NOTATKI Z ANTROPOLOGII KULTURY
Aleksandra Wilczura
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
27.02.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
cw – obecność obowiązkowa
odchylenie w stronę antropologii religii
ETNOLOGIA – klasyfikacja ludów n podstawie ich cech środowiskowych i kulturowych; próba znalezienia ich rodowodu hist. (dynamika rozwoju); opis poszczególnych kultur. [nauka teoretyczna]
ETNOGRAFIA – opis i analiza porównawcza kultur oraz ich dziedzin wytworów w konkretnych hist. uwarunkowaniach [nauka opisowa]
ANTROPOLOGIA
- na kontynencie problem, bo utrwaliła się tradycja antropologii fizycznej i filozoficznej
- pojęcie anglosaskie
- bliższa socjologii – nauka o społecznościach (jednak o mniejszym zakresie badań – bardziej współczesnie niż historycznie)
- bada społeczności mniejsze – kultury mniej rozwinięte – przez to mniejsze
- preferuje obserwacje niż metody ilościowe
· dynamizm zainteresowań [kontakt, wywiad ucz., bezp., obserwacja]
|
antropologia społeczna |
antropologia kulturowa |
|
- bada konstrukcje społeczne w małych społecznościach - instytucje - struktura społeczna i jej wpływ na zachowanie CAŁOŚĆ wiążąca elementy (ogół, szczegół)
|
bada różnorodność kultur odzwierciedlenie zachowań ludzkich od całokształtu kultury ELEMENTY składające się na CAŁOŚĆ |
CLYDE KLUCKHORN – DEFINICJE KULTURY:
całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społ. człowieka, wspólnych szeregowi grup, ustalonych i zdolnych rozprzestrzeniać się.
CZARNOWSKI - DEFINICJA
TENDENCJE W ANTROPOLOGII:
1. DZICY – egzotyzm lub swoi – lud
2. ZMIANY W KULTURACH (dynamika spotkań międzykulturowych)
3. ZWROT KU WŁASNEJ SPOŁĘCZNOŚCI (z narzędziami badawczymi z poprzednich punktów)
Antropologia ma ambicje bycia nauką uogólniającą humanizm (mamy już antropologie wszystkiego).
OPOZYZJA NATURA – KULTURA
- KULTURA – czyli to, co uzupełnia biologię i jednocześnie przekracza ją.
- Nie ma człowieka bez kultury (30 udokumentowanych przypadków dzieci wychowanych przez zwierzęta – nie dało się resocjalizować – homo ferus – człowiek dziki).
- Nie można rozumieć kultury kategoriami innej kultury (kategorie heurystyczne).
_______________
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
05.03.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
KONCEPCJE PODZIAŁU ANTROPOLOGII:
C. Levi Strauss – twierdzenia (ogólność) – etnografia, etnologia, antropologia
E.E. Evans – metoda – antropologia fizyczna
Pritchard – przedmiot – etnologia, archeologia, antropologia społeczna
K. Morzyński – dziedziny kultury materialne i pozamaterialne (przedmiot) – etnografia, etnologia
E. Nowicki – typ społeczeństwa (przedmiot) – antropologia społeczeństw pierwotnych
– antropologia społeczeństw chłopskich
– antropologia społeczeństw miejskich
– antropologia społeczeństw dawnych cywilizacji
ETNOGRAFIA OPISOWA – ETNOGRAFIA TEORETYCZNA
Antropolodzy – posługują się bardziej metodami jakościowymi (jedzie i bada)
Antropologia społeczna bada:
- zbiorowości zinstytucjonowane
- zachowanie osób i grup w tych zbiorowościach
- stosunki międzyludzkie (jaki wpływ ma na nie struktura - w ramach instytucji.
Antropologia kulturowa bada:
- rejestracja różnorodności kultur (też w ramach szeroko pojętej kultury)
- subkultury
- relacje międzygrupowe (w ramach kultury)
ROZWÓJ ZAINTERESOWAŃ ANTROPOLOGÓW:
1. koncentrowanie się na ludziach prymitywnych (badanie ontogenezy człowieka)
- ewolucjonizm społeczny (dzicy - my)
2. „swoi dzicy" – społeczności wiejskie
3. zjawisko zmiany kulturowej (jak ci dzicy, których badaliśmy się zmieniają, itp.)
