Malanga Sapate 09-12-2012
Potu Folofola: Luke 3:4 “....“Koe le’o ‘o ha toko taha ‘oku kalanga he toafa mou teuteu ‘ae ha’ele’anga ‘o Sihova; fakatonutonu hono ngaahi hala....”
Kaveinga: “’Omi ‘ae le’o afea!.. ke liliu ‘ae loto e kakai!”
Ngaahi Lesoni: Luke 1:68-79; Malakai 3:1-4: Filipai 1:3-11: Luke 3:1-6
Himi: 630/593/537
Ui ki he Lotu:
Same 95:1-3
Lotu
“’E Sihova ke hoko lelei ki ho ‘ao ‘ae fakakaukau ‘a hoku loto moe lea ‘a hoku ngutu he ko koe ‘a hoku Koeli mo hoku mo’unga...’i he huafa ‘o Sisu Kalaisi ...’Emeni”
Talateu
Koe tefito’i tokanga ‘oku hu’u ki ai ‘ae fakakaukau ‘oe vahe ni ko hono ofongi ‘oe kakai ke nau tafoki ki he ‘Otua ‘aki ‘ae tui moe fakatomala. ‘Oku hangee ‘ae vahe ni ko hano fakatoka atu ‘ae tefito’i fekau ‘oe Kosipeli hono hiki tohi ‘e Luke. ‘Oku ne talanoa ki he ngaue ‘a Sisu ‘i Kaleli pea pehee ki he’ene ngaue’i hono hala fononga ki Selusalema ke fakakakato ‘ae ngaue ko ia (4:14-19:27). ‘Oku toe hanga ‘e Luke heni ‘o toe fakaofi pe
faka’ata lahi mai ‘ae fakakaukau ne hangee ka tanumia he fononga’anga hangee ko ia na’e lea’aki ‘e he Palofita ko Malakai “Vakai ‘oku ou tuku atu ‘eku talafekau ke ne teuteu ‘ae hala ‘i hoku ‘ao, pea koe ‘Eiki ‘oku mou kumi ki ai te ne ha’u fakafokifaa pe ki hono temipale; ‘io ‘ae ‘Angelo ‘oe kovinanite, ‘a ia ‘oku mou lau lea ki ai; vakai ‘oku ha’ele mai ai- koe folofola ia ‘a Sihova Sapaoti” (Malakai 3:1). ‘Oku ‘ikai tuhu’i pau mai ‘e Malakai ‘ae tala fekau ko ia ka oku fakahingoa ia ‘e Luke ko “Sione”... koe foha ‘o Sakalaia..” (v 2). ‘Oku talanoa ‘a Ma’ake mo Matiu ‘o fekau’aki pea moe tangata ko Sione koe fai papitaiso ‘oku ne nofo he loto toafa, pea ‘oku teunga kili’i kameli, pea ko ‘ene me’akai koe he’e pea moe honi ‘oe vao neongo ‘oku ‘ikai ha toe talanoa pehee ki ai ‘a Luke. Ka ‘oku feinga ‘a Luke ia ke hili pe ‘ene fakataukei’i mai kohai ‘a Sione pea ne fakato’oto’o leva ke fakaongo mai ‘ae tefito’i fakamatala ‘o Sione mo ‘ene ngaue he ko ha tefito’i fekau ne sinaki talaki ‘e he Palofita ko ‘Aisea 40:3-5 ka kuo toe fakaongo mai ‘e Luke “Koe le’o ‘o ha tokotaha ‘oku kalanga he toafa mou teuteu ‘ae ha’ele’anga ‘o Sihova...” pea ko ia hotau veesi malanga.
