Malanga Sapate 29/01/2012
Potu Folofola Ma’ake 1:25 “Pea lolomi ia ‘e Sisu, ‘o ne pehee, Tuku ho’o lea, pea ke mahu’i meiate ia.”
Kaveinga: “Vave ki tu’a!”
Himi /550/587
Taleteu
‘Oku tau situ’a mai meihe uike kuo hili mo hono ngaue’aki ‘e Sisu hono mafai ke ui’aki ‘ene kauakonga pea ‘i he talanoa ni ‘oku ne toe ngaue’aki ai pe ‘ae mafai ko ia ke ne faiako mo kapusi tevolo ‘aki. Lolotonga ‘ene faiako he Sinakoke fakataha ia moe ‘ohovale mo fu’u ofo ‘ae fu’u kakai ni he faiako ‘oku te’eki ke ‘ilo ‘e ha taha kohai ‘eni ‘oku faiako ngata pe ‘i he tangata na’e uluisino ai ‘ae fa’ahikehe na’a ne ‘ilo’i ia. “Ko ho ha ki maua?….’Oku ou ‘ilo koe! Na’a na ‘ilo’i’aki ‘a Sisu ‘ae ongo fo’i tefito’i
mo’oni ko ‘eni 1. Ko ‘ene hoko mai ke faka’auha ‘ae tevolo pea ko hono 2 ko ‘ene hoko mai mei he ‘Otua. ‘Oku malie ‘ene fehu’i mo ‘ene ‘ilo’i ‘a Sisu he ‘oku tokangaekina ai ‘e he Tevolo ‘ae kaveinga moe ‘uhinga ‘o e hoko mai ‘a Sisu ‘o ‘ikai koe malanga pe mo fakamo’ui mahaki ka ko hono toe faka’auha foki moe Fa’ahikehe. Ka na’e feinga ‘a e Tevolo heni ke fakamavahe’i ‘a Sisu mei he’ene kaveinga ko ia ‘aki ‘ene feinga’i ke ne lea hangee ha Tu’i ‘o mafai lahi ki he fa’ahikehe kae ‘ikai ke ne tomu’a fou ‘i he Kolosi ke fua ‘etau hia pea fakamolemole’i ai ‘etau angahala pea ne toki fakatou ma’u ai ‘ae mafai pule ki Langi mo mamani. Pea ‘ikai ia ko ia pe ka ‘oku ne o’i ‘ae fu’u kakai ni ke nau muimui kia Sisu ta’e te nau tomu’a hoko ko ha mateaki ‘o e ‘Otua. Pea ‘i he fakakaukau ko ia na’e to ai ‘ae Folofola ni mei he fofonga ‘o Sisu ka ko hotau veesi malanga ia “Pea lolomi ia ‘e Sisu, ‘o ne pehee, Tuku ho’o lea, pea ke mahu’i meiate ia.”
Koe vete ‘oe potu tohi
‘Oku mahu’inga ke tau fakatokanga’i makehe ‘ae Sinakoke/ Falelotu koe’uhii koe feitu’u ia na’e fetaulaki ai ‘a Sisu moe Fa’ahikehe he talanoa ni. Koe’uhi koe tu’u’anga fakasiokalafai ko ia ‘oe Temipale pea moe tukunga nofo siokalafi ‘ae Siu ‘oku mama’o ia ki he fononga’anga ko ia na’a nau ngaue’aki leva ‘ae ngaahi Sinakoke honau ngaahi kolo taki taha ke fakakakato ki ai ‘ae ngaahi ouau lotu ‘oku fai he Temipale. Koe ‘uhinga ‘oe lea “Sinakoke” koe “fakataha’anga” ("to gather together.") Ki he tukufakaholo fakasiu talu mei a ‘Esela ‘e toki a’u ki he kakai tangata ‘e toko 10 kuo nau fakataha pea ‘e toki ngofua ke langa mo fakalele ha Sinakoke. Neongo na’e toki tukuhifo ia ‘e Sisu ‘ae fika ni mei he 10 ki he toko 2 pe lahiange “Ka fakataha ha tokoua pe tokotolu ‘i hoku huafa te ne ‘i ai ke tapuaki. Koe fanau tangata Siu pe na’e ako’i kiate kinautolu ‘ae ngaahi lao ‘oe Fuakava Motu’a moe ngaahi to’oto’onga lotu fakasiu ‘o ‘ikai ke ‘ataa ki ai ‘ae fanau fefine. ‘I he ngaahi ‘aho sapate leva ‘oku fakatahataha mai ‘ae matu’a Siu ke fai ‘enau lotu pea mo hono faka’uhinga’i ‘e he tokotaha ‘oku malanga pe faiako ‘ae Tohitapu ‘o ‘uhinga ‘eni ki he ngaahi tohi lao. Ka koe’uhii koe ‘ikai ha taha pau ki he fatongia ni ‘o hangee koe Temipale pea
‘oku nau ngaue’aki leva ha kau ‘a’ahi ke fai ha’anau malanga. Koe founga ‘eni na’e malava ai ‘a Sisu he talanoa ni ke malanga mo faiako he Sinakoke ni he koe ‘a’ahi ia.