4. kultury „mieszańców"
5. własne społeczności, współczesność
WARUNEK KONIECZNY
- kulturowe zróżnicowanie w obrębie jednolitych możliwości gatunkowych człowieka.
I PIERWOTNE = PRZEDPIŚMIENNE = PRZEDKLASOWE
- duży stopień izolacji
II XIX w. zainteresowanie społecznościami chłopskimi
III miejskie – zazębia się trochę z socjologią, ale odmienne techniki
PIERWOTNE ROZUMIENIA
Kultura jako system adaptacyjny, gwarantujący przetrwanie (cytat z Cycerona)
Kultura jako 'agri'
Działalność pielęgnowania w sobie człowieczeństwa – gr. PAIDEIA
POLSKA
Joachim Lelewel – moralność, religia, zwyczaje, organizacja społeczna, praca fizyczna i umysłowa, nauka, sztuka
Podejście do kultury zależy od zainteresowań badacza.
Kulturoznawstwo jednak nie godzi się na redukcjonizm pojęcia 'kultura' – obejmuje całość jej znaczeń.
DEFINICJE KULTURY:
Kroemer i Kluckhorn – 160 definicji kultury
Lejba – 100 definicji kultury
GRYPY/TYPY DEFINICJI:
1. NOMINALISTYCZNY – (opisowo-wyliczający)
- nast. hist. najprostszy strukturalnie, ale długi zbiór konkretnych elementów części składowych.
- instytucyjny charakter zaliczania danych elementów do zbioru.
- Taylor – „kultura czyli cywilizacja…"
2. TYP GLOBALNY – antropologiczne definicje – np. Malinowski
3. TYP HISTORYCZNY
- nacisk na tradycje, jako przekazywanie dziedzictwa
- Stefan Czarnowski
4. TYP NORMATYWNY
- akceptacja, podporządkowanie się zachowań ludzkich normom, wzorom, modelom, wartościom
- Talcott Persons
5. TYP PSYCHOLOGICZNY
- psychiczne mechanizmy przyswajania kultury
- uczenie się norm, formowanie nawyków czyli PRZYSWAJANIE KULTURY
6. TYP STRUKTURALNY (STRYKTUALISTYCZNY)
7. TYP GENETYCZNY
Ward Goodenough?
KULTURA –
- SYMBOLIZM
- OBIEG MIĘDZYPOKOLENIOWY
Małpy uczą się od siebie nawzajem, ale nie jest to kultura ani nawet protokultura, bo nie przekazują treści symbolicznych.
LEVI STRAUSS – wskazuje na umowność podziału NATURA – KULTURA na przykładzie dwóch plemion : Makaritare
Tego co jest ludzkie, a co zwierzęce.
WZGLĘDNOŚĆ, RELATYWIZM KULTUROWY
JEDNORODNOŚĆ NATURY LUDZKIEJ
Michael Corrifuers
___________
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
19.03.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
RELIGIA
Definicji Religii jest tyle co definicji kultury. (dużo)
Pierwotne rozumienie religii:
1. Rzymianie – nominalne – odnoszące się do nazwy
- relegare – łac. – odczytać na nowo – przestrzeganie czci bogów
LAKTANCJUSZ – religare = wiązać, spajać – powiązanie, związek moralny człowieka z bogiem.
SW AUGUSTYN - religare – ponownie wybierać.
DEFINICJE REALNE (odnoszące się do rzeczy, zjawiska):
· GENEZA
1) FREUD – neuroza kolektywna (mająca początek w bezradności człowieka wobec natury i własnego instynktu)
2) ENGELS – odzwierciedlenie sił zewnętrznych rządzących ludzkim bytem, w którym przybierają one postać nad naturalistyczną.
