Kaveinga: “Ko ‘Ofa koe koto ‘osiki ‘oe lao!”
Potu Folofola: Matiu 22: 37-40 “Te ‘ofa ki he ‘Eiki ko ho ‘Otua ‘o fai’aki ‘ae kotoa ‘o ho loto, moe kotoa ho laumalie, moe kotoa ‘oho ‘atamai. Ko ‘eni ia ‘ae tu’utu’uni ‘oku mamafa taha mo tu’u ki mu’a. Pea ‘oku fa’ahinga mo ia ‘a hono ua, te ke ‘ofa ki ho kaunga’api ‘o hangee ko ho ‘ofa kiate koe. Koe ongo tu’utu’u ni ko ‘eni ‘e ua ‘oku tautau ki ai ‘ae lao moe tohi palofita.”
Himi 571/ 535/ 371/ -640
Talateu
Koe talanoa ‘oe ‘aho ni ‘oku hangee ia ha ongo tafa’aki ‘e ua ‘o ha fo’i seniti pe ‘e taha ‘o ‘ikai ala malava ke na taki taha ma’ana. ‘Oku fekau’aki hangatonu ia moe lao ki he “’Ofa mo’oni” ki he ‘Otua moe “’ofa mo’oni” ki hoto kaungaa’api. Ko e ‘ulungaanga moe natula ia ‘oe talanoa ‘a Matiu he ‘aho ni. Na’e fai ‘e he kau Falesi moe tufunga lao ha fehu’i kia Sisu ‘o fekau’aki moe lao ‘oku mahu’inga mo tukumu’a taha pea hangee ko ia ‘oku talanoa ki ai ‘ae Kosipeli koe tu’u ki mu’a taha koe “’ofa ki he ‘Otua.” Ka na’e ‘ikai ngata ai ‘a Sisu ka na’a ne hoko atu ke fakasino ‘ae ‘ofa ko ia ‘aki ha’ane toe fulihi atu moe tafa’aki ‘e taha ‘oe fo’i coin pe seniti tatau pe koe
“Ofa foki ki ho kaunga’api.” Ta koe “’Ofa ki he ‘Otua” moe “’Ofa ki he kaunga’api” koe ongo kupu ta’emavaea ia kuopau ke ngaue’i fakataha ma’u pe kae lava ke hoko ‘o mo’oni ‘ae ongo lao ni. Pea folofola ‘a Sisu “Te ‘ofa ki he ‘Eiki ko ho ‘Otua ‘o fai’aki ‘ae kotoa ‘o ho loto, moe kotoa ho laumalie, moe kotoa ‘oho ‘atamai. Ko ‘eni ia ‘ae tu’utu’uni ‘oku mamafa taha mo tu’u ki mu’a. Pea ‘oku fa’ahinga mo ia ‘a hono ua, te ke ‘ofa ki ho kaunga’api ‘o hangee ko ho ‘ofa kiate koe. Koe ongo tu’utu’u ni ko ‘eni ‘e ua ‘oku tautau ki ai ‘ae lao moe tohi palofita.” Ko ‘etau veesi malanga ia.
Koe vete ‘oe potu tohi
Pea ne tu’u hake ke fehu’i kia Sisu “Ko e fee ‘ae lao ‘oku tu’u ki mu’a taha ‘i he lao ‘a Mosese?” Kuo tau maheni foki he ngaahi uike kuo tau situ’a mei ai pea moe feinga holo ‘ae kau Falesi moe kau taki lotu ha founga ke puke popula mo fakangata ‘ae fakautuutu ‘oe manakoa ‘o Sisu ki he Siu. ‘I he talanoa ni ko ha tufunga lao pe toko taha faka’uhinga lao na’a ne tu’u ke fai ‘ene fehu’i kia Sisu ‘o fekau’aki moe mala’e ‘oku ne taukei ai. Koe natula foki ‘ae fehu’i ‘ae tufunga lao ni na’e ‘ikai fakataumu’a ia ke ma’u hano tali fe’unga ka na’e fakataumu’a pe ia ke puke’aki ‘a Sisu. Koe fehu’i ni foki koe talanga anga maheni pe ia ‘ae Siu ‘o fekau’aki moe lao ‘oku “mahu’inga lahi taha” pea moe lao ‘oku “mahu’inga si’isi’i taha” mei he ngaahi lao ‘e lau ngeau ‘oku tatanaki mo ngaue’aki ‘e he kakai Siu. Koe’uhi koe kau Falesi na’a nau mamafa ke nau ma’u ‘ae tokanga moe faka’apa’apa’ia mei he kakai ko ia ai ‘oku nau fakamoleki honau taimi lahi he feinga ke fakakalakalasi ‘ae ngaahi lao ko ‘eni ‘oku laka hake he onongeau pe koe fe ‘ae lao ‘oku mamafa mo ma’ama’aange telia ‘ae poupou ‘ae kakai.
