Retirement - Aged Care - Faingamalie ke langa 'aki á Tonga

[Daphne Taukolonga]

Hufanga atu íhe talamalu ó Tonga, kae átaa ke hokoatu hano talanga'í á e article naé ómai éhe Taimi Tonga íhe pepa 'o e áho 12 'October (2011).  Naé fakalea éhe Taimi naé íai á e fefine Canadian naé nofo taú é 20tupu í Tonga pea ko hono taú 79.  Naé óhovale pe kuo huatu á e foha ó e owner ó e fale naé nofo totongi ai 'o talaange ke mavahe meihe fale.  Na'ane totongi á e rent koe $400 íhe mahina.  Na'e sií ílifia 'aupito pea álu ó kumi tokoni kihe kau polisi, íkai ke fakafiemalie á e tali (respond) á e kau polisi.  Na'e hiki mei ai kihe lawyer Tonga, naáne totongi á e paánga é $500 kihe Lawyer, kae 'ikai ke fakafiemalie 'a e ngaaue á e lawyer.  Na'e iku foki ó uta siéne ngaótoóta 'a'ana ó áve íhe loli íhe vaha'a taimi naé sií feálu'aki ai koe kumi tokoni, pea óku 'íkai 'ílo ia pe 'oku í fe si'ene naunau fale naé tuku kituá, he kuo álu ia íhe loli á Fakaáuha mo Ta'eófa.  Koe sií fine'eiki ko éni 'íkai teu ílo pe ko fe feituú óku 'íai 'i Tonga. 

Na'aku lau á e article 'a e Taimi peau mo'utafu'ua, ko Tonga éni naé tuúaki koe fonua 'ofa mo lotu, 'oku fuú fuoloa pe éte nofo muli, kae taa kuo kehe á e kuonga ni í hotau fonua.  Kapau naé tuku kitu'a pe á e fefine ni, naé úke'uke pee, neongo éne fakapapeliane óe founga naé fakahoko ki ai, ka koe ta'etokanga á e kau polisi pea kanoni áki á e taétokanga á e lawyer Tonga naé lave ki ai á e article, pea ne'ine'i ke hanga éhe Ótua ó fakatupu mai á e Teolosia Sisu Tonga.  Kapau 'e aka íhe loto ó e Tonga á e Sisu Tonga tenau mahino'i ko 'enau ta'e'ofa kihe tokotaha kehee, kae 'uma'aki koe sií fine'eiki ta'u 79 ko énau ta'eofa mo kaakaa'i mo ta'etoka'i pe ia ó Sisu.  Ko Sisu éni óku laku paánga á e kakai ke langa falelotu ke lotu ki ai.  Ko Sisu fee koaa óku tau malanga'i 'i Tonga?

Kuo mau halaia kotoa kiate koe é Ótua! 

Koe fe á e Tourism á Tonga? ko hono tuúaki ó Tonga ki mamani óku totonu ke álu ua mo hono akoí á e kakai kenau mahu'ínga 'ía 'íhe álu atu á e kakai ó tuápuleánga ki Tonga, hange ko kinautolu óku fie retire atu ki Tonga, ó hangee tofu pe koe fine'eiki ta'u 79 ko éni.  Koe paánga lahi á Tonga 'e maú ókapau é 'secure' pe malu á e tafa'aki ko éni ke faingofua á e 'alu atu á e kakai ó tuápule'anga ó retire í Tonga. 'Oku nau óatu é kinautolu á e pa'anga lahi ki Tonga, maú mo'ui mei ai á e kakai tokolahi 'o Tonga.  Koe tokotaha óku retire mei 'Aositelelia ni óku ávalisi íhe paánga Tonga é tahaafe íhe mahina óku ne ma'u, 'e nofo kotoa á e paánga ko ia í Tonga ó vilo holo íhe local market.  Kapau é álu atu ha kakai é toko 100 mei 'Amelika ó retire í Tonga koe fuú paánga lahi ia 'e hua'i atu ki Tonga.

ofa atu

daphne

[jione havea]

Ko e talanoa fakaloloma eni, pea ‘e lelei nai ke fakatokanga’i e fetaulaki ‘a e ekonomika mo e to’onga mo’ui? mo e lotu? mo e tauhi ‘Otua?