· FUNKCJA:
1)aktywność religii,
2) pole, cele
- SONDERBLUM – stosunek między człowiekiem a ponadświatową siłą, w którą człowiek wierzy – modlitwa, zaufanie, bojaźń, ofiara, etyka.
- FROMM – każdy system myśli i działań podzielany przez grupę ludzi i dostarczający orientacji i przedmiotu czci – potrzeb będących wyposażeniem psychiki ludzkiej.
CELE:
ŚW TOMASZ – cnota, sprawiedliwość, na mocy której człowiek oddaje Bogu cześć, dług wobec bogów.
JOHN M. YINGER – system wierzeń i praktyk za pomocą których grupa ludzki zmaga się z problemami (ostatecznymi) życia.
W religioznawstwie powszechnie przyjmuje się definicje TIELECZO - SONDERBLOMA:
„Stosunek między człowiekiem i potęga nadludzką, w którą wierzy i od której staje się zależny, wyrażający się w wymiarach doktrynalnym (wiara), rytualnym (kult), organizacyjnym (kościół, itp.)."
________
26.03.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY – trzeba uzupełnić
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
2.04.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
KULTURA – człowiek, jako twórca; myślenie, działanie
- człowiek jako rezultat.
Człowiek wyraża i realizuje swoje potrzeby, emocje, wrażenia za pomocą kultury.
Człowiek manipuluje kulturą w życiu zbiorowym.
Kultura ma środki przymusu – nimi skłania człowieka do określonych działań.
GRUNTOWNOŚĆ UKULTURALNIENIA – np. wymiotujemy po zjedzeniu dżdżownicy (realizacja nawet biologiczna)
RYGORYZM OBOWIĄZYWANIA – wzorce kultury jako obowiązujące
Człowiek jako członek społeczności – kultura zjawiskiem społecznym.
PROFIL PSYCHICZNY – kultura go wytwarza, kształtuje np. dusza słowiańska.
- kumulacja przekazu międzypokoleniowego
- dyfuzja
- różne miejsce jednostki w społeczeństwie
Kultura jest REGULARNA (powtarzalna) – jest zbiorem elementów powtarzalnych, ujmowanych w prawidłowości.
- stopień tej regularności,
- jak szeroko ma być rozpowszechniony wzór zachowań by mógł być uznany za kulturowy .
Kultura ma charakter WYUCZONY. Nie jest przekazywana biologicznie, genetycznie. – proces PRZYSWAJANIA.
NAŚLADOWNICTWO – świadome i nieświadome:
1. wychowanie – uczenie się – naśladowanie
2. uczenie się nieświadome – „duch" kultury
np. STRACH – jego przyczyny zakorzenione są w kulturze.
CECHY ZJAWISK KULTUROWYCH
- wymiar czasowy kultury
- 2 sposoby badania kultury – ATRYBUTYWNY i DYSTRYBUTYWNY.
1. kultura jako atrybut człowieczeństwa,
2. kultura trwa i rozwija się w ludzkości
Wyróżniamy typy kultur (klasyfikacja):
- zbiór cech rozpatrywanych czasowo,
- mające swoje historie.
Kultura ma wymiar przestrzenny.
- atrybutywna – rozprzestrzenia się od ciepłych do zimnych
dystrybutywna – ma swe miejsca występowania.
DYFUZJONIZM –kultura jest systemem – składa się z elementów zależnych od siebie nawzajem i tworzących całość.
Kultura jest prawidłowa.
