'ofa fonua 'oku mou
tokoni ki hono pukepuke 'etau tu'unga faka'ekonomika 'i he
remittances.

Ko e fakahela e lau ia 'oku kovi e pa'anga ko ia, he na'e 'ikai te mou
hiki atu kimoutolu ki hena mo ha fakakaukau ke tokoni'i e 'ekonomika
'a Tonga ni. Ko 'etau koloa hu atu lelei taha pe 'akimoutolu. Ko ia,
mou laulau mai pe mo tokoni'i atu 'etau kau folau ko ena kuo nau
tu'uholoaki ki hotau ngaahi fonua muli na. He 'oku mou hakeaki'i ai
hotau ki'i fonua masiva ni.

Si'oto'ofaatu.

> --
> 'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he
> "Tasilisili-he-ngaluope"
> Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e
> tasil...@googlegroups.com
> Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he
> tasilisili-...@googlegroups.com
> Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e
> http://groups.google.com/group/tasilisili


--
Ma'afu Palu

"Love endures all things" Saul of Tarsus d. AD 64.

Semisi Ta'ai

unread,
Nov 23, 2010, 4:53:32 AM11/23/10
to Tasilisili-he-ngaluope

Malo , 'aupito Ma'afu e fktalanoa mai he me'a mahu'inga ko'ena ke tau
sio pea 'oua na'a tau ofo pe 'ohovale he na'e taumaiaa na'e puli kiha
taha 'ae me'a 'oku ke fktalanoa kiai , ka ko honau loto ke fai pea
tuku ke fai ke a'u , kuo mapuni 'ae matapa na'e tu'unga ai 'etau sio
he fklaka , pea koe matapa koia 'oku lea kiai 'ae hiva , Tama Tonga
tu'u 'o ngaue , ho koloa ke fkmonuu , lotu kihe 'Eiki ma'upe kene
poupou kihe lotu , 'o malu'i 'o malu'i 'a Tupou ,
Faka'ofa 'etau tekelele 'a Tupou , na'ane tuku hono tu'unga fktu'i ka
ne tu'u 'o ha'ele takaiholo 'i mamani he feinga ha me'a ma'a hono
fonua pea na'a tau sio mata ai , tau a'u mai kihe kuongani pea toki
laulaunoa e kau poto , Koe Tu'i ko'ena he taimini 'e hu ia ki Langi ,
kae fai atu aa 'ae ta'emanini'ia ia 'ae kau poto ko'ena , tenau tu'u
atu ke fai ha feinga he 'e pehee mai 'eha fonua kohai kinautolu , na'e
toka'i ho tau Tu'i koe 'uhinga ia 'etau lave he ngaahi monuu , Ma'afu
kapau teke sio atu masi'i kia Pou 5 pea ke tala atu hoku 'ofa kiai kou
sio hifo ki hono ki'i fotunga ko 'eku Tangata'eiki 'ataaa , kuo maama
ange 'a Pou5 ia he kakai lotu tokolahi , pea koe poto pe 'ena ho tau
kakai kuo tau sio atu kiai pea ko honau ngata'anga pe 'ena
mou lotua a 'ae kau nofo muli he tenau hoko koe tamai moe fa'e moe
taki ki hotau ki'i Pule'anga masiva , he'ikai toe veiveiua 'ae mo'oni
ia 'oku ke lave kiai , pea moe 'ofa atu ai pe kiate koe moe famili.
> "Love endures all things"  Saul of Tarsus d. AD 64.- Hide quoted text -
>
> - Show quoted text -

tv

unread,
Nov 23, 2010, 5:04:53 AM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
'Oku mo'oni fau e lave kuo fai 'e Ma'afu. Ko e taataavahe tasilisili
he retail ka 'oku 'ikai koe founga fakalaka ekonomika lelei taha ia.
'Oku 'i ai pee hono space he ekonomika, but it does not create any
real devlopment, tautefito eni kapau 'oku hikihiki e totongi ako. For
a while we have done little trade (retail - pisinisi taautaha), ko e
tokoni kihe totongi ako. 'A ia koe re-invest ia ne fai 'ehe Tonga.
Now, the margin that Tongan retails make is sread so thinly across he
ngaahi kavenga, pea koe real re-investment (eg, totongi ako), kuo
ineffective.

Ne fai 'e he ongomatu'a e fakalele e ki'i motu'i falekoloa, fakatau
moe mata'i ika, ke fua e kavenga ka koe totongi e ako 'a e fanau was
the real re-investment which was wealth creation in the long-run. Ka
koe 'aho ni kuo 'ikai toe lava 'e he ki'i tupu ko ia 'o totongi ako
(all the expenses that comes with sending your kids to school). Kiate
au koe real economic development pe ia ne lava 'i he retail business.
Retail businesses also includes e fakatau atu e motu'i laalanga, fktau
atu e kato manioke, ... etc.

'Aho ni, Tonga does not have real resources. 'Oku ou tui kiate
kinautolu 'oku nau poupou ki he offshore labour investment.
Constructions of good effective policies that allows Tongans to go
overseas (especially to find employment). Ko e shift ia 'oe 'aho ni ke
fktokanga'i. See how remmittences is the major injection of capital
(be it financial capital) ki Tonga? 'Uhinga? Ko kiatutolu Tonga 'i
muli!

Ko e me'a 'oku ou tailiili ki ai ko e haa e social cost ki Tonga, 'o e
ekonomika? Ko e haa e definition ki he economic wealth 'a e economist
ne tako Haward/Oxford ... etc, in comparison ki he definition 'o e
kola'ia faka-tonga? Kuo fkfuo 'e he ngaahi 'ilo fkekatenika 'a e
definition ki he tu'ulelei 'a e Tonga? Ne haa e definition 'oku
fiemalie ki ai e Siasi? Do they see eye to eye? And do we want to
shift along with the new definitions?