[kolo]

Malo Daphne e ma'u ongoongo koe me'a pango pe ko 'ene hoko 'ikai 'iai
ha taha ke langomi. Ka koe fifili KOE FONUA LOTU KOA 'A TONGA ?
pe koe FONUA LANGA FALELOTU ' PE A TONGA.

Malo moe 'ofa atu he teu 'oe week end.
Kolo

On Oct 22, 11:16 am, Daphne Taukolonga

[Sione 'Atupuha Koloti]

Malo tefini!

--demoralization is one of economical scars i guess!! Ke 'i Tonga-mai-au!!

ma'u ha Sapate lelei!!!
koloti

2011/10/22 Daphne Taukolonga <sioelina...@yahoo.com.au>

--
Ko e tu'asila ke 'ave ki ai ha'o tasilisili ko e tasil...@googlegroups.com
Ke to'o ho tu'asila mei he memipa he Tasilisili, email ki he tasilisili-...@googlegroups.com
Ko e website 'a e Tasilisili ko e http://groups.google.com/group/tasilisili

[Daphne Taukolonga]

Kolo

Malo á e fakalea mai.  Tukuatu pe kia kimoutolu kemou talanga'í hoó fehu'i mahuínga kuo tuku mai kihe tepile ni, kae tuku keu toli heilala mo kalosipani atu au meihe feitu'u óku te kumi hufanga atu ai.  Ko hono pangoo, kapau óku ou struggle pe au íhe áho kotoa 'i siéku fakafeangai kihe Ótua íhe lahi ó éku toonounou,  é unfair kiha taha kehee keu ámanaki kene fai á siéte taukapo.  

Óku ongo lahi makehe ange foki kiate au á e fakamatala felave'í moe fefine Kanata, he naé si'í toki malooloo éku fine'eiki í Áositelelia ni.  Koe áho moe po éte fakaámua na'e sií kei í heni, kene fai hoto fakafiufiui'i, pea mou tokanga'í siéne me'akai.  Naé sií taú 75 pe ia pea si'i malooloo.   Koe fefine Kanata ko éni óku talanoa ki ai á e tepile ni, óku si'i lahi íhe éku faée, koe taú 79.  Kapau koe me'a ko éni na'e hoko í 'Aositelelia ni, é longoa'a lahi á e fonua ni koe úhi koe fanongo á e kakai tokolahi óku hangee tofu pe ha fai mai kihe énau ngaahi fa'ee.  Óku tokolahi atu á e kakai Tonga óku ngaue íhe aged care íhe fonua ni.  Kapau tenau ílo á e talanoa ko éni kihe fefine Kanata óku hoko tonu 'i Tonga, ko éku tui, é tangi á e neesi Tonga kotoa haánau fanongo mai kuo sií tuku ki tuá 'ae fefine ko éni.  Óku hao foki moe famili ko éni naá nau tuku kitu'a á e fefine ni ko énau nofo í Tonga.  Kapau koe fai éni í 'Aositelelia ni kuo fuoloa hono to'o éhe kakai tokolahi á e lao 'i honau nima ó tautea'i á e famili ni, kae tautefito kihe tokotaha na'a ne tuli á e fefine ni, kae íkai tokanga ki he éne 'u furnitures.  'Oku tatau ai pe ia kapau óku fehalaaki á e pepa, meihe me'a totonu na'e hoko, óku fakaloloma, koe íkai ke fai éhe kau polisi honau fatongia fakapolisi, pea taé tokanga moe lawyer naé totongi éhe fine'eiki. 

Na'e 'osi pe éku lau á e Taimi, peau fetuútaki ki Tonga ó kole kihe sea óe komiti pule'i óe Sioeli Nau, ke fakaátaa mu'a pea kenau hanga ó kumi á e fefine ni, ó ómai ke tuku íhe apartment, koe konga 'oe fale í Kolomotu'a óku ngaue'aki éhe Sioeli Nau.  Koe konga é taha óku nofo ai 'ae fefine 'Amelika óku ta'u 75 óku lolotonga faiako íhe Sioeli Nau.  'Oku kei kumi pe ko fe á e feitu'u óku íai á e fefine Kanata óku talanoa ki ai á e tepile ni ke fakahaa ki ai.  

