स्वयंसहाय्यता बचत गट म्हणजे काय ? - सर्वसाधारण 15-20 लोकांचा/महिलांचा अनौपचारिक समूह म्हणजे
स्वयंसहाय्यता बचत गट.
- निश्चित स्वरूपाचे उद्दिष्ट घेऊन स्व-इच्छेने एकत्र आलेल्या
लोकांचा/महिलांचा समूह म्हणजे बचत गट.
- एकाच कारणासाठी गटातील लोकांच्या उन्नती, विकास व फायद्यासाठी
एकत्रित आलेला समूह म्हणजे बचत गट होय.
- प्रत्येक सभासद समान रक्कम, ठराविक कालावधीत बचत म्हणून
एकत्र करतात व त्याचा उपयोग सभासदांच्या आर्थिक गरजा
भागविण्यासाठी
लोकशाही मार्गाने करतात.
- ही कोणतीही योजना अथवा प्रकल्प नसून महिलांना व युवकांना
संघटित करण्यासाठी, त्यांना विकासात्मक स्वरूपाचे शिक्षण
देण्यासाठीचे माध्यम होय.
वरती
बचत गटासाठी शासनाच्या योजना व फायदे.
- ग्रामीण भागातील दारिद्रय रेषेखालील व्यक्तींच्या बचत गटास
ग्रामविकास विभागाच्या ग्राम स्वरोजगार योजनेत प्रकल्प
संचालक, जिल्हा ग्रामीण विकास यंत्रणा व गट विकास अधिकारी,
(पंचायत समिती) यांचेकडून स्वयंरोजगारासाठी रु.10,000/-
अनुदान दिले जाते व त्यावर बॅंकेकडून रु.15,000/- कर्ज
असे एकूण रु.25,000/- खेळते भांडवल दिले जाते.
- शहरी भागातील व्यक्तींच्या बचत गटास आयुक्त तथा संचालक,
महानगरपालिका प्रशासन यांच्या सुवर्ण जयंती शहरी रोजगार
योजनेत उपायुक्त,
महानगरपालिका व मुख्याधिकारी, नगरपालिका यांचेकडून
स्वयंरोजगारासाठी रु.1.25 लाख (50%) अनुदान दिले जाते
व उर्वरित 50% रक्कम
रु. 1.25 लाख राष्ट्रीयकृत बँकेमार्फत कर्जरूपाने मिळते.
- शहरी भागातील दारिद्रय रेषेखालील लाभार्थ्यास आयुक्त
तथा संचालक, महानगरपालिका प्रशासन यांच्या सुवर्ण जयंती
शहरी
रोजगार योजनेत उपायुक्त, महानगरपालिका व मुख्याधिकारी,
नगरपालिका यांचेकडून स्वयंरोजगारासाठी 15% परंतु कमाल
रु. 7500/- इतके अनुदान शासनाकडून दिले जाते. हे अनुदान
राष्ट्रीयकृत
बॅंकेकडील जास्तीत जास्त कर्ज रु. 50,000/- वर दिले
जाते.
- राष्ट्रीयकृत बॅंका गटाच्या बचतीच्या प्रमाणावर 1:2 ते
1:4 या प्रमाणात टप्प्याटप्प्याने गटास कर्ज देतात.
- सहकारी बॅंका बचत गटाच्या बचतीच्या प्रमाणात म्हणजेच
1:1 ते 1:4 या प्रमाणात व्यवसायासाठी कर्ज देतात.
- स्टेट बॅंक ऑफ इंडिया बचत गटातील सदस्याला घरबांधणीसाठी
रु. 50,000/- व भुखंड खरेदीसाठी रु. 25,000/- कर्ज
7.75 % व्याजदराने
देते.
वरती
बचत गटाचे फायदे.
- संघटन होते व बचत आणि काटकसरीची सवय लागते.
- बचत गटामुळे अडीअडचणींच्या वेळेस तातडीच्या गरजा भागविण्यासाठी
सावकाराकडून कर्ज घ्यावे लागत नाही.
