Plena Vortaro De Esperanto
Emerio Boykins
La vortaro de . Boirac jam de tre longa tempo ne plu estas uzata. La jena kompleta reeldono per interreto interesos amatorojn pri la historio de nia lingvo, kaj ordinarajn uzantojn, specife franclingvanajn ĉar franca traduko akompanas la kapvortojn.
En 1909 ekzistis nur vortaroj sen difinoj, por traduki inter Esperanto kaj pluraj naciaj lingvoj, ĉefe Eŭropaj. Ordinare, kompleta tradukvortaro estas dudirekta, sed, ĉar en Esperanto la du reciprokaj partoj ne similas, ili kelkafoje aperis separe, aŭ de malsamaj aŭtoroj. Alia specifaĵo en Esperanto estas vortaroj kaj frazaroj plurlingvaj. Jam en 1909 ekzistis kelkaj terminaroj fakaj.
Sed iom antaŭe en 1892 aperis la plej frua naciesperanta vortaro, verkita de Louis de Beaufront por franclingvanoj : ĝi estas 150-paĝa, ĝia unua parto klarigas la gramatikon, sekvita de la du reciprokaj tradukvortaroj. Tiu vortaro estis presita en Germanujo, en Nurnbergo, la urbo de la plej frua Esperanto-grupo en la mondo, fondita de Leopold Einstein.
Alian tian vortaron, 250-paĝan, en 1903 aŭtoris Thophile Cart kun Marcel Merckens & Paul Berthelot por franclingvanoj. L. de Beaufront samtempe ampleksigis kaj separis siajn du reciprokajn vortarojn, kiuj nun sumis, ĉiu aparte, 200 paĝojn. Tiujn tri vortarojn eldonis Hachette.
En 1905 L. Zamenhof publikigis ĉe Hachette la "Fundamento de Esperanto", referenca libro da 180 paĝoj kies antaŭparolo temas pri kiel alpreni novajn vortojn kaj formojn, sekvita de gramatiko, de ekzercaro, kaj de la "Universala vortaro", ankoraŭ sen difinoj, nek derivaĵoj. Tiu libro aŭ ties partoj estis multfoje kaj diverse reeldonitaj, tradukitaj.
Ĉiuj-tiuj naciesperantaj kaj esperantonaciaj tradukvortaroj pli-malpli rekopiis unu la alian ; ili aperis antaŭ la difinvortaroj, kiujn ili prageneris ; PVEE fontis el la plej gravaj, ankaŭ el fakaj terminaroj.
Kelkaj esperantistoj asertas ke la dikaj tradukvortaroj de nacia lingvo al Esperanto ne utilas, eĉ misutilas ; ili konsilas krei la vortojn laŭ la fluo de la interparolo. Jes ja, sed en 1909 la internacia lingvo estis praktikata preskaŭ nur skribe (telefono ne funkciis inter la landoj), kaj la tiamaj Esperantistoj, pro kulturaj aŭ klasaj opinioj, taksis plej alte la paperan medion.
Kial ajn, la malfrua apero de difinvortaroj ŝajnas pruvi ke multaj Esperantistoj rifuzis pensi rekte internacilingve. Al ili ne povis plaĉi la strukturo de PVEE, nekutima, kvankam logika. La vortaro de Kabe restis la referenco ĝis 1930. Nenio alia aperis, escepte de teknikaj terminaroj kaj Akademiaj aldonoj al la Universala Vortaro.
Multe propagandis Boirac por Esperanto ekde 1900. En 1905 en Bulonjo-ĉe-Maro li estis la efektiva prezidanto de la Unua Kongreso. Tuj poste li estiĝis unua prezidanto de la Lingva Komitato kaj de la Akademio ekde ties fondiĝo. Li estis agnoskita kia bona stilisto de Esperanto kaj tradukis Molieron kaj Lejbnicon. La unua mondmilito mortigis lin.
Ne nur laŭdojn ricevis PVEE, ankaŭ riproĉojn pro la maniero redakti la artikolojn ĉar la difinoj ne prezentas detalan klarigon, kvankam ili mencias la ĉefajn derivaĵojn de la radikvortoj. Siaflanke la paralela listo franclingva en aparta kolumno aspektas aŭ troa, aŭ nesufiĉa ; ĝi eĉ kaŭzis ke PVEE estas klasifikita kia tradukvortaro.