Koe vete ‘oe potu tohi
‘Oku fakaava’aki ‘e Luke ha ki’i puipuitu’a nounou fakahisitolia ke mahu’inga malie ki he kau Loma ‘oku fai ki ai ‘ene talanoa ni hangee ko ia ‘oku ha kakato he veesi 1-2. ‘Oku feinga foki ‘a Luke ke ne fakahaa’i ‘ae mo’oni ‘oe talanoa ‘oe teu hoko mai ko ia ‘a Sisu ‘i ha’ane ‘omi ‘ae ngaahi puipuitu’a fakahisitolia ni. Ko Taipilio Sisa, na’e fakanofo ia ko e ‘emipola Loma he ta’u 14 TS. ‘A ia ko e taimi ne kamata ngaue faka-palofita ai ‘a Sione ko e ta’u ‘e 15 hili ‘a e taimi ko eni, ‘a ia ko e ta’u 29 TS ia. Ko e konga ko eni ‘oku to’o mai ‘e Luke ke fakamo’oni ki he ngaue ‘a Sione, ko e konga ia ‘o e palofisai ‘a Aisea ki hono toe fokotu’u fo’ou ‘o Isileli he hili ‘a ‘enau nofo popula ki Papilone.
...’i he toafa...
‘Oku ‘i ai ‘a e mahu’inga fakalotukalafi ‘o e ki’i kupu’i lea ni he’ene ‘asi he fakamatala ‘a Luke ki he ngaue ‘oku fai ‘e Sione. Ko e “ ‘i he toafa” ko e hingoa ia ‘o e Tohi Nomipa he tohitapu faka-Hepelū (pemiti-pa/ Hebrew: bemidbar/ wilderness), pea ‘oku fakamatala ‘e Nomipa ki he fononga ‘a ha’a Isileli “ ‘i he toafa” ki he “fonua lelei.” Kapau te tau ‘atu ‘a e fakakaukau ko eni ‘o ‘ai ki he talanoa ‘o e ngaue ‘oku fai ‘e Sione, pea ‘oku mahino ai ‘a e me’a ko eni; koe taimi na’e hoko ai ‘ae folofola ‘ae ‘Otua kia Sione ‘oku kei ‘i toafa pe ‘a Isileli ‘o te’eki ai ke nau
hū ki he fonua ‘o e tala’ofa. Ko e fakakaukau tatau ‘eni ‘oku fakae’a ‘e Tevita he Same 95. He neongo kuo nau lolotonga nofo he fonua, ka na’e lea ‘a Tevita ki ha’a Isileli ‘o pehe, kapau te nau kei fakafefeka aipe honau loto ‘o hange ko ‘enau fai ‘i Masa mo Melipa (‘i he toafa), pea he’ikai ke nau kau he “hū ki he mālōlō’anga ‘o e ‘Otua” (Same 95:10-11; cf. Hep.3:7-11; 4:3-11). ‘A ia ‘oku ‘uhinga ia, ko e fonua ko ē na’a nau hū ki ai ‘i Palesitaine, ‘oku ‘ikai ko e “malōlō’anga” ia.
‘Oku mahu’inga leva hono fokotu’u ‘e Luke ‘a e ngaue ‘a Sione Papitaiso, ko e ngaue na’e fai “ ‘i he toafa” he ‘oku nau kei “ ‘i he toafa” pe, ‘o te’eki ke nau ma’u ‘a e fonua ko ia na’e tala’ofa mo’o Epalahame ‘e he ‘Otua. ‘Oku tala ‘e he tohi Hepelū, ko e fonua ko ia na’e kumi ki ai ‘e Epalahame ko e “fonua fakalangi” ia (Hep.11:9-10, 13-16). Pea ‘oku mahu’inga pehe leva ‘a e ngaue ‘oku fai ‘e Sione, he ko ia ‘oku ne uki e kakai “ ‘i he toafa” ke nau teuteu ‘a “ha’ele’anga ‘o Sihova”, he ko Sihova eni ‘oku teu ha’ele mai ke taki hono kakai mei toafa ‘o
fakahū ki he “fonua fakalangi.” Koe toafa leva ‘i he maama ‘oe talanoa ‘a Luke koe feitu’u ‘oe fakatutue moe hu’ihu’i ‘ae ma’anga faka’isipite ‘isa koe feitu’u ‘oe fakama’opo’opo falala ‘io koe feitu’u ‘oe fakahoko kainga moe ‘Otua he fala ‘oku lalanga’aki e mamahi pea fe’unu’aki e Tui pikitai. Koe potu ‘oe teuteu ki he fe’iloaki moe kenani ‘oe ‘Otua.