Kimu’a pea hoko atu ‘eku fakahoha’a ni ‘oku ou faka’amu keu tomu’a fakasisi atu ‘ae ongo tefitito’i lea ‘e lahilahi hono ngaue’aki ‘e he malanga ni na’a tokoni pe ki he mahino ‘ae ki’i fakahoha’a ni. ‘E ala faka’uhinga ‘ae lea “ulu-i-sino” he malanga ni tokua koe “’ulu” moe “sino” ‘o ha toko taha kehee kuo ne huu ‘o “’ulu ia mo sino” ia ‘i ha toe taha kehe pea koe toko taha kehe leva ko ia ‘oku ‘ikai ha’ane toe faingamalie ‘a’ana ki
ho’onaa “fo’i ulu” ke fakakaukau’aki mo ho’onaa “sino” ke ne ngaue’aki. Koe natula mo’oni ia na’e fotu mai mei he tangata na’e uluisino ai ‘ae Fa’ahikehe ni he talanoa ni. ‘Oku ‘ikai ha fakamatala mahino ‘a Ma’ake ‘o fekau’aki mo ‘ene ‘uhinga ki he lea “Fa’ahikehe” ka ‘oku ou fokotu’u atu ‘ae ki’i fakakaukau ni. Koe lea “fa’ahikehe” ‘oku mo’ui koe mahino ‘oku toe ‘i ai moe “fa’ahi ‘e taha” pea ‘oku ua matee pe ‘ae ongo fa’ahi ‘i he talanoa ‘oe kotoa ‘oe Tohitapu. Koe fa’ahi ‘e taha koe fa’ahi ia ‘ae ‘Otua pea koe fa’ahi leva ‘e taha koe fa’ahi ia ‘ae Tevolo. ‘I he talanoa ‘a Ma’ake ‘oku ne sio ki he “Fa’ahikehe” koe fa’ahi ia ‘ae Tevolo pea mo Setane pea koe tangata na’e uluisino ai ‘ae fa’ahikehe koe tangata ia mei he fa’ahi ‘ae tevolo. ‘Oku fakatokanga’i kitautolu ‘e Ma’ake heni ki hono toutou ‘ohofi ‘e he Tevolo ‘a Sisu talu ‘ena fetaulaki he toafa Siutea. Pea ‘i he talanoa ni ‘oku ne mafuli mai mei hono fotunga na’a ne fotu’aki ‘i he toafa Siutea ‘one “uluisino” pe fakanaunau’aki ‘a ha mo’ui ‘e taha ma’ana. Pea kia Ma’ake koe “tau ta’e tuku ‘eni” pea ‘oku kamata atu ia heni mei he
Sinakoke pea koe ‘aho Sapate foki pea ‘oku ne fakamatala ai ‘ae fu’u longo mo’ui ‘ae Tevolo ‘i ha fa’ahinga feitu’u mo ha tukunga pe.