- त्वरीत व सुलभरित्या कर्ज पुरवठा होतो व सभासदांना बचतीची
सवय लागते आणि बँकेचे व्यवहार माहिती होतात.
- सावकारी कर्जाच्या तुलनेत अत्यंत कमी व्याजदरात आर्थिक
सहाय्य उपलब्ध होते त्यामुळे सदस्यांच्या एकमेकांच्या
आर्थिक अडचणी
सोडविल्या जातात.
- सभासदांमध्ये परस्पर सहकार्य व विश्वास निर्माण होतो.
- सभासदांना अंतर्गत कर्ज पुरवठा अल्प व्याजदराने होतो.
- महिला घराबाहेर पडून त्यांना नवीन बाबी शिकण्याची संधी
मिळते.
- महिला स्वावलंबी होतात.
- महिलांना बचत, कर्ज घेणे व परतफेड करणे अशा आर्थिक व्यवहारांची
माहिती होते व त्यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो.
- सरकारच्या लोककल्याणाच्या विविध योजनांची माहिती होते.
- समाजात स्थान निर्माण होते.
- परतफेडीची सवय लागते.
- कार्यरत असलेल्या बचत गटास एक वर्षानंतर प्रती सभासद
रू. 1000/व जास्तीत जास्त रू. 25000/पर्यंत व्यवसायासाठी
खेळते
भांडवल (कॅश क्रेडीट) मिळते.
- दारिद्रय रेषेखालील बचत गटास व्यवसायासाठी रू. 1.25 लाख
किंवा 50% यापैकी कमी असेल त्या रकमेएवढे अनुदान मिळते.
वरती
गट स्थापन्याच्या पाय-या. (स्टेप्स)
- प्रथम कार्यक्षेत्राची निवड करून त्या कार्यक्षेत्रात जाऊन
बचत गटाची संकल्पना व्यवस्थित व स्पष्टपणे समजावून देऊन
गट स्थापन्यास प्रोत्साहित केले जाते.
- गटामध्ये सहभागी होणा-या 15 ते 20 इच्छुक महिला / पुरूषांचा
गट तयार केला जातो.
- सर्वांच्या संमतीने सोईच्या वेळी सार्वजनिक ठिकाणी बैठक
आयोजित करून बचत गटाविषयी माहिती दिली जाते.
- बैठकीत सर्व संमतीने गटाला एक नांव देण्यात येते व गटामध्ये
जमा करावयाच्या बचतीची रक्कम ठरविली जाते.
- गटाच्या नांवे बँकेत खाते उघडले जाते व प्रत्येक महिन्याची
जमा रक्कम खात्यात जमा करण्यात येते.
- लघुसिंचनाचे बाबतीत व अपंग व्यक्तींच्या बाबतीत 5 व्यक्तींचा
गट बनविला जातो.
- एका कुटुंबातील फक्त एकच व्यक्ती गटात सभासद होऊ शकते.
- गट स्थापनेचा कालावधी सर्वसाधारणपणे 6 महिने गृहित धरला
आहे. 6 महिन्यांनंतर गटाची प्रतवारी (Grading) करण्यात
येते.
- शेजारी राहणा-या महिला किंवा एकाच ठिकाणी काम करणारे
15 ते 20 सहकारी बचत गट स्थापन करू शकतात.
वरती
बचत गटांचे व्यवस्थापन.
- गटाच्या कार्यक्षेत्रात दरमहा किमान एक बैठक घेतली जाते व
प्रत्येक सभेची विषयपत्रिका काढली जाते.
- एक गट प्रमुख नेमला जातो व दरवर्षी तो बदलला जातो.
- गटाच्या विकासासाठी सर्व सभासदांचा निर्णय प्रक्रियेत
सहभाग असतो व नियमांचे पालन करतात.
- नियम हे गटाच्या सर्व सभासदांनी ठरविलेले असतात.
- सर्व सभासद हे मालक असतात. शिवाय सामुहिक जबाबदारी असते.
- प्रत्येक गट स्वतःची आचारसंहिता व नियमावली ठरवितो.