....ko e le’o ‘o e toko taha ‘oku kalanga he toafa...
Ko ‘Aisea ‘oku ne fakalea koe “’le’o ee ‘oku kalanga teuteu ‘i he toafa ‘ae ha’ele’anga ‘o Sihova. Ko Matiu, Ma’ake mo Luke “Koe le’o ‘o ha toko taha ‘oku kalanga he toafa. Koe lea “i he toafa” kuopau ke nau fononga fakataha ma’u pe moe “le’o ‘oku kalanga” Koe’uhii kainga he ko hono fakamatala kakato ia ‘oe lea “teuteu ‘oe ha’ele’anga.” Hange ko ia kuo tau lave ki ai ‘ane nai, ko e toafa, ko e potu ia ‘o e angahala, pea ko e feitu’u ia ‘i tu’a mei he
mālōlō’anga kuo tala’ofa ‘e he ‘Otua ma’a hono kakai. ‘Oku toe tanaki mai leva ‘e he potu folofola ko eni, ‘a e fakakaukau ko e toafa ko e potu ‘o e nofo hopoate, he ko e potu folofola ko eni ‘oku lea’aki ia ‘e Aisea ki he nofo hopoate ‘a Isileli ‘i Papilone. Lolotonga ‘oku nau ‘i he nofo hopoate, ‘oku nau ‘i tu’a mei he fonua totonu ‘o nautolu, ‘o ‘ikai ai te nau kei lava ke fai e ngaahi hiva ‘o Saione (Same 137). Ko e ngaue leva ‘a Sione, ko e le’o he toafa, he potu ‘o e hopoate. ‘A ia neongo na’e lolotonga nofo pe ‘a e kau Siu ‘i Palesitaine he taimi ko eni, ka ‘i he sio ‘a e ‘Otua, ‘oku nau kei ‘i Papilone pe, he fonua ‘o e hopoate.
Koe’uhii koe ‘atakai faingata’a ‘oe mo’ui ‘i he toafa ko ai kuopau ke longo mo’ui ‘ae le’o ‘oe fakataulama ke kalakalanga’i ‘ae hala fononga ke a’usia ‘e he kau Pilikimi ongosia ‘ae fonua ‘oe fiemalie ‘isa ‘a Kenani mo hono fakatu’amelie. Ko e fuofua kaveinga malanga ‘eni ‘a Sione. ‘Oku mahino leva mei heni ‘a e to’onga mo’ui ‘o e “ ‘i he toafa,” he ko e faikovi ‘a Isileli, na’e kamata pe he toafa. Ko toafa, ko e feitu’u ia na’a nau ngaohi ai e kafi koula (Ek.32), na’a nau ala’aki ai ke sivi’i ‘a Sihova (Ek.17), na’a nau hanu mo launga ai ki he ‘Otua ‘o pehe kuo ne ‘omi kinautolu ke tamate’i he toafa (Nom.21);
pea na’a mo Mosese ka na’e kau mo ia he talangata’a ki he folofola ‘a Sihova (Nom.16?); ko toafa foki, na’a nau fai fe’auaki ai mo ha’a Moape (Nom.25) pea mo e ngaahi alā angahala kehekehe pe foki na’a nau fai ‘i toafa lolotonga ‘a ‘enau fononga ki he fonua ‘o e tala’ofa. Ko e ngaahi me’a ni na’a ne ta’ofi ai e to’utangata kakato na’e ha’u mei Isipite ke ‘oua te nau hū ki he fonua ‘o e tala’ofa, ngata pe ‘ia Siosiua mo Kelepi, na’a na kei tui kia Sihova pea ko kinaua pe na’e ha’u mei Isipite ‘o a’u ki he fonua. ‘Oku mahino leva mei he tefito’i kaveinga malanga ko eni ‘a Sione, tā ko e angahala, ‘a me’a ‘oku ne ta’ofi ‘a e kakai kotoa pe mei he hū ki he mālōlō’anga. Ko ia ai ‘oku ne uki e kakai kotoa pe ke nau fakatomala.