La ambicio de PVEE estis prepari la vortaristan laboron ĉe la tute nova kampo de la juna kreita lingvo, kaj helpi al redaktontoj de estontaj vortaroj, kiuj klarigos la dubojn, ne citos la neutilajn radikojn kaj malaperigos la miskreitajn trovortojn.
La Akademio de Esperanto ne ĉesis publikigi oficialajn aldonojn sed, iom neklarigeble, tiu instanco neniam publikigis oficialan difinvortaron de la vortoj. Niaj vortaroj, tradicie, mencias per malgranda cifero apud la radiko, kia 1, de kioma Akademia aldono ĝi fontas, dum eta litero kia Z montras kiu fama Esperantisto uzis la cititan frazon.
Aldone al la Universala vortaro, Boirac kaj liaj kunlaborantoj kompilis la ĉefajn vortlistojn kaj tradukvortarojn, kiujn, de antaŭ malmultaj jaroj (eĉ nur semajnoj), produktis Eŭropanaj Esperantistoj. Ĉi-tiuj kreis listojn surbaze de kontribuoj de atentaj recenzistoj, de fakistoj, de sciencistoj. En tiamaj E-gazetoj, ekz. en Lingvo Internacia, legeblis recenzaj kolektoj de novaj vortoj, de originalaj manieroj esprimi, de E-aĵoj.
La lingvo Esperanto, ankoraŭ dum la komencaj jaroj de la XXa jarcento, estis agro kie semiĝis, kreskis, velkis diversaj vortoj kaj formoj. Rikolteblis la semidoj de 1887 en jam pluraj miloj da presitaj paĝoj : gazetoj, tradukoj, originalaj verkoj, literaturaj aŭ teknikaj. La kvanto da Esperantaj paĝoj multiĝis akcele ekde 1903-1904 ; ĝis 1903 la Esperantlingva biblioteko bezonis nur du bretojn ; en 1910 la afero jam estis ampleksa kaj varia.
La difinoj de PVEE estas tre mallongaj, tro mallongaj por plensence klarigi la vortojn. La vortoj estas identigitaj, rekonigitaj, pli ol difinitaj. Tiu koncizeco, malgraŭ mistrafoj, tamen sufiĉas. La akompana listo de la derivaĵoj ankaŭ kontribuas al la difinoj. Sistemo de mallongigoj por reprezenti la fakojn de klasifiko estis preparita sed ne tutskale uzata.
En PVEE multaj redaktoj rivelas devenon de Eŭropa kulturo, ekz. la artikolo "sudo". Tamen enestas iom multaj vortoj el kulturoj de Araboj, de Japanoj, de Ĥinoj. La difinoj de ĉi-tiuj vortoj komenciĝas per la mallongigo (voj.) : "vojaĝoj".
Koncizeco estis la intenco de Boirac, kiu ne klarigis en sia antaŭparolo, kial li favoris tian manieron difini, maniero tiom malproksima de lia kulturo kaj profesio. La bona stilo de Franca racionalismo postulas kompletajn frazojn, dispartigi ĉiujn vortojn, uzi propoziciojn kaj prepoziciojn por dismontri la ideojn, montri uzekzemplojn kaj malpermesojn, citi parencajn vortojn.
Male de PVEE la vortaro de Kabe, kvankam per koncizaj difinoj, uzas normalajn frazojn. Tamen, Kabe senutile klarigis eĉ la evidentajn derivaĵojn, ekzemple : "senutileco" t.e. "eco de tio, kio estas senutila", "senutila" t.e. "ne donanta utilon", "utilo" t.e. "io utila", "utila" t.e. "alportanta bonon, donanta bonan rezultaton", dum Boirac redaktis unu solan difinon, por "utila" : "kapabla servi por io".
Certe Boirac kaj la redaktintoj de PVEE malhavis tempon kaj fortojn, kial do, ĉar tamen estus pli facile al ili traduki-adapti ordinarajn difinojn de franclingva vortaro, ili strebis por tia koncizeco ? Tio probable rilatas al ĝenerala elasteco kaj dinamikeco por la tuta lingvo.
En la difinoj de PVEE troveblas la ĉefaj kungluaĵoj aŭ derivaĵoj produkteblaj per la kapvortoj. Tio tre utilas, eĉ sen ekzemplaj frazoj kaj sen komentoj. Tio ne nur montras la vortojn kiujn la radiko konstruas, tio ankaŭ montras ceterajn ideojn kiuj rilatas al la radiko kaj ĉio-tio kompletigas la difinon, ĉar uzi, tio estas ankaŭ difini. Hodiaŭ en interreto la oftaj "nubo de vortoj" rolas tiel.