- प्रत्येक व्यक्ती पाहून कामाची जबाबदारी सोपविली जाते.
- हजेरीपत्रक, कार्यवृत्तान्त, कर्ज नोंदवही, सामान्य लेजर,
रोकड वही, बँक पासबुक, वैयक्तिक पासबुक इ. रेकॉर्ड
ठेवले जाते.
वरती
उद्देश.
- सावकारांच्या पाशात अडकावे लागू नये व बचतीची सवय लागावी
हा बचत गट स्थापन करण्यामागचा प्राथमिक हेतू आहे.
- सदस्यांनी दैनंदिन स्वरूपांत काही बचत करायची आणि अडीअडचणींना
या एकत्रित बचतीतून कर्ज घ्यायचे ही बचत गटाची मूळ
संकल्पना.
- बचत गटातील महिलांचे व युवकांचे मानसिक व वैचारिक परिवर्तन
घडवून आणून त्यांना स्वबळावर उभे राहण्यास मदत करणे.
- दारिद्रय रेषेखालील गरीब महिलांच्या विकासासाठी 10 किंवा
त्यापेक्षा अधिक महिला एकत्र येऊन बचत गट स्थापन करून
बचतीला प्रोत्साहन देणे व अडीअडचणींना छोटे कर्ज मिळवून
देणे.
वरती
स्वयंसहाय्यता बचत गटातील कर्ज वितरण पधदत.
- कर्ज गटाबाहेरील व्यक्तीस देत नाहीत.
- सर्व रक्कम एकाच सदस्यास देत नाहीत.
- कर्जाच्या रकमेची गरज किती हे बघतिले जाते.
- सर्व सदस्यांना समान कर्ज दिले जात नाही.
- परंतु कर्जावर सर्व सदस्यांना समान व्याजदर आकारला जातो.
- परतफेडीचे अल्पमुदतीचे वेळापत्रक केले जाते.
- कर्जवितरण व परतफेडीची नोंद नोंदवहीत अत्यावश्यक.
- स्वयंसहाय्यता गटाची कर्जासंबंधी बॅंकेशी संलग्नता (लिंकेज).
वरती
स्वयंसहाय्यता बचत गटाची कामे.
- ठराविक रक्कम प्रत्येक बैठकीला जमा करणे.
- लोकशाही पध्दतीने 2-3 नेत्यांची निवड.
- मासिक / पाक्षिक नियमित बैठका घेणे.
- हजेरी पुस्तक व इतिवृताची नोंदवही नियमित ठेवणे.
- पैशाच्या आवक जावकाची पारदर्शकपणे नोंद ठेवणे.
- सदस्यांच्या दैनंदिन गरजा व उत्पादन करण्यासाठी कर्ज
उपलब्ध करुन देणे.
- कार्यकुशलता व सबळीकरणासाठी उपक्रम राबविणे.
- आळीपाळीने नेतृत्व रचना करणे.
वरती
बचत गटांनी ग्रामविकासात केलेली कामगिरी.
- महिला धाडसी बनल्या.
- एकमेकांच्या दु:खात सहभागी झाल्या.
- दारुबंदी केली.
- श्रमदानाने रस्ते तयार केले.
- एस.टी. बसेस सुरु केल्या.
- आरोग्य विषयक कामे केली.
- आर्थिक बाबींची सोडवणूक केली.
- शैक्षणिक विषयक कामे केली.
- सामाजिक कामे केली.
- महिलांमध्ये स्वयंरोजगाराची गोडी निर्माण केली.
- बॅंकाच्या कार्यपध्दतीची ओळख झाली.
वरती
बचत गटाची महाराष्ट्रातील चळवळ.
- सन 1992 मध्ये राष्ट्रीय कृषी व
ग्रामीण विकास बँकेने (नाबार्ड) पुढाकार घेऊन सुरू केलेल्या
स्वयंसहायता समूह बँक संलग्नता कार्यक्रमाने आता राज्यात
चांगलीच प्रगती केलेली आहे.