’Omi ‘ae le’o afea!.. ke liliu ‘ae loto e kakai”
....Koe fakamolemole angahala....
Koe ngaue ‘oku ‘amanaki fakahoko ‘e Sione na’e ‘osi tala fakapalofisai pe ia ‘e Sakalaia ko ‘ene Tamai te ne “ ‘atu ‘a e tala ‘o e fakamo’ui ki he kakai ‘a’ana (‘a e ‘Eiki Taupotu). (Luke.1:67-79) ’Omi ‘ae le’o afea!..Mai ha ‘elelo afi!...ke liliu ‘ae loto e kakai.” Ko e uho leva ‘o e tala ‘o e fakamo’ui “ko e fakamolemole ‘enau ngaahi angahala: ko e me’a ‘i he ‘alo’ofa ‘a hotau ‘Otua” (Lk.1:77-78). ‘Oku mahu’inga ke tau fakatokanga’i ‘a e me’a ko eni, ko Sione na’a ne uki ‘a e kakai ke nau “papitaiso fakatomala ki he fakamolemole angahala. Ko e hoko mai ‘a Sione,
‘oku ne fakapapau’i ‘e ia ‘a e fakamolemole angahala, he ‘oku fakapapau’i ‘a e fakamolemole ‘o ‘etau ngaahi angahala, ‘i he huafa ‘o Sisu. Ko e ‘uhinga ia ‘oku fekau ai ‘e Sisu toetu’u ‘ene kau ako ke malanga’aki ‘i hono hingoa ‘a e fakatomala mo e fakamolemole angahala ki he kakai kotoa pe (Lk.24:47). Ko e me’a leva ia ‘oku pau ai ‘a e fakamolemole angahala he malanga ‘a Sione, he ko e fakamolemole angahala, ko e me’a ia na’e “ha’u mo Sisu.” ‘A ia ‘oku ne fai ‘e ia ‘a e “papitaiso fakatomala” koe’uhi he kuo pau ‘a e fakamoleomole
angahala “ko e me’a ‘i he ‘alo’ofa ‘a hotau ‘Otua” (Lk.1:78). Kainga ‘oku toe fakamanatu atu ‘e he fakahoha’a malanga ni “’oku ‘ikai mo ha toe taha mo’ui he mamani ‘e mafai ke ne fakamolemole’i ha angahala ngata pe ‘ia Sisu Kalaisi koe hoifua’anga ‘oe ‘Otua.” ’Omi ‘ae le’o afea!.. ke liliu ‘ae loto e kakai”
....mou teuteu ‘a e ha’ele’anga ‘o Sihova....