‘Oku fakatupu fifili ‘aupito heni ‘ae toko lahi pe ‘ae kau malanga he Sinakoke ni moe te’eki ‘i ai pe ke ‘i ai ha malanga ia tene ‘ilo’i ‘oku ‘i ai ha fa’ahikehe ‘i he motu’a ni. Matamata ko ‘ene toki tonu matee atu ‘eni hono faiako’i atu ‘oe Folofola pea ‘e toki ‘ilo’i ‘oku nau nofo mo ta’utu fakataha mai pe moe fa’ahikehe ni. Na’e ‘ilo lelei ‘aupito ‘e he Tevolo kohai ‘a Sisu (Ngaue 19:13-17) ka ‘oku ‘ikai ha’ana fekau’aki ‘e taha. Ka ‘oku ngaue’aki ‘e he Tevolo ni ‘ae lea ‘oku ne fakamatala’i mahino ‘ena kau fakataha mo fengaue’aki fakataha moe tokotaha ni he’ene kaikaila atu he loto falelotu ni..ko ha ki maua!. ‘Ikai ngata ai ka ‘oku
fakamahino mai ‘e he Tevolo ko Sisu koe tangata kakato ia “Sisu mei Nasaleti…” pea koe ‘Otua kakato foki ia “Tokotaha Tapu ‘ae ‘Otua…” (Kapau na’a ko ha kaila hake ‘eni ha falelotu ‘i Folaha pe Longoteme…’oua! fuoloa ‘ae tanaki mai hono teunga malanga mei he ‘ulu molipeli he tafa’aki…mahalo ko e hekesi pe ’e kei toe ‘i he motu’a ni…fakatulou atu!). Ka kia Sisu ko ha momeniti mahu’inga mo’oni ‘eni kiate Ia he koe fa’ahikehe ni na’a ne ‘ilo leleiange ia ‘a Sisu he toenga ‘oe fu’u kakai na’e ‘i he Sinakoke. Koe kaila ‘ae fa’ahikehe ni ‘oku ‘ikai ko ha’ane fakahaa’i ‘ene tui ka ko ‘ene fakahaa’i ‘ene manavahe (Semisi 2:19) he kuo ne ‘osi mataa tonu ‘i hono Mafi he toafa Siutea. Kau malanga tau tokanga ‘o lotu’i mo hufia ‘etau ngaue fakamalanga ke tau ma’u ‘ae mafai ‘oe Folofola kae malava ke ne fakafaikehekehe’i ‘ae fakamo’oni ‘ae tangata moe fakamo’oni ‘ae tevolo ki hotau ‘Otua.
Koe mafai Pule ‘o Sisu
Na’a nau ofo kotoa pe he’ene to’onga malanga “…he na’a ne ako’i kinautolu ‘o ngali ko ha “Pule” (halakah or “rules”) ….” Koe kau Sikalaipe ‘oku nau lea mei he mafai ka ko Sisu ‘oku ne lea koe mafai ia. Koe kau Siakaipe ‘oku nau feinga ke ‘omi ha ngaahi lau ‘a ha Lapai ‘iloa koe’uhii ke haa mamafa mo ngali fakaako atu ‘ene faka’uhinga Tohitapu ka kia Sisu na’e ‘ikai pehee ‘ene to’onga faiako ka na’a ne lea pe ma’ana he ko Ia ‘ae mafai taupotu taha ki he tohi ni. Koe kau sikalaipe pea moe kau faiako lao ‘oku faikehekehe ma’u pe ‘enau me’a ‘oku fakamatala mo ‘enau to’onga mo’ui. Ka ‘oku ‘ikai pehee ‘a Sisu ia he talanoa ni he ‘oku ‘ikai ke nau lava ke fakafaikehekehe’i ‘ae me’a ‘oku ne faiako’aki mo e me’a ‘oku nau mamata ki ai. Kainga koe tatau tofu ia ‘ae tuhu moe ngutu. Ko hano ta’etali Ia ko hono ta’etali ai pe foki mo ‘ene faiako koe’uhii koe ta’e ala mavae ‘ene faiako mo ‘ene to’onga mo’ui.