- महाराष्ट्र राज्यात एक लाखांहून अधिक बचत गटांच्या माध्यमातून
सुमारे 267 कोटी रूपयांचा पतपुरवठा सामान्य नागरिकांना
करण्यांत आला आहे.
- राज्यात चंद्रपूर जिल्ह्यात सर्वाधिक म्हणजे 18,000 बचत
गट स्थापन झालेले आहेत.
- राष्ट्रीयीकृत बँकांमध्ये सुध्दा आता बचत गट जोडण्याची
स्पर्धा सुरू झाली आहे.
- स्टेट बँक ऑफ इंडिया बचत गट स्थापनेत अग्रेसर असून, त्यांनी
46,000 बचत गट स्थापन केले आहेत.
- त्यापाठोपाठ बँक ऑफ महाराष्ट्रने 24,000 बचत गट जोडले
आहेत.
- बँकांकडून 8.5% व्याजदराने बचत गटांना कर्ज पुरवठा केला
जातो.
- बचत गटांना दिलेल्या कर्जाची 100% वसुली होऊ लागल्याने
बँकांचा बचत गटाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन बदलला आहे.
- बचत गटांना बचतीच्या चार पट कर्ज व सदस्यांना प्रशिक्षण
देण्यात येते.
- दिलेले कर्ज हमखास वसूल होण्याची खात्री असल्याने राज्यातील
बचत गटांचे महत्त्व आता राष्ट्रीयीकृत बँकांनाही वाटू
लागले आहे.
स्वयंसहाय्यता
बचत गट स्थापन करण्यामध्ये ज्यांचा महत्त्वाचा सहभाग
आहे अशी कार्यालये / संस्थांचे
मुख्य कार्यालय व त्यांच्या
इतर कार्यालयांचे जिल्हानिहाय पत्ते खालीलप्रमाणे
|
राष्ट्रीय
कृषी आणि ग्रामीण विकास बॅंक (नाबार्ड)
राष्ट्रीय कृषी आणि ग्रामीण विकास
बँक (नाबार्ड) हे ग्रामीण भागात स्वयंसहाय्यता बचत गट स्थापन
करण्यासाठी स्वयंसेवी संस्थांची मदत घेतात. स्वयंसेवी संस्था
ह्या बचत गट स्थापन करतात, त्यासाठी नाबार्डकडून त्यांना
आर्थिक व प्रशिक्षण विषयक सर्व सहकार्य मिळत असते. थोडक्यात
ग्रामीण भागामध्ये नाबार्ड ही संस्था स्वयंसहाय्यता बचत गट
हे स्वयंसेवी संस्थांच्या माध्यमातून स्थापन करते.
तसेच बचत गटाच्या माध्यमातून महिलांनी उत्पादित केलेल्या मालाला बाजारपेठ मिळवून
देण्यासाठी जिल्ह्याच्या तसेच मोठया शहरांच्या ठिकाणी उत्पादित मालाची प्रदर्शने
भरवून त्या प्रदर्शनामधून महिलांचा आर्थिक मदत होते.
पत्ते पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा.
महिला आर्थिक विकास महामंडळ मर्यादित (माविम) महिला आर्थिक विकास महामंडळ मर्यादित
(माविम) ही संस्था ग्रामीण भागात तसेच शहरी भागात महिलांचे
स्वयंसहाय्यता बचत गट स्थापन करते. या कामामध्ये माविमला
त्यांनी नेमलेल्या स्वयंसेवी संस्थांसुध्दा मदत करतात. विशेष
म्हणजे तालुका कार्यक्षेत्रात सहयोगिनींच्या मार्फत बचत गटांची
स्थापना व गटांना प्रशिक्षण देण्यात येते.
बचत गटातील महिलांना स्वयंरोजगारासाठी स्वर्ण जयंती ग्राम स्वयंरोजगार योजना,
सुवर्ण जयंती शहरी रोजगार योजना, कामधेनू योजना तसेच केंद्र शासन पुरस्कृत स्वयंसिध्दा
योजना यामध्ये माविमकडून मदत होते. बचत गटातील महिलांसाठी प्रदर्शन व मेळावे,
महिला जाणीव जागृती कार्यक्रम राबविले जातात. तसेच बचत गटांना वित्त सहाय्य मिळवून
देण्याकरिता प्रस्तावांची छाननी करून ते प्रस्ताव राष्ट्रीय महिला कोष यांच्याकडे
सादर केले जातात.