Malioe tepile ('Ofa ki Tonga), pea mo e anga e evolve 'a e 'ofa 'i he
lau 'a e Tonga! Well, fefee wealth? Neu manatu'i e hoko 'emau ki'i
putu 'i motu pea pehee mai e motu'a - masi'i ko e 'aho eni 'oku 'ilo
ai hoto tu'umalie. Hoko ha'ate me'a, ko hai 'oku 'asi mai? Me'a
fakavale he anga ka koe masiva. Neu 'ohovale he 'oku hangee ko 'ene
interpretation e "masiva", ko e 'ikai 'asi mai ha taha he hoko ha'ate
me'a. ..... ka e he'ilo foki!

penisimani mone

unread,
Nov 23, 2010, 7:00:07 AM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
'Oku tapui 'e he Laoo ke toe fai ha popoaki or campaign publicly in media/floats/banners/posters 'o kamata 'i he 9:00am he 'aho ni, ko ia 'e takitaha to'o 'a e ngaahi posters kotoa pe kimu'a he taimii, pea tau laulau losalio aipe mo metitasio mo teu fili 'apongipongi na...
 
...talamonuu atu aipe tangata Siosiua Holitei Fonua...seuke!... 'ofa pe ke ke ma'u ha fili fiefia 'apongipongi na 'i hotau vahengafili ni...ko e talamonuu hamu atu pe Josh mei vao ni na'a hoko 'a e 9:00am...pehee ki he kau kanititeiti kotoa pe, mo e kau voters kotoa pe...fakafeta'i ki he 'Otua, pea ki he'ene 'afioo, Kingi Siaosi Tupou V,...seuke!..ko e fonuaa ena... teu ke tau laka ki ha fonua fo'ou 'apongipongi na, (mo teuteu talitali ha Tu'i he Sapate na)...'aaah!...'ikai puli hono masiva, mo 'ete lekeleka...'isa...ka ko e 'otumotu pe ia mo e fuka te te mateaki ai ki he ngata'anga...Tonga ee, Fonua monu'ia, He 'Otua'aki 'a Sihova!... Unite!..alas Unite!...mo e 'ofa aipee...
 
pamela, penilotu mo e famili..
--
fakapulia

seni taniela

unread,
Nov 23, 2010, 11:58:24 AM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
Mou kataki pee kau tasilisili,

Ko ha talanoa fekau'aki mo ha founga ke langa hake ai e tu'umalie hotau fonuaa, teu 'aa'aa ki ai.  Oku te passionate ke 'oatu ha'ate fakakaukau hei'ilo na'a 'aonga.  Pea 'oku te sai'ia he respond mai 'a tv. ke te sio ai ki he too nounou 'e te fakakaukauu, ka 'oku 'iai e 'uhinga 'e ua pe tolu 'oku te passionate ai mo e kaveinga ki he langa faka'ekonomikaa.

Uluaki, ko kimoutolu koee oku ma'u tohi fanongonongo o Novema nii, te mou sio hifo ai ki he kau kuata sepitema 'o Nomuka 'oku haa e taa e fine'eiki ta'u 81 ko Mele Penitani 'oku si'i fokoutua atu he faleafaa 'i motu.  Ko 'eku 'alu fakamuimui ki Tongatapuu, malo mo Sione Koloti mo e akolotoloto a Houmaa keu nofo hili ai.  Talu 'eku nofohili he huu ki Toloa, Tupou High etc.oku ou kei nofo hili. Ikai lava 'e he matu'a pe ko kita o kumi ha'ate apitonu i Tongatapu. Malo mo e kelesi e 'Eiki ke lava e faingamalie ke te hiki mai ki muli ni he 2006 peau ma'u e 'amanaki ko 'eku misiona ia he taimi nii ke hiki e fine'eiki ta'u 81 mei he faleafaa ki ha fale 'e taha 'e ofiofi ki he ngaahi 'api neu nofohili ai i Tongatapu pea mo muli ni.  Manavasi'i na'a pehee mai ha taha oku te angahala he desire ke nofo ha fale oku leleiange.  Ko e tangi eni mei he underclass e sosaieti Tongaa.

Ua, lolotonga e tukungaue e kaungaue fakapule'angaa, ne uki holo he taha emau kau prodemo nofo Fisi ke mau tanaki tangai mahoa'a pe laise ke tokoni ki he kau ngaue fakapule'angaa, uike tatau 'oku taa mai hoku tuofefine mei motu pe teu lavaange ha tangai mahoa'a.  Taimi ko iaa, ilo lelei e Taniela Sila ne fakafonu e kau leka USP ako private i hoku ki'i feleti loki taha pea ne mau lolotonga kai topai etc barely made it.  Peau talaange ki hoku tuofefine, kataki fakamolemole, lolotonga broke, oku mau lolotonga kai topai.  'Amusia e kaungaue fakapule'angaa he na'e ai honau kau tokoni mei Fisi lolotonga e taimi ko 'eniii, kau pehee loto  pee, pe oku ai ha fakakaukau e tangata prodemo uki tokoni ko 'enii, pee oku si'i fefee toenga e kakai e fonua oku 'ikai ngaue fakapule'angaa.