Mou kataki, kapau óku ílo éha taha á e feituú óku íai á Faka'osi Maama í Nuúsila, pea ke fetuútaki atu kia Fakaósi ke ófa mai ó fetuútaki ki Tonga ke ílo pe óku í fe á e fefine Kanata.  'E ta'e totongi pe á e fale.  'E lelei éne haú áána ó nofo íhe apartment ó e Sioeli Nau 'i Kolomotu'a, ke si'í company ai mo émau fefine faiako 'Amelika, pea koe feituú óku nonga 'aupito ke sií fakatootoola'a ai.   'E tokangaí leva éhe kau ngaaue á e Sioeli Nau.

Ko éku toe fakaongo atu pe, koe Sioeli Nau koe kautaha charity á Tonga óku íkai koha kautaha ha tokotaha pee.  Naé approve éhe kapineti óe 2001, pea fakaátaa é Tupou IV ke lesisita í Tonga íhe taimi ó Dr Feleti Sevele,  koe úhi koe taha pe ia ó e ngaahi tokoni, pe nima ó e puleánga Tonga.  Óku íkai koha kautaha fakasiasi pea óku fili mai á e kau memipa pule'i meihe kakai fakalukufua ó Tonga. Ko ia ai, neongo pe ha nga'ahi fehalaaki í Tonga felave'i moe fefine Kanata,  ka koe imisi foki éni é taha 'o Tonga óku fakafofonga'i éhe Sioeli Nau pea koe úhinga ia naé tali ai ke lesisita í Tonga.    

ófa lahi atu

daphne

---

From: kolo <kolo...@hotmail.com>
To: Tasilisili-he-ngaluope <tasil...@googlegroups.com>
Sent: Saturday, 22 October 2011 2:20 PM
Subject: [tasilisili] Re: Retirement - Aged Care - Faingamalie ke langa 'aki á Tonga

[Saulisi Mafileo]

Malo Kolo, pea ko e mo'oni foki 'a e fakatalanoa 'oku fai. Pea 'oku tau matu'aki pngo'i 'a e me'a 'oku hoko ki si'i muli ko 'eni. He kapau na'e fai ha ilo ia ki ai ke uta mai ia ke mau nofo mautolu 'i 'uta ni. Ko e me'a 'e taha foki ke toe fai ha fanongo ki ha lau ia 'a e tokotaha ha'a na 'a e fale, pea mo e loea foki. Na'a tau fakamau'i fakapalataha pe 'a e fo'i talanoa ni. Pea ke vakai foki na'a 'oku 'ikai ko ha ongo tangata 'ena ia 'oku na hu kinaua ha falelotu, 'oku na anga pehee ai. Ka 'oku malie lahi 'a e fifili. Na'a kuo 'ikai ke kei 'aonga 'a e ngaahi falelotu faka'ofo'ofa 'oku tu'u holo ho tau ngaahi kolo. Malo, pea ke mou ma'u ha Sapate lelei 'apongipongi na. sikei --- On Fri, 10/21/11, kolo <kolo...@hotmail.com> wrote:

From: kolo <kolo...@hotmail.com> Subject: [tasilisili] Re: Retirement - Aged Care - Faingamalie ke langa 'aki á Tonga

[Daphne Taukolonga]

Ko hono mahu'ínga foki éni ke langa ki ólunga á e department ó e Ombudsman í Tonga.  Koe taimi koee óku fehalaaki ai á e ngaahi potungaue á Tonga pea moha faáhinga official entity, hangee koe kau lawyers óku ngaue fakataautaha, óku malava ke fakatotolo'i éhe Ombudsman.  He'ikai pe ke teitei nga'unu á Tonga ki ólunga kae óua kuo ngaue áki á e system faka-Ombudsman.  Koe lotu lelei óku fakalotolahi kihe kakai ó e fonua, ka kuopau pe ke 'íai moe founga ngaaue ke fakalelei'i áki á e operation á e ngaahi potungaue á e puleánga kae lava ó fai ha ma'anu ki ólunga. 

Ko vaihi ee ha álu á e íkonomika á Tonga ki ólunga kae óua kuo faaítaha á e kau falealea ó poupoui'i á e founga ngaue á e Ombudsman system.    'Oku ou fifili'i pe koe ha óku longo pehee ai á e kakai ako mo lotu ó Tonga kae íkai tenau lea mo teke á e founga ni.  Óku úhinga nai énau fakalongolongo koe íkai tenau mahinoí á e lelei ó e Ombudsman? pe ko énau ilifia naá abuse fakapolitikale kinautolu?