पत्ते पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा.
नगरपरिषद प्रशासन संचालनालय महानगरपालिका तसेच नगरपालिका क्षेत्रातील
दारिद्रय रेषेखालील तसेच मागासवर्गीय महिलांसाठी नगरपरिषद
प्रशासन संचालनालयातर्फे महिलांचे स्वयंसहाय्यता बचत गट महानगरपालिका
तसेच नगरपालिका क्षेत्रात स्थापन केले जातात. बचत गटांतील
महिलांना शासनाच्या सुवर्ण जयंती शहरी रोजगार योजनेमध्ये
स्वयंरोजगारासाठी कर्ज तसेच प्रशिक्षण सुध्दा दिले जाते.
शहरी भागामध्ये स्थापन झालेल्या
बचत गटांनी उत्पादित केलेल्या वस्तूंना बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी
प्रदर्शने आयोजित केली जातात.
पत्ते पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा.
ग्रामीण विकास विभाग
ग्रामीण भागामध्ये दारिद्रय रेषेखालील तसेच अपंग, मागासवर्गीय, महिला यांच्या
आर्थिक व सामाजिक उन्नतीसाठी ग्रामीण विकास विभागाने स्वयंसहाय्यता बचत गट स्थापन
करण्याचा उपक्रम सुरु केलेला असून जिल्ह्याचे प्रकल्प संचालक व गट विकास अधिकारी
तसेच स्वयंसेवी संस्था यांच्या माध्यमातून बचत गट स्थापन केले जातात. ग्रामीण भागातील बचत गटातील महिलांनी
उत्पादित केलेल्या वस्तूंना बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी जिल्हा
परिषदेच्या माध्यमातून प्रदर्शने आयोजित केली जातात. तसेच
बचत गटातील सभासदांना प्रशिक्षण व स्वयंरोजगारासाठी कर्ज
दिले जाते.
पत्ते पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा.
इ. राष्ट्रीयकृत, शेडयुल्ड व सहकारी बँका
शासनाप्रमाणेच बचत गट स्थापन करण्याचे काम राष्ट्रीयकृत, शेड्युल्ड व सहकारी बँका
शहरी व ग्रामीण भागामध्ये करतात. बँका स्वतंत्रपणे बचत गट स्थापन करीत असल्यामुळे
बचत गटांच्या बचतीच्या प्रमाणात म्हणजेच 1 : 1 ते 1 : 4 या प्रमाणात स्वयंरोजगारासाठी
कर्ज देतात. स्वयंसेवी संस्थांची मदत घेऊन बँका कर्ज व प्रशिक्षणाची सुविधा बचत
गटांना देतात. बँका स्वतंत्रपणे बचत गटाच्या
सभासदांनी उत्पादित केलेल्या वस्तूंना बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी
प्रदर्शने आयोजित करतात.
बँकांच्या विविध योजनांसाठी येथे क्लिक करा.
स्वयंसेवी संस्था स्वयंसेवी संस्थांचा स्वयंसहाय्यता
बचत गट स्थापन करण्यामध्ये मोठा सहभाग आहे. गावपातळीपर्यंत
स्वयंसेवी संस्थांचा कामामध्ये सहभाग असल्यामुळे मोठया प्रमाणात
बचत गट स्थापन करण्याचे काम स्वयंसेवी संस्थांकडून होत आहे.
स्वयंसेवी संस्था ह्या बचत गटातील
सभासदांना मार्गदर्शन, प्रशिक्षण, शासनाच्या स्वयंरोजगार
योजनांची माहिती देण्याचे महत्त्वाचे काम करतात.
स्वयंसेवी संस्थांच्या माहितीकारिता येथे क्लिक करा.
|