Pea lolomi ia ‘e Sisu, “Tuku ho’o lea pea ke mahu’i meiate ia!” Pea hanga ‘ae fa’ahikehe ‘one fakatekelili’i ‘ae tangata mo ne ‘ai ‘ene fu’u kaila ‘one toki mahu’i meiate ia. ‘Oku ‘ikai ha talanoa mai ia ‘a Ma’ake pe koeha ‘ae potu Folofola na’e faiako’aki ‘e Sisu ‘aee na’a ne mafai ki he Fa’ahikehe ni ke ne fei mo vave ki tu’a. Kainga ko ‘etau malanga ko hono fakamahu’i ‘ae tevolo mei he tangata he vave taha ki tu’a ka ‘oku
‘ikai ko ha’atau toe fakalatalata’i ia he tangata. Koe ‘uhinga ‘e ua na’a ne fakasilongo’i ai ‘ae fa’ahikehe ni. 1. Na’a ‘ikai ke ne fiema’u ke fili ia ‘e he kakai ko honau tu’i ‘aki ‘enau ngaahi fiema’u hangee nai ko ha toko taha ke ne fakatau’ataina fakapolikale kinautolu mei he mafai kehe. 2. Ko hano fakahaa’i koe Misaia ia ta’e tenau ‘ilo kanokato kiate ia. ‘Oku ‘ikai te ne fiema’u ke ‘ilo pehee’i ia ‘e he kakai ta’e te nau ‘ilo’i ‘ae ‘uhinga ‘ene pekia mo toetu’u.
‘Oku fakamatala ‘e he to’onga faka’osi ‘ae Fa’ahikehe ‘i he tangata na’a ne uluisino ai ‘a ‘ene “fakatekelili’i” ia mo ‘ai ‘ene fu’u “kaila” ‘ae natula totonu ‘o e mahu’i ha angahala mei he tangata na’a ne ‘ofa ai he taimi lahi. ‘Oku talanoa ‘a Sione ki he ‘ikai loto ‘ae “po’uli” ke huhulu mai ‘ae “Maama” he’e ‘aho ai ‘ae tu’apoo ‘etau ngaahi to’onga mo’ui fakalielia pea fakae’a kotoa ai ‘etau ngaahi angahala
lilo kotoa pe… “Pea ko ‘eni ‘ae fakamaau: kuo hoko mai ‘ae Maama ki mamani pea ‘ofa ‘ae kakai ki he po’uli ‘o ‘ikai ki he Maama he ko ‘enau ngaahi ngaue na’e kovi…He ‘ilonga ‘a ia ‘oku ngaue kovi ‘oku ne fehi’a ki he maama pea ‘oku ‘ikai te ne ha’u ki he Maama na’a ‘ilonga ‘ene ngaahi ngaue” (Sione 3:19-20). Kainga ‘oku langa pea uhu pehee ‘a ‘etau ta’e fiemavae moe fa’ahikehe na’e ne “’ulu” mo “sino” ‘i he’etau mo’ui pea holi ki ai ‘a hotau kakano pea ka hele ‘ae uho ‘oe holi ko ia ‘oku tatau ia mo hotau fakapoongi. Kainga koe holi ko ia ka ‘kakato pea ‘oku ne fanau’i leva ‘ae mate. Kainga koe fa’ahinga langa pea uhu pehee pe foki moe taimi ‘oku lea o’o mai ai ‘ae Folofola ‘ae ‘Otua ki he’etau ngaahi mo’ui. ‘Oku tau fa’a ongo’i loto mamahi ‘i hano fa’a valokia’aki kitautolu ‘ae Folofola he ‘oku ne ‘ilo mai ‘e ia ‘ae fa’ahikehe ‘oku ne nofo’ia ‘etau ngaahi mo’ui. Neongo na’e fakamo’ui ‘ae sino ‘oe toko taha na’e ‘avea ni ka koe tapuaki fakataimi pe ia. Koe me’a koee na’e hoko atu ki ai ‘ae tokanga ‘a Sisu ke fakamo’ui leva mo hono laumalie. Koe fakamo’ui ‘oe laumalie koe tapuaki ia ‘oku ta’engata.