Ko e uki leva eni ‘oku fai ki he kakai ‘oku kei nofo hopoate he mamani angahala ni, ke tau teuteu, he ko Sihova eni ‘oku ha’u ke fakaha’ele kitautolu ki honau fonua tonu, ‘a e fonua ‘e “fai ta’eteki ai ‘etau ngaue ki he ‘Eiki. He kuo hamusi kitautolu mei hotau ngaahi fili” (Lk.1:74) ‘o hange ko e palofisai ‘a Sakalaia. ‘Oku ‘uhinga leva ‘a e kupu’i lea ko eni, “...mou teuteu ‘a e ha’ele’anga ‘o Sihova...”, ki he teuteu ke ha’ele mai ‘a Sihova ‘o huhu’i mo fakalelu e hopoate, ke hamusi kinautolu mei honau fili ‘o ‘ave ki honau fonua tonu ke fai ta’eteki ai ‘enau ngaue ki he ‘Eiki. Ki he ‘Isileli koe Lolotonga ‘enau nofo hopoate, ‘oku ‘ikai te nau lava ke fai ‘a e ngaahi hiva ‘o Saione, ‘a e ngaue ke fakalangilangi’i’aki honau ‘Otua. Ka ko eni, ‘oku teu ke hoko mai honau ‘Otua ke huhu’i mo hamusi kinautolu mei honau fili ‘o ‘ave ki he fonua ko ia. ‘A ia ‘oku sio ‘a e kupu’i lea ko eni ki he teu ‘oe ‘Ekisoto fo’ou ‘oku ha’ele mai ‘a Sihova ke fai, ko e huhu’i mo e veteange ‘o hamusi hono kakai mei honau ngaahi fili ‘o fou ‘i he fakamaau totonu ‘ae ‘Otua ke ‘ave kinautolu ki honau Kenani. Kia kitautolu
mo hotau mamani koe lolotonga ‘etau pilikimi ongosia ki he Langi ‘oku ‘ikai nofo noa ‘ae fili hono feinga’i tukuingata ke ‘oua na’a tau hu ki he malolo’anga kuo teu mai ‘ehe ‘Otua. Ka koe fakalotolahi ‘a e punake he himi 537: 2 “Kainga kikitaki atu o’i pe nima moe va’e, ko homou ‘aho ‘oku ha’u ‘ae ‘aho homou veteange, he kuo ofi ‘ae fonua kuo teuteu ‘e hotau ‘Otua”...“’E ‘ikai fai ‘o ta’engata ‘a si’otau fononga ni; neongo e te’eki ha ‘ae potu ‘oku fai ki ai; he kuo tala he ‘Otua kuo ne teuteu ha fonua” (himi 537:2). ’Omi ‘ae le’o afea!.. ke liliu ‘ae loto e kakai”
....Koe ongoongo lelei ki he mateuteu....
Koe fee ‘ae Ongoongo lelei? “Pea ‘e mamata ‘e he kakano kotoa ki he fakamo’ui’anga ‘ae ‘Otua” (v 6). Kia Luke pea mo ‘Aisea he ‘ikai fakatefito ‘a Sisu ia mei he’etau teuteu koe’uhii he ‘oku ‘ikai ke tu’u ma’u mo haohaoa taau ha’atau fakafeangai. Pea ‘oku ‘ikai ko hono fakamanatua mo katoanga’i ‘oe ‘aho ‘alo’i ‘o Sisu Kalaisi ‘ae tefito’i mahu’inga taha ki he’etau teuteu ‘oku faii. Koe fa’ahi ta’u ‘oe Kilisimasi ia pe koe fee pe ha taimi ‘e kamata ai mo faka’osi ki ai ‘oku ‘ikai koe me’a mahu’inga taha ia ki he Kalisitiane. Kau toe fakamanatu atu ‘ae tefito’i me’a ‘oku tokanga mai ki ai ‘a Luke pea mo ‘Aisea “Koe le’o ‘o ha toko taha ‘oku kalanga he toafa mou teuteu ‘ae ha’ele’anga ‘o
Sihova; fakatonutonu hono ngaahi hala...’Ilonga ha tele’a pea ‘e tanu, pea ‘ilonga ha mo’unga pe tafungofunga ‘e holoki; pea ‘e ngaohi ‘ae pikopiko ke totonu moe tokatamaki ke tokamalie.....koe kotoa ‘oe ngaahi ngaue ni koe ngaahi teuteu fakaeloto kotoa pe ia.