Tolu e 'uhingaa, lolotonga eku i muli nii, ko e kakai koee oku ma'u enau visaa ke lava mai pea tokoni'i ehe kainga tonga muli nii ko e tokolahi taha ko e kau ngaue fakapule'anga ne nau penisoni pee tu'unga vahenga lelei, koe kau ako, pee koe kau faifekau, kau ngoue fakapa'anga lelei etc.  Pea toki taataataha e kakai oku low e income pea ikai ha'anu ngaue pea malo mo e project toli 'akau ke faingamalie ai e tkolahi.  Mahino leva ko e kakai faingamalie oku nau ma'ufaingamalieange ke nau omi ki muli ni 'o feinga pea ta'imalie tonu he tokoni e kainga tonga i muli nii.  Feefee leva e tangata'eiki i Popua ta'eako he'ikai lava ha folau ki muli oku ai ene fanau oku nofo masiva pea mahino e ikai sia'a enau akoo? Ko e ni'ihi eni e ala hoko e masiva 'o generational i honau familii.

Oku uhinga ai e fakakaukau, kapau 'e hokohoko atu pee Pule'angaa he hala tatau 'a ee kuo tau lele mai aii, malo pee hono tuku mai ke tau fakalele(pule'anga fo'ou), te tau musia pee o toe ki'i lahilahiange.  Fiemalie pee kau ngaue fakapule'anga he 'e sai pee enau income, toe fiemalie mo e kau initia, siaina, mo kinautolu kuo too ki 'olungaa, kae 'ohovale pee kuo too kitu'a e mamahi e level ki lalo 'o hoko e me'a ne hoko i Solomone, Fisi, mo e 16/11. 

Teu hoko atu he post ka hoko ki hono malanga'i Capitalism mo e founga practical ke apply ai he context Tonga ke fakakake'aki e ekonomika a Nomuka,  hei'ilo na'a fakaa'u atu 'e Tau'atevalu ki he falee, 'o ka faingamalie 'o ne hoko ko e taha hotau kau fakafofongaa.

Talamonu atu Siua, malo e tali e pole mahu'inga ko 'enaa.  Tau fakafeta'i pee(in advance) ki he Ta'ehamai, pe ko e haa pe olaa, te tau fiefia pee ai, he 'oku 'ia Atonai hotau ngaahi matavaii.





 

seni taniela

unread,
Nov 23, 2010, 2:48:53 PM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
'Oku mo'oni fau e lave kuo fai 'e Ma'afu. Ko e taataavahe tasilisili
he retail ka 'oku 'ikai koe founga fakalaka ekonomika lelei taha ia.
'Oku 'i ai pee hono space he ekonomika, but it does not create any
real devlopment, tautefito eni kapau 'oku hikihiki e totongi ako. For
a while we have done little trade (retail - pisinisi taautaha), ko e
tokoni kihe totongi ako.
'Aho ni, Tonga does not have real resources. 'Oku ou tui kiate
kinautolu 'oku nau poupou ki he offshore labour investment.
Constructions of good effective policies that allows Tongans to go
overseas (especially to find employment). Ko e shift ia 'oe 'aho ni ke
fktokanga'i. See how remmittences is the major injection of capital
(be it financial capital) ki Tonga? 'Uhinga? Ko kiatutolu Tonga 'i
muli!
============================================
Kataki tv kae fai atu ha lafo.
 
Ko e principles behind he'eku fokotu'uu, ke tau feinga ke participate e kau local he lahitaha e alalavaa he pisinisii.
 
Tui tatau mo koe he feinga ko 'ena ki he offshore labor investment ka ko e fehu'ii ko e ha'uu koee 'a e remittances 'o spend 'i fee? 'ikai ko e folo pee 'e he ngaahi fu'u kautaha pisinisi siaina initia mo e kau tu'umaliee?
 
kimu'a ke 'iai ha tev. misa fifita co.ltd, ne 'iai e tev misa fifita misini kosi totongi.  Kimu'a pea 'iai ha prema & sons co.ltd, ne uluaki kamata'aki e pema tuituisuu...'oku makatu'unga pehee 'a e fakakaukau pee 'e lava 'e he pule'angaa 'o cut e govt expenditures...kae feinga ke tukuhifo entry level ki he maketii.
 
'ikai keu tui ki he pehee oku tokosi'i 'etau population (consumers) pea ka tukuhifo e tute 'e tope atu e ma'u 'e he ngaahi kautaha malohi e market share, pea oku ta'e'aonga ai ha feinga huu ki he maketii he oku si'isi'i, 'aki e uhinga ko 'eni.  Ko e wealth i he market economy oku 'ikai static be limit 'e he tokolahii kae tautautefito ki Tonga.  Oku liliu pea tupu pee wealth(in terms of money supply) he maketi Tonga he 'oku 'ikai tuku e laku pa'anga atu mei mulii. neongo kapau ko e consumers oku toko 70000 pe nau taki $10 he aho ni ke spend he maketii, i he 'aho apongipongi kuo toe tafe atu e taki $5 mei muli ke nau spend.  Vakai ki he hake pee mobile phone kuo mobile e kau lekaa.  Pa'anga mei fee?  'ikai 'oku mahino e ta'emamotu e tafe atu mei mulii?
 
Mahino eni 'a e oversupply a muli ni he me'atokoni mo e koloa ki he langafale ma'ama'a etc. tukukeheange vekeveke hotau kakai ke foaki cash atu ki honau ngaahi familii.  Ko e maketi Tongaa leva kuo pau k fakakaukau'i he connect 'a muli mo Tonga kae mo'ui e dead capital i Tonga.  Ko e ha ha founga ke increase ai purchasing power e kakai 'o vilo 'enau seniti honofakatuumalie'i honau kaungaa masivaa kaeikai ko e kau osi tu'umalie? 
 
teu toki hoko atu ki ai.
 