RELIGIA
3+1 elementów – doktrynalny, kulturowy, organizacyjny, + religijny
Max Muller – zm 1900
Rodney Stark : Charles Glock
Wymiary zaangażowania religijnego:
1. wymiar ideologiczny/ ideowy
2. wymiar praktyczny – obrzędowe i dewocyjne
3. wymiar doświadczeń
4. wymiar intelektualny
5. wymiar uczynków/ konsekwencji
_____
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
09.04.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
MAPA WZORCÓW KULTUROWYCH
DOBRA KULTURY:
DOBRO (definicja ekonomiczna) – materialne środki zaspakajające potrzeby ludzkie
DOBRO KULTURY – zależy od definicji kultury
DOBRO INSTRUMENTALNE – do zdobycia innych dóbr
DOBRO ONTOTELICZNE
LUDZIE PRZYPISUJĄ WARTOŚĆ RZECZOM I ZJAWISKOM
WZORY KULTURY: - konkretne przejawy w danych sytuacjach
1. zwyczajowe/ moralne (mores)/ prawne (laws)
2. uniwersalne/ specjalne/ alternatywne
RELIGIA – ogólny termin na określenie różnych sposobów za pomocą których ludzie dążą do przejścia w wyższy stan istnienia – osiągnięcia ostatecznej przemiany
________________
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
16.04.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
WZORCE / WZORY KULTURY = prawidłowości w reagowaniu na podobne sytuacje
2 Kryteria podziału:
- obowiązywania
- rozprzestrzeniania
· zwyczajowe – moralne, prawne
· uniwersalne – specjalne
1. Kultura oficjalna
2. Subkultura
SUBKULTURY
- nie ma ich w społecznościach plemiennych
- przeplatanie się kultur oficjalnych i subkultur
- np. Anisze w USA
- wzorce oficjalne czasem przestrzegane przez mniejszość społeczną (nie zinternalizowanie ich, ale też nie negowanie – gdy kultura jest w kryzysie)
Kryteria SUBKULTURY:
- etniczne,
- religijne,
- demograficzne
- dawniej używano w znaczeniu patologicznym
- też – kontrkultura, kultura alternatywna
DEFINICJA SUBKULTURY – względnie spójna grupa pozostająca na marginesie dominujących w danym systemie tendencji, życia społ.; wyrażająca swą odrębność poprzez zanegowanie lub podważenie utrwalonych i powszechnie akceptowanych wzorów kultury.
Zazwyczaj subkultury mają:
- swój język
- specyficzne wzorce zachowania
- specyficzny system wartości
- wspólne zainteresowania i dążenia
- względnie trwałe więzi
TONACJA UCZUCIOWO – EMOCJONALNA (pewien typ wrażliwości)
Subkultura jest względnie spójna.
TRAGEDIA BŁAHOSTEK – osobom bliskim nie wybaczamy nawet drobnych rzeczy (kłócimy się z nimi o błahostki), natomiast obcym potrafimy wybaczyć więcej
PRAWIDŁOWOŚCI
1. Istnieje tendencja, potrzeba tworzenia grup wewnętrznych i kolejnych mniejszych grup
2. na styku kultury wewn. i zaen. dochodzi do konfliktów
3. Ryzyko konfliktu zwiększa się gdy jedna z grup nabiera większego znaczenia
4. nadmierna świadomość podgrupowa prowadzi do konfliktu.
Film o „subkulturze gotyckiej".
EKSPRESJA RELIGIJNA
- Potrzeba separacji od rzeczywistości (jej negatywnych elementów – cierpienie, bezsens, itp.)