Koe experience á e fefine Kanata ko éni felaveí moe landowner moe kau polisi moe lawyer Tonga óku hoko ia koe symbol (faka'ilonga) ó e dysfunctional pe mahamahaki á e ngaahi founga ngaaue á Tonga.  Naáku fetaulaki moe palopalema íhe taú kuo ósi í Tonga pea iku 'ou fetuútaki kihe kau polisi pea na'e ósi ai éku tumu he kei tuai pehee hono fakalelei'i á e founga ngaaue kae hili ia koe ki'í fonua si'ísi'í pea totonu ke faingofua ange mo maau. 

Óku ifo ange nai étau kai 'a e ivi mo inu á e toto hotau ngaahi famili í tuápuleánga, kae tuku ke mahamahaki pe á e ngaahi founga ngauee á Tonga kene hanga ó folo tahataha á e kakai ó e fonua kae tautefito kihe to'utupu mo hotau hako íhe kaha'u?  Koe úhinga ia ó étau kole á kitautolu í Tonga ki tu'apuleánga mo étau fakafalala íhe ngaahi foreign aids mei tuá puleánga koe mahamahaki á e ngaahi founga ngaaue.   

Na'e totonu ke fili atu pe á e kau falealea ko éni naé toki huuatu pea fakalelei'i á e founga ngaue íha foí mahina pe é 6 ka ko éni óku fakatuútamaki ange á e kaka ki ólunga á e hae fale moe domestic violence í Tonga. 

Koe founga ke fakaaaki áki (awaken) á Tonga íhe lolotonga ni tupu meihe tuai á e ngaaue á e falealea ke fakalelei'i á e ngaahi founga ngaaue ko hono ngaue áki áe media.  Koe fakamatala kihe fefine Kanata ko Fakaósi Maama na'ane fa'u pea óku ou tui ko Faka'osi óku í Tasilisili ni.  Fakamalo atu hono ómai á e fakamatala á e fefine ni, fakatauange pe ke óua é a'u atu kihe puleánga Kanata.

daphne

 

---

From: Saulisi Mafileo <saulisi...@yahoo.com>
To: tasil...@googlegroups.com
Sent: Saturday, 22 October 2011 5:00 PM
Subject: Re: [tasilisili] Re: Retirement - Aged Care - Faingamalie ke langa 'aki á Tonga

[kolo]

Malo mu'a ongo fafine 'e tau a'usia mai 'ae ngaahi 'ahoni pea kou
ongo'i 'aupito 'eku fifili ki he talanoa ni moe tukunga 'oe 'aho mo
hono ngaahi faka'afu'afu.'Ihe 1994 na'e a'u mai ha kau tangata na'e
taki mai ai 'ae motu'a mei Lofanga ko Ve'etutuu koe omi kihe 'apiako
'o 'Alan Walker pea koe malanga 'ae taha 'ia kinautolu 'o ne pehe na'e
toki 'osi atu 'a hono fai 'ae savea 'ae vahenga 'oe Australasia 'o
'ilo ai 'a TONGA KOE FONUA LOTU TAHA PE IA HE PASIFIKI pea koe FONUA
IA 'OKU KOVI TAHA PE AI 'A HONO FAI AI E LOTU HE PASIFIKI.(ngali kuo
toe repeat itself 'ihe 2011).Koe tonu nai ia pe 'oku siofi 'ae
tokosi'i ke fakamaau'i'aki 'ae ngaahi lelei kuo fakatoka mei mu'a.He
'oku 'ikai tukuaki'i ha faha'i pe koe founga (system) pea 'ikai
'aupito koha fai fakamaau ka 'oku fakasino he'e talanoa 'ae melino
(polisi) taukapo (loea) lotu (motu'a faka'uli loli) nga'oto'ota 'ae
fine'eiki (tu'unga faka'ikonomika 'oe fonua)foha 'oe landlord (tu'unga
lolotonga 'oe fonua) Pea ka tanaki tu'unga kinautolu pea koe fifili
ko hai 'iate kinautolu ni 'oku matavaivai ?.

Ka kuo te to mama'o fakamolemole ange na'a faifai kuote lave'i ha
lau'i telie.
Malo moe 'ofa,
Kolo.