Neongo koe tali na’e fai ‘e Sisu ki he tufunga lao ni na’a ne lave’i kotoa ai ‘ae ngaahi ‘ulungaanga ni ‘e tolu ka ‘oku mahu’inga ke tau ‘ilo koehaa ‘ene fakamamafa ‘oku ne feinga ke talahumaki mai? Kainga mou manatu koe kakai na’a nau fa’ufa’u ke fakapoongi ‘a Sisu mo ‘ene kau ako koe kakai poto mo ‘ilo’ilo pea maheni moe lao pea na’a nau fa’a lau kinautolu koe kakai mamahi’i ‘oe lao ‘ae ‘Otua. Koe kakai tatau pe ‘eni ‘oku nau fehu’ia ‘ae lao ‘oku tu’u ki mu’a mo mamafa taha pea fatu ia ko ha tauhele ke fakapoongi ai ‘a Sisu. Pea hangee ko ‘ene palofisai “…’io ‘oku ‘unu mai ha taimi ‘a ia ‘e ‘ilonga ai ha taha te ne tamate’i kimoutolu, te ne lau kuo ne fai ha feilaulau ki he ‘Otua” (Sione 16:2).
Koe tali ko ia ‘a Sisu ‘oku ne hanga heni ‘o toe fakasino’i mai ‘ae tefito’i makatu’unga ‘oe fekau’aki malohi ‘ae ‘Otua mo hono kakai he maama ‘oe fuakava motu’a hangee ko ia ‘oku ha ‘ia Teutalonome 6:5 “Te ke ‘ofa ki he ‘Eiki ko ho ‘Otua ‘aki ‘ae kotoa ‘o ho loto, moe kotoa ho laumalie moe kotoa ho ivi.” Koe “’Ofa” /agapao, ‘oku lea ki ai ‘ae potu tohi ‘oku tuhu ia ki ha fa’ahinga ‘ofa he’ikai malava ia ke fakahoko ‘o ta’e tokoni’i ‘e he Laumalie Ma’oni’oni. Koe natula ‘oe ‘ofa ko ia kuopau ke te feongo’i moe ‘Otua ‘i he lotu, ‘aukai moe hufia. ‘Oku fakatonu lea’i ‘e
Dr. Molitoni ‘ae fakakaukau ni he himi 571:2 “’Ofaange ke hunuki hotau loto tu’a ha me’i ‘ofa koe huli ‘oe ‘ofa ‘ae Tamai! ‘E ke tupu ai pe ia ho tautolu laumalie pea faifai ‘o lomia ngaahi ‘ofa fuli pe”. Koe me’i ‘Ofa ko ia koe “huli” ia ‘oe ‘Ofa ‘ae ‘Otua pea ko hono natula ‘oe huli ko ia koe tutupu ‘i hotau laumalie pe pea ka kaukaua ‘ae huli’i ‘Ofa ko ia pea ‘oku ne “lomia” ‘ae ngaahi ‘ofa kotoa pe. Koe “loto” koe fa’unga ia ‘oe holi kotoa pe pea ko hotau “laumalie” ko hotau “tangata ia ‘i loto” pea koe “’atamai” leva koe “feleoko ia ‘oe ‘ilo’ilo.” Koe ‘ofa leva ki he ‘Otua koe pau ke fengaue’aki kotoa leva ‘ae ngaahi ‘ulungaanga ni ke ne fakakakato kotoa ‘ae ongo fekau’aki tu’u ki mu’a pea mo mamafa taha he lao koe “’Ofa ki he ‘Otua” pea moe “’ofa ki he kaungaa’api”.