 
 
 

 

sep...@optusnet.com.au

unread,
Nov 23, 2010, 6:50:56 PM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com, tasil...@googlegroups.com
Malo Ma'afu, 'oku fakalanga'ofa 'ae talanoa mo'oni mo mahino kuo ke 'omai. Taa ko ee 'oku kei fakafalala pe he nofo 'a Kainga kanau tu'u hake kinautolu ke fakamovete'i 'etau nofo, mahino pea e'a eni he 'ikai ke kei 'iai ha kakai 'a Hou'eiki ke fakahoko honau ngaahi fatongia pea ko e 'uluaki faka'ilonga ia.

Mahalo pe Faifekau ko e lotu lahi 'e fai ki he'emau fanau kenau hoko atu 'ae 'ofa ki Tonga he ko ia pea 'ae ma'u'anga pa'anga lelei taha ma'a Tonga.

'Oku tau 'ilo ko aa kau Tangata mo Fefine Tonga nofo Muli koe product lelei taha pe 'a Tonga ke ma'u ai ha'anau mo'ui, ko "Tautolu ?"

malo.

Takamuli.
-----------

Salote Tupou

unread,
Nov 23, 2010, 10:26:11 PM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
Seni
 
Malo e vahevahe malie pea tau ki'i 'aliki faka'osi ai leva mo  teu atu ke sio pe ko hai kuo faka'ata 'e he 'Otua ke hoko atu e taki e fononga.
 
Ko e me'a kou fakatokanga'i Seni 'a e kehe 'a e sio 'a kinautolu 'oku nofo muli mo kinautolu 'oku nofo tonu 'i Tonga 'o sio tonu he masiva moe  'amanaki 'e hoko 'a  e pule'anga fo'ou ko ha me'a KE TAU MA'ANU FAKATAHA. Hange pe ko ia na'a ku lave ki ai kimu'a ko e laine 2005-2007 na'a mau fa'a tautolo ai he Planet Tonga (Prodemo vs Progov). Ne a'u e ngaahi talanoa ia ki he lea kehekehe he takitaha mamahi'i 'ene mo'oni. Mahalo ne pehe 'e ha fa'ahinga ia ko ha taha ngaue fakapule'anga au 'i Tonga hono taukave'i mo mamahi'i e pulenga. Ka ko 'eku hiki ko ia ki Tonga 'ou sio he masiva. Pea te fanongo he corrupt 'a e pule'anga mo e tu'umalieange pe 'anautolu mo hou'eiki kae masiva ange pe masiva ia. 'I ai e finemotu'a homau kolo ko e uitou. Tokolahi 'ene fanau pea ko e toko 3 iiki nau kei ako. Kolisi e toko 2. Ko e totongi ako ko e ma'u pe he 'alu si'i finemtou'a ko 'eni mahalo 'oku ofi he 60 'o tufi niu 'o si'i ta'utu he hala tahi feitu'u fakatau'anga ika 'o si'i fakatau ke fafanga 'aki hono famili. Ne lahi pe moe fanga ki'i fanau kehe. Fe'unga mo e 'ai keu foki mai pea u kole ki he puleako le'ole'o 'a Houma ke fkfonu e foomu kole sikolasipi 'a e fanga ki'i fanau ko 'eni 'oku faingatamaki 'ikai lava totongi e ako. Neu ha'u moe  tohi kole 'e 8 'o ma'u e sikolasipi katoa e ki'i fanau ko ia. Ko e ki'i motu'i falekoloa ko 'eni 'oku ou fakalele 'i Tonga ko e kapaika pe ia 'e 2 'oku 'i ai pea na'e fktaumu'a pe ia ke vilo pe ai seniti hoku famili he fktau. Pea 'oku 'ikai 'uhinga e launga ia ki he kau siaina mo e kau 'initia ko ha laulanu pe filifilimanako ka 'oku hange pe ko ia 'oku ke vahevahe ki ai 'a e uhu hoto mafu he sio atu ki he masiva si'otau kainga Tonga mo hono toe kakaa'i 'e he fa'ahinga 'oku nau omi mei he ngaahi fonua muli. Kimu'a keu hiki ki Tonga na'a ku fehi'a lahi he fa'a lea kovi ki he kau siaina mo e fanongo atu ki si'onau ngaahi kovi'i. Kau toki 'alu atu 'o fktumutumu he sio 'enau kakaa. Fua e sipi ia mo e moa 'o 'ikai a'u. Ko 'ete fktau kete 'alu pe mo ha calculator kete toe taa he a'u ki he cashier as several times kou fika atu 'eku fktau ta hake ia 'oku kehe ia. Na'a ku lele atu 'e taha 'o fai 'eku hu koloa he falekoloa 'o e Poko pea ko e ki'i fefine Tonga 'oku ta'utu 'o hiki e koloa kae supervisor holo e 'initia ' e3. Ha'u e tokotaha 'o 'eke me'a talaange he'e ki'i fefine she can buy at least three items (as this was at their wholesale) 'a e ulo hoku mata he hanga hake ki'i 'initia 'e taha 'o mei u'u ki'i fefine ta ko ee 'oku tonu ke 6 but not 3. Talaange 'e he ta'ahine the one who told her 3. Ko e faka'ofa he ne kaikaila atu pe motu'a 'initia ko ee kae si'i fakalongolongo pe ki'i fefine. Kuo lele hake 'ete fk'ofa'ia he ki'i fefine sio atu si'ene longo pe kae fu'u tafulu'i pehe'i infront of customers na'e tu'u ai. Kou pehe atu ki he siana excuse me if you need to scold her, don't do it infront of us as that's very rude..Hoii mei taa'i 'e au e 'Initia he 'aho ko ia..hahaha kae toki lele ange e hoa ki falemahalo 'o vakai'i au pe kou kei mo'ui. KO SIHOVA PE HOTAU 'AMANAKI'ANGA PEA KO IA PE 'OKU TAU TU'AKIFALELEI KI AI 'I HE FILI 'OKU TAU 'AMANAKI ATU KI AI.
 