On Oct 22, 5:00 pm, Saulisi Mafileo <saulisimafi...@yahoo.com> wrote:
> Malo Kolo, pea ko e mo'oni foki 'a e fakatalanoa 'oku fai. Pea 'oku tau matu'aki pngo'i 'a e me'a 'oku hoko ki si'i muli ko 'eni. He kapau na'e fai ha ilo ia ki ai ke uta mai ia ke mau nofo mautolu 'i 'uta ni.
> Ko e me'a 'e taha foki ke toe fai ha fanongo ki ha lau ia 'a e tokotaha ha'a na 'a e fale, pea mo e loea foki. Na'a tau fakamau'i fakapalataha pe 'a e fo'i talanoa ni.
> Pea ke vakai foki na'a 'oku 'ikai ko ha ongo tangata 'ena ia 'oku na hu kinaua ha falelotu, 'oku na anga pehee ai. Ka 'oku malie lahi 'a e fifili. Na'a kuo 'ikai ke kei 'aonga 'a e ngaahi falelotu faka'ofo'ofa 'oku tu'u holo ho tau ngaahi kolo. Malo, pea ke mou ma'u ha Sapate lelei 'apongipongi na. sikei
>

> --- On Fri, 10/21/11, kolo <kolo1...@hotmail.com> wrote:

[sisilia tupou-thomas]

Malo 'etau lava ki he efiafi faka'ofo'ofa ko eni.  Faka'ofo'ofa 'a e tele'a ni ko e tafitonga 'a e langi pea laanu mata 'a e vaotaataa, pea fatakau e 'akau matala he ko e Spring foki!

 

Daphne, malo mu'a e langa'i fakakaukau & fifili ke fai ai ha felaafoaki fekau'aki mo hotau tupu'anga (Tonga).  Mahalo kuo hoko e fo'i lau ia ko ena 'a Kolo, kau ki Tonga ko e fonua lotu taha pe ia he kolope, ko e fo'i usu pe myth!  In reality guys, is it true?  Pea fakamolemole pe si'i fa'ahinga 'oku nau pukepuke e molumoalu 'oe fonuaa, he 'oku lavea 'a e takanofoo, he ngaue 'a e takatu'uu!  Ka te mou toe fakamatala'i fefe'i e tu'unga kuo a'u ki ai hotau fonua he me'a na'e hoko he 2006, hono tutu (tulou mo hou'eiki) 'a Nuku'alofa! It's a wake-up call ki he tu'unga kuo a'u ki ai hotau fonua lotu.  Ko e si'i kau pisinisi mulii na'e faka'ofa taha honau ngaahii.

 

Pea ka toe afe mai kiate kitautolu nofo mulii, hangee ko e lauu: "nifi ee, kae nafa ee!" Lavea pe 'a e Tongaa he ngaue kakaa 'a e Tonga! 'I ai e ngaahi talanoa lahi ki si'otau kainga nofo 'ovaa (overstayers), si'enau ngaue, pea fa'ao 'enau vahee, pea tala'i leva ke foki 'ata'ataa ki Tonga.  Fefe ni'ihi 'oku 'omai ke nau ngaue he toli 'akau, ne 'osi a'si hake he paenga ni he ngaahi ta'u kuo maliu atuu, 'a e kakaa'i si'i vahee, ka nau manavahee foki he leaa na'a tala'i kinautolu he 'oku fakafalala mai e famili mei Tonga ki he'enau ngaue. 

 

Daphne, 'oku 'ikai foki ke u hangee au ko koe mo Takamuli, 'o muimuia ha fo'i kaveinga pea huhuu ki ha supiesi, 'o hangee ko ena ko e Sisu Tonga.  Ka kiate au ia 'oku 'i ai e fu'u vanu 'oku tu'u 'i he vaha'a 'o e malanga mei he tu'ungaa moe to'onga mo'ui 'a e kau malangaa!  In simple terms, 'oku ';i ai e fu'u vanu 'i he vaha'a 'o e 'ulungaanga mo e me'a 'oku lea'aki 'i falelotu, mo e 'ulungaanga & me'a 'oku lea'aki 'i tu'aa.  Na'e 'ikai ke sai'ia 'a Matini Lutelo he Tohi 'a Semisi (my guess) ko e ngali too 'a e fakamamafaa ki he 'ulungaanga mo e to'onga mo'ui, ka te tau fakatonulea'i fefee 'a e lau kau ki he fua 'o e Laumalie Ma'oni'oni? Pea 'oku 'ikai ke 'uhinga eni ia ke fofonga pekopeko mo lue faafaa'uu (tulou atu) koe kakai maau mo anga faka'apa'apa, mole ke mama'o!  'Uhinga ke tatau e ngutuu (tulou) mo e tuhu 'o e kau taki mo e kakai lotu! 