Fakaakonaki
‘Oku fakamamafa’i ‘e Ma’ake he’ene hiki tohi ‘ae fekuki faka’aho ‘ae Tevolo pea mo Sisu pea mo ‘ene mafai aoniu ki he tevolo. ‘Oku nga’unu holo pe ‘ae Tevolo he malumalu ‘oe mafai ko ia ‘oe ‘Otua pea ‘oku ‘ikai ha’ane toe nga’unu ‘o mahulu hake he fakangatangata kuo fakangata ‘e he ‘Otua hange ko ia ‘oku talanoa ki ai ‘ae tohi Siope. Ka ‘i he faka’osi ‘e toki faka’auha kotoa kinautolu ‘e he ‘Otua he afi kuo teuteu ma’a kinautolu (Fakaha 20:10). Ka kia Ma’ake ‘oku ne fakamamafa’i mai koe finangalo moe taumu’a kotoa ‘ae ‘Otua ‘oku fakafou mai ‘ia Sisu Kalaisi ke ne fakafepaki’i malohi’aki ‘ae mafai moe
ivi kotoa ‘oe tevolo ‘oku fakafou mai ‘i he natula moe anga fakaetangata. Koe fepaki ko ‘eni ‘ae lelei moe kovi, ‘ae hala moe tonu, ‘ae mate moe mo’ui, lotu mo ta’elotu. ‘Oku kainga ‘eni moe lau ‘a Paula ‘i he tohi Loma koe me’a ko ‘eni ‘oku ou fai koe me’a ia ‘oku ‘ikai keu fie fai pea koe me’a ko ia ‘oku ‘ikai keu fie fai ko ia ia ‘oku ou fai koe’uhii koe faitu’utu’uni ‘a hoku kakano ni. Ko ‘etau lotu ia ke tau ma’u ha mafai ‘oku huluange hono malohi ‘i he fa’ahikehe ke ne tataki tonu hotau ‘alunga faka’aho ki he mo’ui
ta’engata. Kainga koe ivi ‘oe Kelesi hotau ‘Eiki ko Sisu Kalaisi ‘oku ne mafai ke faka’auha ‘ae angahala ‘oku ne “ulu mo sino” ‘iate kitautolu. ‘Iate ia ‘oku tau ma’u ai ‘ae mo’ui…Kainga kia Ma’ake ko Sisu ‘i he talanoa ni koe “Fakamo’ui mo Fakatau’ataina.”
Fakama’opo’opo
Na’a ne faiako ‘o hangee ha Pule he na’a nau to’oa ai...Na’a ne fai e fekau hangee ha Pule ki he Tevolo ke vave leva ki tu’a pea na’a ne talangofua ki ai...Na’e ‘iloa ia ‘ehe kakai ‘oku ne hangee ha Pule he na’e pavaki atu hono ongoongo ki he feitu’u kotoa ‘o Kaleli... Ko hono “lolomi” ko ia ‘e Sisu ‘ae fa’ahikehe ke tuku ‘ene lea ‘oku ‘ikai fe’unga ia ka koe kakato ‘oe fakamo’ui koe “mahu’i meiate ia.” Kainga ‘oua te tau fiu ngofua mo loto fo’i hono fa’a fakasilongo ‘e Sisu ‘ae fa’ahikehe ‘oku ne nofo uluisino ‘iate koe mo au he ko si‘ene ‘ofa mo’oni ia ‘iate kitautolu ke fakahuu vave ki tu’a ‘ae mate ta’engata kae fakahuu vave mai ki loto ‘ae mo’ui ta’engata… “Tokaima’ananga me’a mai ‘emau lonuku ‘i ho ‘ao, Sivi ‘ae loto, ‘Atamai ‘eke ‘ae potu tau mama’o.”…’Emeni
...lau 'etau Tohitapu pea fai moe fakafamili...moe talamonu atu...
Kavauhi