Kapau ko hotau tele’a koe ta’e ’ofa ki ho fili pea ‘oku tanu’aki ia ‘ae ‘ofa’i ho fili...Kapau ko hotau mo’unga koe sio kita pea ‘oku holoki’aki pe ia ‘ae “mo’ui fekoekoe’i”....Pea kapau ko hotau pikopiko’anga ‘ae “lea loi” pea ko hono fakahangatonu ‘oku fai’aki pe ia ‘ae “lea mo’oni mo totonu.” Kainga koe fakatomala fakamatoato koe “mamahi mo’oni ‘ae loto” koe’uhii ko ‘etau ngaahi fai kovi ni pea koe manatu ki ai ‘oku ‘ikai koe
melie ka koe me’a fakamamahi kiate kitautolu. Koe me’a mahu’inga taha ki he Kalisitiane koe palomesi ‘a Sisu Kalaisi ‘ia Luke “Pea ‘e mamata ‘e he kakano kotoa ki he fakamo’ui’anga ‘ae ‘Otua” (v 6). Kainga ko ia ‘ae Ongoongo lelei koe mamata ki hotau fakamo’ui ‘io ‘a Sisu Kalaisi ‘oku ne hoko mai. Koe lea kalisi ‘oku ‘uhinga ki he fakamolemole /forgiveness na’e to’o ia mei he mohenga’i lea kalisi ‘oku ‘uhinga koe “tukuange / to let go.” Koe fa’ahi ta’u ‘oe ‘Etiveni kainga koe fa’ahi ta’u ‘oe “tukuange atu/ pe to let it go/ li’aki ‘ae to’ohi
ke tui kae fakavavevave ke fei mo fakatomala pe tafoki mei he’etau ngaahi to’onga kovi kotoa pe ‘oku tau fa’a fakamamahi’i’aki mo tatapuni’aki hotau ngaahi loto mei hono talitali ‘ae Tamasi’i ‘Eiki ko Sisu Kalaisi. ’Omi ‘ae le’o afea!... ke liliu ‘ae loto e kakai”
Fakama’opo’opo
’Omi ‘ae le’o afea!..Mai ha ‘elelo afi!...ke liliu ‘ae loto e kakai” Kainga koe ongoongo lelei ‘oe Kilisimasi na’e makatu’unga ia he ‘ofa mai ‘ae ‘Otua ‘o ne foaki mai hono ‘Alo ke ne fakahinohino ki he mamani ‘ae founga moe ‘uhinga ‘oe mo’ui, pea ke ne pekia kae malava ke fakamo’ui ‘a mamani. Kainga ‘e hoko ‘e tau ta’e ongoongo atu ‘ae talafungani koe matu’aki siokita lahi ki hotau ngaahi kaungaa’api pea mo mamani foki. ‘Oku ‘ikai ke tau hoko kotoa pe koe kau Faifekau ka ko hotau fatongia taau taha ia he mo’ui ni ko hono uki ‘oe teuteu ki ha’ane toe ha’ele mai. “Sisu ko ho fekau ‘oku mau ngaue ai ‘emau tutuu’i ‘ae Tohitapu he loto
‘oe kakai.” ’Omi ‘ae le’o afea!..Mai ha ‘elelo afi!...ke liliu ‘ae loto e kakai.” Pea ‘oku ‘ikai ‘uhinga ia ke tau nofo ‘o fika’i ‘ae ‘aho pe sio faka’ilonga pe feinga ke ‘ilo ‘ae founga ‘o ‘ene ha’ele mai. Ko hotau fekau pe ‘eni ke tau “mateuteu ki ha ‘aho pehee” Kainga teuteu taau taha koe matu’aki fakavaivai ki he ‘Otua pea faka’ataa mo’oni hotau loto ke pule ai ‘a Sisu Kalaisi he ka tokamalie ‘ae loto ‘e malava ke ne holoki ‘ae tafungofunga pea tanu moe tele’a pea fakatonutonu ‘ae pikopiko hangee ko ia na’e fai ‘e Sisu Kalaisi ‘aki hono ta’ata’a. “Mo’oni kuo fuoloa ‘a ‘etau ‘alu he
toafa ka koe fee ‘ae tala’ofa ke hu ki he malolo’anga? ‘A ‘oua na’a tau launga kuo ofi ‘eni ‘ae Fonua.....’Emeni!
Fakamalo atu ki ho’o mou kei ma’u faingamalie mai ki he’etau tepile ni....Fakamanatu atu ‘etau lau folofola....lotu fakafamili pea mo mo’ui ‘aonga foki....’ofa atu
Kavauhi