 

'Ofa atu ki he faka'osi'osi 'o e Sapate mo e teu ai pe ki he World Cup final.  Go France!!  Ha!ha!ha!  (Sisilia).

 

 

 

2011/10/23 kolo <kolo...@hotmail.com>

[sep...@optusnet.com.au]

Malo Sisilia e talanoa, tau moe si'i gaue mei he feituu lauma'ui'ui na.

Malo e si'i fakalea mai, ka 'oku ou fiefia pe he ongoongo 'oku 'ave holo 'aki 'a Tonga, fonua lotu , fonua ne tuku ki Langi.. pea 'oku kei ha hono anga he kei tapu e Sapate 'i Tonga ke ngaue kakai he Sapate. Kei feinga pe kakai Tongake ma'uma'uluta e nofo 'a Kainga 'i ha founag ia 'oku kehe mo e taimi nemou kei me'a ai 'o fakafatongia 'i he Siasi ma'a Tonga.

He'ikai foki ke hoko 'ae toonounou 'aha fo'i famili ke lavea ai e fonua lotu, pea na'a moe me'a 'oku hoko he ngahi Kulupu moe ngahi hia 'oku tau fanongo ai ke 'eke'i ai e fonua lotu. Tui pe 'e 'iai ha konga mei ai , ka he'ikai ke tukuaki'i ai e Fonua lotu ia, he lau pe 'a'aku.

Ko e me'a kotoa pee , hange ko e case ko enii, ki he fefine Canada, 'oku 'eke fakalao ia mei he Pule'anga , pea mei ai 'oku ne fakatokanga e Pule'anga , ...ka ko hono fakalongolongo'i 'ene case pea koe feitu'uke 'eke'i pe 'oku fefe e fo'unga Pule'anga 'oe 'aho ni, 'o 'ikai koe Lotuu...kapau na'e 'iai ha'atau ngahi 'api retirement.. ne mei hoko ai e ngahi lelei ko eni mo lahi hake ..

1. 'E tokolahi e kakai 'i Muli ni tenau fie retire ki he ngahi 'api ko ia 'i Tonga, ko 'ene Nonga.
2. Ko e tanaki ai 'e Tonga, 'ae ki'i seniti tenau 'ofa rent 'aki 'enau nofoo.
3.Ko kinautolu tenau 'uluaki huu kihe 'api, ko 'enau ngahi a'usia lelei ai , ko e tu'uaki lelei ia ma'a Tonga.
4. Ka a'u e tu'uaki ko ia ki Muli, pea kohai tene 'ilo ki he kakai muli kehe mei Tonga , ha'anau fie kole Visa kenau malolo atu ki ai, pea ka nauka toki mate pea fakafoki mai ki Muli.

Taimi tatau, malo moe lotu ke kei Konisenisi 'aki e Pule'anga moe Fonua.. mo hono kau taki.

afe lele pee.

takamuli.
-----

[Daphne Taukolonga]

Faifekau Sisilia mo Kolo

 

Malo 'a e lafo malie.  'Oku sai foki 'a 'Aositelelia ni ia 'oku 'osi maau 'a e ngaahi potungaue kehekehe mo 'enau ngaahi procedures & policies(founga ngaue) pea 'oku fakangingila 'ihe taimi kotoa 'o fakatatau kihe ngaahi complaints 'oku fakaa'u mai ki ai.  Ko hono kaakaa'i koee ha taha 'i 'Aositelelia ni 'oku 'ikai ke 'tolerate' pe fakatuia ia 'ehe lao.  Koe fu'u fonua tokolahi ange fau 'a 'Aositelelia ni 'i hono fakafehoanaki ki Tonga, koe toko 20 kihe 21 miliona kihe toko taha kilu 'a Tonga.

 

Ko hono matu'utamaki 'o Tonga koe ki'i fonua tokosi'i pea koe sio koee 'a e kakai meihe ngaahi fonua lalahi 'oku nau 'osi 'ilo'i lelei koe kakai 'o Tonga 'oku ako'i kinautolu 'ihe system 'a e western worlds, ka koe haa koaa 'oku kei ta'emaau pehee ai 'ihe funga 'oku tokosi'i pea fonu mata'itohi kehekehe 'a Tonga.