Ke si'i fakaa'u atu ai pe 'a e talamonu kia Tau'atevalu he teu fili 'oku fai. GOD IS INCONTROL AND WE JUST PRAY FOR HIS WILL TO BE DONE TOMORROW.
 
"ofa mo e lotu
Salote Tupou

2010/11/23 seni taniela <seni...@yahoo.com.au>
--
'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili



--
Salote V. Pifeleti-Tupou
When man works, man works. When man PRAYS, GOD WORKS...by Pat Johnson

seni taniela

unread,
Nov 23, 2010, 11:04:41 PM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
Ko e makatu'unga lelei ki ha langa faka'ekonomika 'a ha fonua ko e pau tokolahi hono kakai oku nau ngaue'i e 'ekonomika e fonuaa--"ko e tama Tonga tu'u 'o ngaue"...Kapau leva kuo mahino 'oku too lalo e koloa fakalotofuna ke export, 'ikai ha resources, pea mahino mai hono fakaava 'e he 'Otuaa 'a e matapaa ki mulii ke tafe mai mei ai e silini, koloa ke fakatauatu mo koloa ke tauhi'aki e famili, taa ko e matapaa ia ke fakasio pe 'e angafefee ha'ane tokoni'i e koloa ta'engaue(dead capital) i Tongaa.
 
Ko e founga 'uluaki eni oku tau lele ai he taimi ni.  Ko e huhua mai e pa'anga remittances o spend he ngaahi falekoloa lalahi pe siaina intia etc. to'o mei ai e he pule'anga ene tax ki he'ene fakamole etc. pea malo keu lave he faito'o ta'etotongi a falemahaki ke longosi'aki hano toe lea ki he founga lolotongaa.
 
Ko e fakataataa eni e ma'anu fakatahaa.  Ka faifaiangee 'o ai ha founga ke tahatahahifo e tute mamafaa, kae fakalotolahi'i hotau kainga muli ke nau fetuku mai e koloa 'o mulii, pea fakalotolahi'i e kakai i Tonga pee koe haa e founga te nau fakalele'aki e pisinisi pea ke fakalakalaka'aki, ko e entry point ki he kaka ki 'olunga kuo pau ke kamata mei lalo.  Pea hangee ko e talanoa 'a Salote, ko e feinga pee ki'i famili ke vilo pee 'enau seniti remittances he'enau koloa ne 'omi mei muli etc.  Ke tupu ha Misa Fifita kuo pau ke ako he kaka hake mei lalo.
 
Kapau 'e hangee ko e argument a tv 'e toe too atu e lele e kau siaina mo e kau initia, ka tau manatu'i ko e availability 'o e koloa tokoni mei he ngaahi famili te ne holoki e demand ke toe oo 'o fakatau mei he ngaahi kautaha koloa ko 'ena oku nau kuku 'etau ekonomikaa. Ko e me'a te nau fai ko e holoki e price, pea ko e holoki price 'e ala holoki pee mo e kau Tonga he oku nau falala pee ko e provision he'ikai makatu'unga he'enau tupuu ka ko e ngaahi me'a'ofa mei mulii.
 
The relevant issue is whether the lot of the poor improves over time, not how close they are to the richest member of the society.   Kapau e toe too atu e tu'umalie e kau tu'umalie ha holoki e tutee, what's wrong with that? Mahalo pee te nau hiki e vahe enau kau employees etc. 
 
'Ikai ha 'ilo pee 'e angafefee ha kaka ha taha ke compete he level ma'olungaange he ko e misiteli ia 'o e maketii 'oku 'ikai totonu ke tau taataapuni matapaa o pehee he'ikai lava ha Tonga o kamata  mei lalo pea tupu ai o hangee ko t.misa fifita.
 
Mahalo pee 'e pehee mai ha taha ka 'e fund e falemahaki mei fee?
 
Ko e tali: Koe 'aonga ia 'etau to'ufili ko'enii ke nau toki talanoa ki ai.
 
Ko e labor force a Amelika ni oku peseti pee 13 oku fakangaue'i e he ngaahi pisinisi lalahii.  Ko e peseti e 70 tupu oku mei he fanga ki'i pisinisi iikii.
 
Ko e fehu'i ko e apiako pisinisi a Tupou High ke nau fakalele pisinisi 'i fee?  O ki NZ 'o fakalele pisinisi ai pee oo fakalele pisinisi e kau Siainaa?  pee oku totonu ke fakalotolahi'i e kau Tonga mo e kolisi Tutuku ke nau 'omi ha seniti mo ha koloa ke pracitical ai e kau ako pisinisi i Tongaa.
 