Fakaakonaki
Kainga he’ikai pea he’ikai ke toe mahino kiate kitautolu ‘ae tefito’i malohinga ‘oe Kosipeli kapau he’ikai ke tau manatu’i ‘ae tefito’i lao ‘oe Kosipeli (Matiu 22:37-40) koe “’Ofa ki he ‘Otua” moe “’Ofa ki hoto kaungaa’api.” Pea ‘oku fakafotunga ‘ae ongo lao ni ‘aki ‘ae mo’ui “fakavaivai” ki he ‘Otua pea koe fakavaivai ko ia ‘e malava’aki pe ia ‘ae “mo’ui mateaki mo feilaulau” ke talangofua kakato ki he lao ‘ae ‘Otua “Pea ne lea kiate kinautolu kotoa pe, ka ai ha taha ‘oku ne fie muimui mai, ke ne hangee ha mateaki pea ke ne fua hono
kolosi ‘i he ‘aho kotoa pe pea ke ne hoko ko hoku lahi” (Luke 9:23). ‘Oku talanoa ‘ae punake he himi 603 ki he ivi liliu mo’ui pe ‘e taha ‘oku malava ai ‘e he tangata ke ne ma’u ‘ae mo’ui fakavaivai ke talangofua ki he ongo lao ni “’Eiki liliu ‘a hoku loto keu tui ai pe ki ho poto kae faingofua pe keu talia keu fai ho finangalo ia”
Kainga ‘oku anga feefee ‘etau pehee ‘oku tau ‘ofa mo’oni ki he ‘Otua kae hili ko ia ‘oku tau fehi’a ki hotau tokoua? Pea hangee koe Folofola ‘a Sisu “Kapau ‘e pehee ‘e ha taha, ‘oku ou ‘ofa ki he ‘Otua, ‘osii ‘oku ne fehi’a ki hono tokoua, koe loi ia; he ko ia ‘oku ‘ikai te ne ‘ofa ki hono tokoua ‘a ia kuo ne mataa, tala’ehai ‘oku ne lava ke ‘ofa ki he ‘Otua, ‘a ia kuo te’eki ke ne mataa’i?” (1 Sione 4:20) ‘Oku tau fakatokanga’i heni kainga koe “mo’ui feilaulau” koe uho tefito ia pe koe “malohinga” ia ‘oe ngaue fakamo’ui ‘ae ‘Otua ki hotau mamani “Ko hoku ngaahi kaume’a ‘a kimoutolu ‘okapau ‘oku mou fai ‘ae ngaahi me’a ‘oku ou tu’utu’u ni
atu” (Sione 15:14)
Kainga ko hono tauhi ‘ae ongo lao ni ‘oku ‘ikai ko ha me’a pe ia ke tau fanongo pea mo tau talanoa’aki ke fakamo’oni’i ‘ene mo’oni mo ‘ene loi. ‘Ikai! Kuopau ke tau talangofua kakato ki hono finangalo ‘o tatau ai pe ‘io “Kau fai ta’e’ilo mu’a faafaa hoku hala koe tui ‘oku faingofua he ‘alu ‘o mamata koe oo po’uli moe ‘Otua he maama kae tokotaha ‘oku ‘ilo ‘eku Tamai…” (Himi 502). Kainga kapau leva te tau fematematei hono malanga’i e Kosipeli ‘o mama’o mei he tefito’i lao ‘oe Kosipeli pea ta ‘oku ‘ikai ‘aupito ke ta malanga’i ‘ae Kosipeli fai fakamo’ui ‘ae ‘Otua (Matiu 22:40). Kainga koe fehu’i moe fifili ‘ae tufunga lao ni pea moe fa’ufa’u pango ko ‘eni ‘ae kau Falesi ko hotau vaivai’anga faka’aho pe ia. Kuo tokolahi pe ha kakai
kuo nau feinga ke fakamavae’i pe fakamavahevahe’i ‘ae ‘ofa ki he ‘Otua moe ‘ofa ki hoto kaungaa’api. ‘Oku nau loto ke tui ki he ‘Otua ka ‘oku ‘ikai ke nau poupou ki he fakatupu melino moe mo’ui faitotonu. Kainga kuopau ke tau tu’u moe lau ke fakahaa’i ‘ae mo’oni ‘oe lao ‘oe Kosipeli koe ‘ofa ki he ‘Otua pea ‘ofa pehee foki ki hotau kaungaa mo’ui. Kainga ko kitautolu ‘oku tau feinga ke fakamavae’i ‘ae ongo fekau ni ‘oku ke angatu’u ki he ‘Otua he ‘oku tau maumau’i ‘ae lao na’e fa’u ‘e he ‘Otua. ‘E Sisu fakafonu ‘ofa au ‘o taki ki he matavai mo’ui keu toutou ‘utu ai ‘o nofo ma’u pea ua mataa ai pe ‘i he tui ‘ae ‘Afiona” (Himi 535:6).