 

Ko Kanata 'oku 'iai 'ene fund 'oku 'ave ki Tonga (foreign aids) kapau tenau ilo 'a e me'a ko 'eni na'e hoko kihe fefine Kanata tenau fifili'i pe koe fee 'a e fu'u pa'anga 'oku 'ave ki Tonga ke ako'i aki 'a e kakai kihe ngaahi issues kehekehe 'i Tonga ke lava ke ma'uma'uluta ai 'a e nofoo.

 

Koe lavea pe 'a e loto 'o e kau takanofoo kapau 'oku nau nofo mai kinautolu ke tanu 'aki 'enau lelei 'a e dysfunctional 'a e ngaah founga ngaaue.  Koe palopalema fakasisitemi 'eni pea 'oku totonu ke fakalelei'i 'a 'eni 'oku tavalivali'i mai 'e Kolo.

 

 

daphne

[Daphne Taukolonga]

Kolo

 

'Oku ou very impress 'i ho'o hanga 'o fakama'opo'opo'i 'a e issues 'o e tepile ni.   'Oku ne fakamahino'i heni 'a e mahamahaki (dysfunctional)  'a e misini (system - pule'anga).  'Oku 'ikai teu tui 'oku loto ha taha 'i Tonga pe ' i muli ni ke pehee, ko 'eku tui 'oku 'uhinga 'ene pehee koe si'isi'i  'a e taukei fakangaaue (lack of experiences).  Koe me'a kehe 'a e toketa moe master, koe me'a kehe pe 'a e experiences.  ' E malie ha'ate fakaanga'i mo fakamaaui'i 'a e system, ka koe taimi koee 'oku te nofo tonu ai 'i loto pea mahino leva mei ai 'a e kehekehe 'o e qualifications moe experiences.   Ko hono lelei 'o e qualifications he ko 'ene 'alu ua moe experiences pea 'oku faalahi ange ai hono siofi 'a e founga 'e lelei kihe fakalukufua. 

 

'Oku fakaloloma foki he ko muli ni, ka 'iai leva ha palopalema 'e hoko 'iha potungaaue pea 'oku 'omai leva 'a e case ko ia 'o siofi 'aki (assess/evaluate) ai 'a e founga ngaaue.  'Oku 'ikai ke 'feel offended' 'a e kau taki ia 'o e pule'anga kapau 'e haamai 'oku 'iai ha fehalaaki, 'e lau ia koe opportunity (faingamalie) ke fakalelei'i ai 'a e founga ngaaue.

 

Koe case ko 'eni 'a e fefine Kanata,  kapau na'e hoko 'i muli ni, 'e siofi 'aki leva pe fakamaau'i 'aki hono 'omai 'a e me'a na'e hokoo, 'o siofi 'aki pe 'oku maau 'a e founga ngauee pe 'ikai (policies/procedures).  'E 'ilo leva mei ai  'a e tonu moe hala 'a e laka 'a e owner mo hono foha, moe polisi moe lawyer moe faka'uli loli.  Kapau 'e vakai'i atu 'oku tonu pe 'enau founga 'anautolu, koe taimi ia 'oku malava ke toe fakalelei'i ai 'a e lao pe policies/procedures.  Ko 'etau taumu'a foki ke 'fair' 'a e founga ngauee kihe kakai 'o e fonua, kau ai moe fefine Kanata.

 

daphne

[Iki Pope]

Mo’oni ‘aupito ‘a e lau ko ‘enii ‘oku feefee ‘etau tauhi ‘otua ?? Na’a ‘oku fu’u mama’o ‘a hevani ke tau taketi ki ai ka tau ‘uluaki ‘o hifo ‘a e ‘Otua mei he nofo langii ke ‘uluaki kamata he me’a ‘oku tau sio ki ai mo nofo aii.  Matamata na’e ‘uhinga pehee ‘a sisu I he kosipeli kapau ‘oku ‘iai ‘iai hao feilaulau ‘uluaki mole o fklelei mo ho kaugaapii; ‘ouaa ‘uluaki e me’a ‘oku sio ki ai mo haa mai kae toki ‘ai e me’a ‘oku ‘ikai ke haa mai…..

Kaekehe foki kotoa mai ki he mahino’I ‘o e otua ‘oku tau lotu ki ai ..’oku ‘ikai ko ha mea foou ka na’e ‘osi ‘iai pee ia ‘ihe ‘etau lotu mo e fkuhingaa  

--