 
 

 

seni taniela

unread,
Nov 23, 2010, 11:31:46 PM11/23/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Salote
 
Hangee ko ho'o lauu neongo ko e kapaika pee e ua ka oku mahino ko e taumu'a ke vilo ai e seniti e famili. Pea kapau e ikai si'a tupu ho falee kae mahino it's a form of investment pea oku one step forward ho familii.  Kehe ia mo ha 'oatu pee homou seniti mei muli o spend he ngaahi falekoloa siainaa
 
Ne ai hoku first cousin ne falekoloa i Pangai pea fakalele e hono hoa ne ngata pee ene ako i St Sosefo i Pangai.  Ohovale he ma'u ena visa ke na folau ki Amelika mo Aositeleelia peau ekeange pee na'e angafeefee e ma'u ena visaa pea na talamai oku ai ena takitaha tahamano he'ena tohi pangikee koe tufi pee i Pangai pea ko e ohovale  embassy he present atu ena tohi pangikee. 
 
Ko kinaua ne na punaange ki Fisi o fakatau e fanga kii mea teuteu seniti 99 i Fisi o ave o ma'u ai ena tupu lahi he na'a na fa'a huu mei he kau Initiaa oku $ 5/6 ki he taha ka naa oo o hiki pa'anga 2 ka oku fakataua i motu 'e he toutupuu.  Na ohovale he tupu e kau Initiaa mei he huu ange koloa seniti e 99 mei 99 cents store i Fisii


Maafu Palu

unread,
Nov 24, 2010, 6:01:28 AM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
'Oku ai 'etau resources, ko 'Oseni mo hono mahu - 'a e ika mo e
mokohunu ka 'oku te'eki ai ke fakakaukau'i lelei 'e he Pule'anga 'a e
anga hano fakamaketi'i mo hano faka'ai'ai 'o 'etau koloa ni. Ko e kau
siaina eni ia 'oku 'anautolu hono fakamaketi'i e mokohunu mo ma'u hono
ngaahi tapuaki fakapa'anga.

Si'oto'ofaatu.

tv

unread,
Nov 24, 2010, 7:35:01 AM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Malo Seni & Salote polave mai he'etau kei tuku telinga ki Tonga he
'aho mahu'inga ni! Sai pee ke tau fakavaha-laukonga pee kia kinautolu
'oku fakaongo online.

'Oku ou tui 'oku 'i ai pee mo'oni he fokotu'u mo e fokotu'utu'u 'oku
'omaii Seni, ka e hangee kiate au 'oku mahu'inga ke 'omai mo e
economic context. Ne ke lave ki he kamata 'a T M Fifita mo e misini
kosi, Prema & tuitui suu, which is well documented. I wonder pe teke
lava 'o 'omai mo e economic context of the days. He koe 'aho ni 'oku
kehekehe lahi e level of access we as local Tonga have access to
foreign markets.

Kehe level of transport, kehe mo e affordability of travelling &
moving overseas. Pea manatu ki he taimi ko ia (when the said
businesspeople) ne nau kamakamata ai, we as local tongans were still
finding our way around foreign foreign cvountries. True we have
migrated, but have we established our Tongan communities overseas
then, as we have done now? Fefee tekinolosia - internet, telefoni,
western union ... etc.

'Oku ou tui ko e shape 'o e maketi he 'aho ko ee 'oku kehe ia mei he
'aho ni pea 'e kehe 'i he kaha'u na. Ko e tu'umalie'anga ia 'o e
ni'ihi ko 'enau lava 'o tauvalovalo'i fakaofiofi kihie hu'unga 'o e
maketi he kaha'u na.

Fefee immigration? Ko e haa e peseti 'o e kau muli ne 'i Tonga he 'aho
ko ee, fakahoa kihe 'aho ni? Pea mo 'enau contribution ki he economy?
Ko e haa e ngaahi lao 'a e ngaahi fonua fekau'aki mo e huu ange kia
kinautolu?

tv

unread,
Nov 24, 2010, 1:19:29 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
>
> Ko e founga 'uluaki eni oku tau lele ai he taimi ni.  Ko e huhua mai e
> pa'anga remittances o spend he ngaahi falekoloa lalahi pe siaina intia etc.
> to'o mei ai e he pule'anga ene tax ki he'ene fakamole etc. pea malo keu lave
> he faito'o ta'etotongi a falemahaki ke longosi'aki hano toe lea ki he founga
> lolotongaa.
>
> Ko e fakataataa eni e ma'anu fakatahaa.  Ka faifaiangee 'o ai ha founga ke
> tahatahahifo e tute mamafaa, kae fakalotolahi'i hotau kainga muli ke nau
> fetuku mai e koloa 'o mulii, pea fakalotolahi'i e kakai i Tonga pee koe haa
> e founga te nau fakalele'aki e pisinisi pea ke fakalakalaka'aki, ko e entry
> point ki he kaka ki 'olunga kuo pau ke kamata mei lalo.  Pea hangee ko e
> talanoa 'a Salote, ko e feinga pee ki'i famili ke vilo pee 'enau seniti
> remittances he'enau koloa ne 'omi mei muli etc.  Ke tupu ha Misa Fifita kuo
> pau ke ako he kaka hake mei lalo.
>
> Kapau 'e hangee ko e argument a tv 'e toe too atu e lele e kau siaina mo e
> kau initia, ka tau manatu'i ko e availability 'o e koloa tokoni mei he
> ngaahi famili te ne holoki e demand ke toe oo 'o fakatau mei he ngaahi
> kautaha koloa ko 'ena oku nau kuku 'etau ekonomikaa. Ko e me'a te nau fai ko
> e holoki e price, pea ko e holoki price 'e ala holoki pee mo e kau Tonga he
> oku nau falala pee ko e provision he'ikai makatu'unga he'enau tupuu ka ko e
> ngaahi me'a'ofa mei mulii.
----------------