- Potrzeba przynależności, poddaństwa, przyporządkowania się sile wyższej
Kasia Bzdura – „Świętość Rudolfa Otto – elementy irracjonalne"
Otto – źródłem religii uczucie, cechą religii jest irracjonalność
ŚWIĘTA MOC = NOMINOSUM – lub jej odczucie w człowieku – przeżycie religijne
- wywołuje skrajne emocje, przekracza racjonalność
2 ASPEKTY NOMINOSUM:
1) misterium fascinans – przedmiot pociągający (fascynacja, miłość, łaska, zbawienie)
2) misterium tremendum – przedmiot pełen grozy (tajemniczy, majestatyczny, mocny)
- paradoks, dziwność, antynomia
- majestat
- tajemnica – 'misterium mirum' – coś całkiem dziwnego
- moc
3 PRZYKŁADY:
- Izajasz – 'nominacja' na proroka, groza, dramat, strach, potem posłuszeństwo, poddanie
- Szaweł – objawienie się Jezusa na drodze do Damaszku
- Św. Piotr – przeżycie w Jafie (niekoszerne mięso)
_______________
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
23.04.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
DYNAMIKA ZMIAN KULTUROWYCH
Postulowanie i apelowanie (wzorców)
Odwoływanie się do jakiegoś wzorca idealnego, do którego trza dążyć (np. społeczeństwo bezklasowe, szacunek dla starszych)
WZORCE REALNE - nie obrażaj sąsiada
WZORCE IDEALNE - kochaj sąsiada
WZORCE CZYSTO IDEALNE
WZORCE PROPAGOWANE i REALIZOWANE
- ksiądz mówiący o małżeństwie – propaguje i nie realizuje
- realizuje i nie propaguje – rzadka sytuacja (realizując jednocześnie propagujemy)
- często: propaguje a realizuje wzorzec przeciwny (hipokryzja)
WZORCE OSŁABIAJĄCE i WZMACNIAJĄCE
WZORCE TOWARZYSZĄCE – pełnią funkcję pomocniczą (np. muzyka przy nauce, ozdóbka na torebce)
WZORCE KATALIZUJĄCE = wzmacniające + towarzyszące – wspólna nazwa
WZORCE INICJUJĄCE i KOŃCZĄCE
WZORCE INICJUJĄCE – wpływają na rozpoczęcie realizowania wzorów (np. powstanie esperanto – idea wspólnego języka)
WZORCE KOŃCZĄCE – wpływają na zaprzestanie realizowania pewnych wzorców (np. eutanazja – koniec cywilizacji życia)
DOŚWIADCZENIE MISTYCZNE KONTAKTU Z SACRUM
Doświadczenie radykalnej przemiany życiowej (pod wpływem przeżycia religijnego)
Joseph Smith (1805-1844)– założyciel kościoła mormońskiego , (K. J. Ch w Dniach Ostatnich)
- „Księga Mormona"
- „Perła Wielkiej Wartości"
MORTE – czarny niewolnik, któremu objawił się Pan
RAMA KRISHNA – KAPŁAN Kali, doznał objawienia w chwili próby samobójczej. Od tamtej pory wielokrotnie widywał Matkę Kali.
____________________
30.04.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY – ZAJĘCIA NIE BYŁO
____________________
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
07.05.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
BEHAWIORYZM I PSYCHOANALIZA
- człowiek jest osobą – nie da się go sprowadzić do części składowych
- realizuje się w interakcjach z innymi
- potrzeby podstawowe (biologiczne) i wyższe – oba rodzaje są właściwe dla naturalnego rozwoju człowieka – naturalne dla człowieka
Wyższe potrzeby można tłumić (jak kot Garfield)
LEW TOŁSTOJ – formuła religijności egzystencionalnej, indywidualnej
„Spowiedź" – kryzys duchowości (np. w liście wyznaje że Anna Karenina mu obrzydła jak rzepa)
- 1875 – rok tragiczny dla rodziny Tołstojów (umiera syn, córka i dwie ciotki)
- Tołstoj szalenie wymagający i surowy dla siebie
- Tołstoj przytacza w „Spowiedzi" bliskowschodnią przypowieść o wędrowcu uciekającym przed zwierzem, który uciekł do studni, a tam smok. Uwiesił się na gałęzi między zwierzem a smokiem, a tam czarna mała myszka podgryzła gałąź. W międzyczasie znalazł się miód i zaczął go zlizywać bo miód dobry.
- To był opis typów ludzkich względem egzystencji:
1) miodowcy – nie widzący smoka, myszy ani zwierza
2) ci, co zlizują miód, ale widzą smoka
3) samobójcy
4) widzący, ale bezsilni (ciągnący swe życie, czekający)
Tołstoj mówił: prości ludzie umierają godnie.
Tołstoj miał fazy religijne. Chciał nawet stworzyć swoją własną religię.
Film o Tołstoju
Martin Luter King za 2 tyg.
RELIGIA
Formy ekspresji religijnej
Zachód i Wschód – pewna łączność
podobieństwo ekspresji religijnej
4 formy ekspresji religijne:
1) wyniesienie ponad jednostkowość, przynależność do wspólnoty
2) Dbałość o grupową ekspresję – publiczny aspekt religijności (poza wspólnota nie ma np. zbawienia).