Kompare, la difinvortaro de Kabe, samepoka de PVEE, aspektas tre klasika laŭ la komuna modelo ĉe naciaj lingvoj. Sed en ĝi enestas kelkaj difinoj iom tro precizaj, kiuj tro strikte fiksas unu sencon, jen du ekzemploj :
Preferindas ke fundamentaj vortoj restu iom relativaj, por ke en frazo ili glate funkciu interkonekte kaj dinamike. La riĉeco de Esperanto dependas de elasteco, de relativeco kaj de dinamikeco ĉe ĉiuj komunaj vortoj.
La kapvortoj kiujn la redaktintoj taksis bazaj ricevis majusklajn literojn ; inverse la vortoj specialaj, scienc-teknikaj, ankaŭ la vortoj kies utilo aŭ senco aspektis duba ricevis malgrandajn literojn. Ĉi-tiu tipografio estas reproduktita en la jena reeldono. Rimarkeblas ke ĉi-tiuj bazaj vortoj de PVEE ne ĉiuj troveblas en la Universala Vortaro kaj ties Oficiala Aldono, kiuj estas relistigitaj aparte en la libro (sen difinoj).
En 1905 estis fondita la Lingva Komitato, estrata de Boirac, por malebligi ke la nova lingvo disfalu en dialektojn. Verdire la Komitato kaj la Akademio ne viglis, pro kio Boirac plendis, kaj la juna lingvo, per siaj propraj fortoj, per siaj uzantoj, per sia intima stabileco, sukcesis plue kreski kaj flori.
La malsukceso de la reformo "Ido" de S-roj Couturat & Beaufront, reformo plej bruema dum la redaktado de PVEE, montris kiagrade Esperanto posedas ĝustan kaj stabilan ekvilibron, ekvilibro dependa de facila elasteco en senrigida tamen solida strukturo, ekvilibro ne trovebla la sama ĉe la "naturaj lingvoj". Ĉi-tion, ĉi-tiam, tute komprenis nur kelkaj Esperantistoj.
Reciproke, majstri Esperanton bezonas pli da inteligento ol da memoro. Tiu inteligenteco, la genio de Esperanto, legeblas post la difino en la dua parto de la artikolo : en la multo de la kungluaĵoj, de la kunmetitaj vortoj. La kunmetaĵoj, nur en tiaj kompletaj difinvortaroj, kiaj PVEE, la vortaro de Kabe, PV-PIV kaj ReVo legeblas.
Rimarkoj pli la amplekso de la vorttrezoro rilate al ĝia disvastiĝo, pri novaj radikvortoj, pri fundamenta rolo de la afiksoj k.a. legeblas en artikolo de R. de Saussure : La nasko de Lingvo Internacia en la Literatura Almanako 1909 de Lingvo Internacia.
Utilas rimarki ke sur ĉi-tiu tereno de teorio okazis la gramatika batalo inter Esperanto kaj Ido : R. de Saussure asertis ke derivado, laŭ strikta gramatika senco, ne ekzistas en Esperanto. Aserto malĝusta laŭ la tiama opinio ke Esperanto estas latinida lingvo, sed normala se konsideri ke ĝi similas al aglutina aŭ izola lingvo kiaj la Korea, la Ĉina, la Japana.
La gramatika specifikeco de la radikoj gravas se kompari du vortojn tre parencajn, aŭ se aldoni neologismon en la vorttrezoron, ĉar ne utilas neologismo el specifikeco sama al jam ekzistanta vorto. Kontraŭe, se vortoj situas komplemente, ekzemple unu en la kampo aga (verbo) kaj alia en la kampo stata (aĵo) aŭ en la kampo aspekta (adjektivo, adverbo), aŭ se unu estas esence aktiva kaj la alia pasiva, la rezultonta esprimebleco estas pli diversa, riĉa.
Afiksoj verbaj : "-ad", "-ig", "-iĝ", kiuj naskas nature kaj senpere verbojn. Boirac atentigas ke "-ig" kaj "-iĝ" iafoje estas pleonasme aldonitaj al jam aktiva aŭ pasiva verbo (anstataŭ "veki" oni misuzas : "vekigi").
c80f0f1006