Malo Seni e talanoa.
Ko e ngaahi fakamatala pe foki eni 'i he fakakaukau atu ki he
movements 'a e market. 'Oku ou faka'amu 'e au ne lava nai 'o 'ai hake
ha ngaahi fika (put some figures up and see how a business plan would
work out), he anga ho'o simplify e retail.

i) ko e koloa 'e fetuku mai mei muli
'oku ke pehee koe koloa mei he ngahai fale taki $1 pe ko e ngaahi
garage sales ... etc. Ko hai 'oku lele 'o fakatau e koloa. Ko hai 'oku
tuku taimi ki hono fa'u e puha, fa'o pea 'ave ki he kautaha uta.
totongi e puha (freight), pea 'ave leva he vaka.
tau ki Uafu 'Amelika 'o tute (ma'ama'a), ha'u a 'api 'o uta 'o 'a'au
'o fokotu'utu'u.
I wonder if we put some finacial figures alongside these what would
amount to? Don't forget: time is money!
Will it be better to send the money instead he taimi mo e seniti 'oku
fai'aki e ngaue 'i 'olunga.

'Oku ou sio atu ki he founga 'etau fa'o me'a ki Tonga. Ko e taataanki
e ngaahi koloa ni 'o toki mahino kuo lahi mo fonu e li'i puha pea tuki
taapuni leva 'o 'ave.

'Oku fu'u kehekehe nai eni mo e 'ave seniti ki hoto famili ke nau
fakatau? Again, you would argue 'oku nau laka fakatau he falekolao
Siaina. Ko e 'uhinga ia na'a ku pehee ai ke kataki e ngaahi fu'u
kautaha kolisi tutuku 'o ala hake 'o fai eme'a 'oku fai 'e he kau
Siaina. In fact the country would have more influence then rather than
the Tongan foreigners in the free market having to push policy makers
(or lobby).

ii) Ko e vilovilohi 'e he famili e seniti (koloa) - 'omai mei muli

Hunu Hunu

unread,
Nov 24, 2010, 5:42:47 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
KUO MA'U 'E HA TAHA KI HE OLA 'O E FILI FALEALEA? KUO 'OSI PE TE'EKI AI KE 'OSI?
hunuhunu

Salote Tupou

unread,
Nov 24, 2010, 5:46:50 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Hunu 'oku te'eki ai 'osi e fili. Ko e 2:45PM 'eni 'i Tonga ka 'oku toki tapuni ngaahi fai'anga fili he 4:00PM pea 'e toki kamata hono lau he'ene 'osi.

2010/11/24 Hunu Hunu <hunu...@gmail.com>
KUO MA'U 'E HA TAHA KI HE OLA 'O E FILI FALEALEA? KUO 'OSI PE TE'EKI AI KE 'OSI?
hunuhunu

--
'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili



--

Salote Tupou

unread,
Nov 24, 2010, 5:54:13 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Sorry Hunu ko e 11:45AM not 2:45PM. Talamai ko e maau pe ha fai'anga fili tenau kamata announce he letio.

2010/11/24 Salote Tupou <svt...@gmail.com>

Tevita Tuitupou

unread,
Nov 24, 2010, 6:24:58 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com

Kataki kau tangata ‘oku te’eki ke ‘osi ‘e toki ‘osi ki he 4.30 pea toki fakama’opo’opo ai ka koe 12.30 pm ‘I Tonga ni

 

Malo,

 

Mr. Tevita Seluini Tu'itupou

Operations Division

 

Retirement Fund Board | Suite 2 & 4 - Level 3 | National Reserve Bank of Tonga Building | Salote Road

P.O Box 96 | Nuku'alofa | Kingdom of Tonga

Telephone: +676 25433 | Fax: +676 25422 | website: www.rfb.to

"Saving For Your Retirement"


--

'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili

NOTE:
Please note that our e-mail server limits the size of inward and outward messages with attachments to only 1.5MB

DISCLAIMER:
This electronic message together with any attachments is confidential.
If you are not the intended recipient:
(i) do not copy, disclose or use the contents in any way; and
(ii) please let us know by return e-mail immediately and then destroy the message.
Retirement Fund Board(RFB) is not responsible for any changes made to this message
and/or any attachments after sending by RFB.

Tevita Langi

unread,
Nov 24, 2010, 6:21:10 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Ko e maau pe ola masi'i Tevita pea tuku'i hake kae hoko atu 'etau lotu.
 
'ofa pe mo e lotu
tlangi

Kolopeaua Tonga

unread,
Nov 24, 2010, 6:25:05 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
 
Malo mu'a e ma'u ongoongo 'oku mau moa loaa atu pe kiha ola te tau fiefia kotoa ai.
 

From: tevita....@rfb.to
To: tasil...@googlegroups.com
Subject: RE: Re: Re: [tasilisili] Ko e Fale Alea 'o Tonga
Date: Thu, 25 Nov 2010 12:24:58 +1300

Hunu Hunu

unread,
Nov 24, 2010, 6:52:06 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Salote:
Malo 'e tau lava. Teke lava nai ke fakahoko mai heni e ola 'o e fili ke fai atu kiai ha ki'i lotu ma'ae kau fakafofonga fo'ou. Ka lava mai taa'ahine Salote pea malo 'e tokoni ia ki he toutou tu'ulutui ko 'eni 'oku fai. .moe 'ofa......hunuhunu

2010/11/24 Salote Tupou <svt...@gmail.com>

Salote Tupou

unread,
Nov 24, 2010, 6:56:04 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Hunu 'io ko 'eku fanongo pe ki ha me'a teu toutou update atu pe heni. Ko si'oku hoa pe 'oku to'o letio holo pe 'i Tonga ke fakahoko mai e ola. Except na'a 'oku 'i ai ha taha ia mei Tonga 'e lava 'o ha'u hangatonu mei ai e news.