3) Podsycanie świata – wiara w grupow przywracanie porządku – odpowiedzialność ludzkości
4) Pierwotny akt (kosmiczny)
– nawiązanie do „prapoczątku" – źródła wszystkiego – mit kreacji wzorca dla dalszej historii świata
- nie jest aktem w historii, bo trwa cały czas, bo jest „praczasem"
- bywa wzbudzany w rytuałach (odtwarzany)
- nie zawsze to jest akt tworzenia – też czasem przełomowy punkt (np. w chrześcijaństwie)
TERMIN: FUNKCJONARIUSZE KULTU – strażnicy wiedzy i rytuałów, prawdy (szamani)
NEXT EPISODE: RYTUAŁY
______________-
Aleksandra Wilczura, 1 SUM BW
14.05.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY
RYTUAŁY PRZEJŚCIA
SZAMANI, KAPŁANI, TEOLOGOWIE – stoją na straży wiary
Nawiązanie do aktu pierwotnego – Pamięć o nim to podstawa dla funkcjonariuszy kultury.
- Przedmioty wykorzystywane w kulcie, także gesty, ruchy – są nosicielami „mocy"
- Rytuały są zbiorowe
E. Durkheim – „Sacrum i Profanum"
- obrzędy religijne i rytuały – realizowane w sacrum
- ceremonie – odnoszą się do sfery świeckiej
W społecznościach pierwotnych, plemiennych nasiąkniętych religią właściwie PROFANUM było bardzo ograniczone (w niektórych w ogóle nie istniało). PROFANUM może w pewnych okolicznościach stać się SACRUM.
ARNOLD VAN GENNEP – RYTUAŁY AMINISTYCZNE I DYNAMISTYCZNE
· ANIMA - dusza
· DYNA – energia
WAAL MSLEFIJT – RYTUAŁY PERIODYCZNE (sezonowe) i NIEPERIODYCZNE
· PERIODYCZNE – „cykli"
· NIEPERIODYCZNE – kryzysowe i niepowodzenia
AUTLONY WALLANCE – RYTUAŁY TECHNOLOGICZNE, TERAPEUTYCZNE i ANTYTERAPEUTYCZNE, IDEOLOGICZNE
· TECHNOLOGICZNE – intensyfikacji, ochronne (zapewniają byt, chronią przed niebezpieczeństwem)
- intensyfikacji – np. mało zwierza, roślin
- ochronne – np. szarańcza, susza
· TERAPEUTYCZNE - lecznicze
· ANTYTERAPEUTYCZNE – czarownicze
· IDEOLOGICZNE – przejścia (np. z chłopca w wojownika), rebelii (np. obalenie króla, który stracił moc)
· ZBAWIENIA – mistyczne, szamanistyczne, ekspiacyjne (odkupieńcze), zbawienne
· REWITALIZACYJNE – podobne do intensyfikacji – chodzi o PRZYWRÓCENIE PORZĄDKU
PRZEJŚCIA
– zmiana statusu, pozycji w grupie,
- akceptacja nowego statusu (pomoc)
- grupa (integracja)
Van Gennep : 3 FAZY
1) FAZA PRELIMINARNA – jednostka wyłączona z poprzedniej funkcji, statusu
2) FAZA LIMINARNA – jednostka nie jest już A, ale nie jest jeszcze B – podkreślanie nowych funkcji, testowanie kompetencji
3) FAZA POSTLIMINARNA – włączenie do nowej roli – symboliczne pierwsze próby
DOROCZNE – trwanie, cykliczne odradzanie się kosmosy
KRYZYSOWE – nieprzewidywalne, związane z zagrożeniem, kataklizmem (ale też np. obłęd członka społeczności)
FILM „TABOO – RYTUAŁY PRZEJŚCIA"
________________
21.05.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY – nie było zajęć
______________
28.06.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY – TRZEBA UZUPEŁNIĆ
______________
04.06.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY – TRZEBA UZUPEŁNIC
_______________
11.06.2008 ANTROPOLOGIA KULTURY – ostanie zajęcia