Fakama’opo’opo
Koe ngaahi tefito’i ngafa ‘oe Siasi kotoa pe ke ha sino mai ‘ae ngaahi tefito’i fatongia ko ‘eni ‘e 3. Koe ‘uluaki kuopau ke nau fakafetu’utaki ‘ae kakai moe ‘Otua. Ko hono ua kuopau foki ke tokoni’i ‘ae kakai ko ia ke tupulekina ‘enau ‘ofa ki he ‘Otua pea ko hono tolu leva kuopau ke tau tokoni’i ‘ae kakai ko ia ke tupulekina foki ‘enau tauhi ki he ‘Otua. Kia Sisu koe “’ofa mo’oni” kuopau ke ha sino ai ‘ae ngaahi ‘ulungaanga lalahi ko ‘eni ‘e 3. Koe “’ofa ki he ‘Otua” moe “’ofa ki hoto kaungaa’api” pea “’ofa foki kia kita.” Koe ongo
fekau ‘e ua ki mu’a koe ongo fekau pau ia ‘oku fekau’i mai ke fai ka he’ikai malava ke fakahoko lele’i ia ‘okapau he’ikai te te tomu’a ‘ofa foki kiate kita. Kainga ko hotau fakahinohino ‘oku ‘ikai ke tau mo’ua ki ha taha ngata pe ha’atau mo’ua ke ‘ofa ki he taha ko ia pea koe mo’ua ko ia ‘oku ‘ikai ‘aupito ke malava ‘o mataamate’i he ka ‘oku ta’engata ia. He ko ‘Ofa ‘oku ne ‘osiki kotoa ‘ae lao ‘ae ‘Otua.‘Oku fakama’opo’opo ‘e Matiu heni ‘ae fakakaukau ‘oe lao ‘ae ‘Otua. Kuo ‘osi ka’anga koaa ‘ae lao? ‘Ikai! ‘oku ‘ikai koe tefito’i ‘uhinga ia ‘ae ‘Apositolo ka ‘oku ne fakama’opo’opo ‘ae lao ‘ae ‘Otua pea mo ‘ene fakahaa’i mahino koe lao ‘oe ‘Ofa koe lao ai pe ia ‘ae ‘Otua. Ko ia ai koe “’Ofa” koe kakato’anga ia ‘oe lao ‘oe Kosipeli pea koe Kosipeli leva koe lao ia ‘oe ‘Ofa. Kainga toki fakasino ‘e hono ‘Alo ‘i Kalevale ‘ae ‘Ofa ko ia ‘io “He na’e ‘ofa pehee ‘ae ‘Otua ki mamani ko ia na’a ne foaki hono ‘Alo tofu pe taha ne fakatupu koe’uhi ko ia kotoa pe ‘oku tui pikitai ke ‘oua na’a ‘auha kae ma’u ‘ae mo’ui tangata. ‘Emeni!
......fakamolemole atu he tomui....peaua pe 'ae taulanga kae malo pe ne fai pe lusia pea kuo ma'u e peau ma'ahi 'o fai mai e toka'one...fakamalo atu ai pe ho'o mo'u kei ma'u taimi moe ki'i tepile masiva ni...famanatu atu ai pe 'etau lau Folofola faka'aho moe lotu fakafamili...fakatauange ke mou ma'u ha uike lelei...'ofa atu
Kavauhi