2010/11/24 Hunu Hunu <hunu...@gmail.com>

david niu

unread,
Nov 24, 2010, 6:57:47 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Kataki Hunu ko e fili 'oku ngalingali 'e fai e recount. Hange na'a toki out mai 'a e ola he uike kaha'u pe ko e uike hoko mai. Ki'i pine hifo pe. tniu. 

0/11/24 Hunu Hunu <hunu...@gmail.com>

Tevita Langi

unread,
Nov 24, 2010, 7:02:17 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com

masi'i TNiu - ko e ha kuo toe 'ai ai ke pehee 'etau saamena - 'ouaaaa - 'ai aaa mu'a

Salote Tupou

unread,
Nov 24, 2010, 7:06:40 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Tniu 'oku ke feinga koe ketau mahaki mafu hake pe tautolu...haha
 
Ko e ki'i ongoongo pe for now ko e ongo fakafofonga 'e toko 2 mei Tongatapu 1 'oku fakata'e'aonga'i 'ena kau ki he campaign.
 
1.  Sione Tupouniua
2.  Soloni Lutui


 
2010/11/24 david niu <niut...@gmail.com>

--
'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili



--

Hunu Hunu

unread,
Nov 24, 2010, 7:13:12 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
'Oi he toki faka'ofa ee ka ko e ongo tokoua ko 'ena kuo fakata'e'aonga'i. Si'i mole taimi mo e ivi he kemipeini kae si'i fakalofa'i pehe'i mai kitu'a. Fai mai TNiu ha lotu ma'ae ongo matapule ko 'eni kena ma'u oe ha nonga mo ha fiemalie mei he faingata'a ko 'eni kuo na tofanga ai.......moe 'ofa......hunuhunu

2010/11/24 Salote Tupou <svt...@gmail.com>
Tniu 'oku ke feinga koe ketau mahaki mafu hake pe tautolu...haha

Tevita Tuitupou

unread,
Nov 24, 2010, 7:23:22 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com

‘io ko ‘ene maau pe kuo fai e talanoa atu

 

Malo,

 

Mr. Tevita Seluini Tu'itupou

Operations Division

 

Retirement Fund Board | Suite 2 & 4 - Level 3 | National Reserve Bank of Tonga Building | Salote Road

P.O Box 96 | Nuku'alofa | Kingdom of Tonga

Telephone: +676 25433 | Fax: +676 25422 | website: www.rfb.to

"Saving For Your Retirement"

--

'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili

NOTE:


Please note that our e-mail server limits the size of inward and outward messages with attachments to only 1.5MB

david niu

unread,
Nov 24, 2010, 7:28:15 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Hunu, te ke fakata'e'aonga'i 'e koe 'a e ngaahi uikelotu ne fai 'i Tonga mo muli ni? Ko e ha kuo ke ofo ai he tali lotu kuo fai? Ko e me'a kotoa pe 'e hoko mai kuo 'osi fai hono hufia. 'Oku ke pehee 'e koe 'oku ta'efiemalie 'a e ongo ua ko eni? 'Ikai. There must be a higher calling for them that only God knows.
tniu.


2010/11/24 Hunu Hunu <hunu...@gmail.com>

Salote Tupou

unread,
Nov 24, 2010, 7:38:17 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Ongoongo mei he Letio Tonga mei he Pupu'a Puhi (haha). 'Oku maau pe 'a e ngaue ki hono fakahoko e kakai ke fai 'enau fili. 'Oku 'i ai e turn out lahi he ngaahi fai'anga fili. Tokolahi 'aupito mo e to'utupu 'oku nau kau ki he fili.
 
Ongoongo meia  Lutoviko mei he Lolo-'a-Halaevalu 'oku fu'u tokalahi make ange 'a e fili he ta'u ni 'o fakatatau ki he ngaahi ta'u mai ko ee. 'Oku 'ilonga e mahu'inga 'ia e kakai he fili ko 'eni.
Ne tapuni e fili e kau Nopele 'e toko 9 ki he fale he 12:00PM 'a ia kuo 'osi ia. Ko e fkongoongo pe ki he ola. 
2010/11/24 Salote Tupou <svt...@gmail.com>

Tevita Langi

unread,
Nov 24, 2010, 8:35:27 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Toki 'osi eni e ki'i ongoongo leka pe mei Tonga na - 'o pehee ne a'u atu e letio ki he fai'anga fili 'e taha 'oku takai holo ai e motu'a kanititeiti ia 'e taha. Pea fai e fetu'utaki ki he 'ulu'i 'ofisi fai fili 'o mahino 'oku tapu ke to e tu'u ha taha kanititeiti ki ha fai'angafili. Pea iku tuli ai 'e he kau polisi e motu'a ni mei he fai'angafili koia. 'Oku kau nai e motu'a koia he tokoua ko eni? pe ko ha case kehe pe 'ena ia Salote-fakamolemole?????
 
fakaongoongo pe mo lotu
tlangi

Salote Tupou

unread,
Nov 24, 2010, 8:38:00 PM11/24/10
to tasil...@googlegroups.com
Tlangi hange kiate au 'ikai.

2010/11/24 Tevita Langi <tlangi.nz@gmail.com>

--
'Oku tufa atu e email ni koe'uhi 'oku kau ho tu'asila he memipa 'i he "Tasilisili-he-ngaluope"
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o email ki he Tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa ki he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Pea ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili
It is loading more messages.
0 new messages