pytania i odpowiedzi - starożytna Grecja

[Stanisław Gliniak]

Opracował

 Stanisław Gliniak

Starożytna Grecja

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I Bogowie na Olimpie

 

 

1.         Jak miała na imię matka Kory?

Persefona (także Kore, Περσεφόνη Persephonē, gr. Κόρη Korē, łac. Proserpina, "dziewczyna") – w mitologii greckiej małżonka Hadesa, władczyni świata podziemnego i opiekunka dusz zmarłych. Była córką Demeter i Zeusa.

Demeter (także Demetra, gr. Δημήτηρ Dēmētēr, łac. Ceres) – w mitologii greckiej bogini płodności Ziemi, urodzaju, ziemi uprawnej, zbóż, rolnictwa.

Imię Demeter składa się z dwóch członów: meter oznacza matkę, zaś de to prawdopodobnie ge, czyli ziemia. Taka interpretacja nie jest pewna z powodu braku potwierdzenia w źródłach pisanych. Demeter była jednym z pradawnych bóstw przyrody. Była czczona nad Morzem Śródziemnym, a jej kult został włączony przez Greków do ich religii. Demeter była nazywana "panią ziarna", "panią zbóż". Była połączona z Kore ("Dziewczyna"), swoją córką, dlatego mówiło się o bóstwie w liczbie mnogiej: megala thea ("dwie wielkie boginie"), to theo ("dwa bóstwa"). Z czasem określono tożsamość córki Demeter, Persefony, której przypisano ojca, Zeusa.

Demeter - w mitologii greckiej bogini płodności Ziemi, urodzaju, ziemi uprawnej, zbóż, rolnictwa. Ze związku Demeter i Zeusa urodziła się Persefona – Kora.

 

 

2.         Jak nazywał się najładniejszy z bogów greckich?

Apollo

Apollo (gr. "Jaśniejący") – w mitologii greckiej syn Zeusa i Leto. Urodził się na wyspie Delos. Był bliźniaczym bratem Artemidy. Uważany za boga piękna, światła, życia, śmierci, muzyki, wróżb, prawdy, prawa, porządku, patrona sztuki i poezji, przewodnika muz. Przebywał na Parnasie, skąd zsyłał natchnienie.

 

 

3.         Gdzie mieszkają greccy bogowie?

Na Olimpie

W mitologii greckiej Góra Olimp uważana była za siedzibę bogów greckich, w tym najważniejszego – Zeusa. Z tego miejsca bogowie mieli kierować ludzkimi losami. Wierzono, że ilekroć jakiś człowiek próbował tam wejść, spadał z niego.

 

4.         Czego Afrodyta była boginią,?

Afrodyta (gr. Ἀφροδίτη Aphrodítē, łac. Aphrodite, Venus) – w mitologii greckiej bogini miłości, piękna, kwiatów, pożądania i płodności. Najbardziej urodziwa z bogiń antycznych mitów.

5.         Czyją córką była Atena?

Atena była córką Zeusa i prawdopodobnie Metydy (Metis).

6.         Jak nazywał się ulubiony napój greckich bogów?

Nektar – w mitologii greckiej napój bogów. Dawał im nieśmiertelność i wieczną młodość. Wraz z ambrozją stanowił ich jedyny pokarm. Podczas uczt na Olimpie roznosili go podczaszowie – Hebe (bogini i uosobienie młodości) i Ganimedes (ukochany boga Zeusa).

Wg Homera było to czerwone wino.

7.         Jak nazywał się grecki bóg wojny?

Ares (Mars)

 

8.         Jak narodziła się Atena?

Istniała przepowiednia, że Metyda urodzi córkę mądrzejszą od Zeusa i syna, który będzie od niego mocniejszy i go obali.

Król bogów połknął boginię, by przepowiednia nie miała szans się spełnić. Po niedługim czasie władcę niebios rozbolała głowa i przywołał do siebie boskiego kowala – Hefajstosa (w innych wersjach boga posłańców- Hermesa), któremu nakazał rozłupać sobie czaszkę. Ten usłuchał Zeusa, z którego głowy wyskoczyła Atena w pełnej zbroi.

9.           Wymień boginie olimpijskie.

1 Afrodyta - bogini piękności (12 Olimp)

2 Atena - bogini mądrości (12 Olimp)

3 Artemida - bogini łowów (12 Olimp)

4 Hera - bogini małżeństwa  (12 Olimp)

5 Demeter - bogini urodzaju

6 Hestia - bogini domowego ogniska (12 Olimp)

Persefona - bogini kiełkującego ziarna

Hebe - bogini młodości

Selene - bogini księżyca

Eos - bogini jutrzenki

Iris - bogini tęczy

Eris - bogini niezgody

Ejlejtyja - bogini rodzących kobiet

Nike - bogini zwycięstwa

Temida - bogini sprawiedliwości

Tyche - bogini szczęścia

Hekate - bogini mroku

Nemezis - bogini doli

Amfitryta - bogini morza

Charyty - boginki wdzięku

Muzy - boginki sztuki

Mojry - boginki przeznaczenia

Hory - boginki pór roku

Nimfy - boginki przyrody

Chloris - bogini kwiatów

Enyo - bogini wojny

10.          Wymień imiona bogów na Olimpie.

1 Zeus - bóg bogów (12 Olimp)

2 Posejdon - bóg morza (12 Olimp)

3 Hades - bóg zmarłych (12 Olimp)

4 Apollo - bóg sztuki  (12 Olimp)

5 Hefajstos - bóg ognia (12 Olimp)

6 Ares - bóg wojny (12 Olimp)

7 Dionizos - bóg wina

8 Hermes - posłaniec bogów (12 Olimp)

Helios - bóg słońca

Eros - bóg miłości

Tanatos - bóg śmierci

Pan - bóg pasterzy

Asklepios - bóg medycyny

Hypnos - bóg snu

Eol - bóg wiatrów

Boreasz - bóg wiatru północnego

Zefir - bóg wiatru wschodniego

Notos - bóg wiatru południowego

Euros - bóg wiatru zachodniego

Syleni - bogowie przyrody

11.          Po wojnie z gigantami dokonano podziału świata. Wymień, kto brał udział w tym podziale?

Po wojnie z gigantami Dzeus podzielił się władzą nad światem z dwoma swoimi braćmi Hadesem i Posejdonem. Ciągnęli losy w wyniku tego losowania Dzeus miał władzę nad ziemią i niebem, Hades władał królestwem umarłych w podziemiu, a Posejdon morzami i oceanami

12.         Co w wyniku podziału świata otrzymał Zeus, Posejdon i Hades?

Po wojnie z gigantami Dzeus podzielił się władzą nad światem z dwoma swoimi braćmi Hadesem i Posejdonem. Ciągnęli losy w wyniku tego losowania Dzeus miał władzę nad ziemią i niebem, Hades władał królestwem umarłych w podziemiu, a Posejdon morzami i oceanami

13.         Kim była Almatea dla Zeusa?

Amalteja (także Amaltea, gr. Ἀμάλθεια Amáltheia, łac. Amalthea) – w mitologii greckiej nimfa, córka króla Krety, która opiekowała się Zeusem w czasie jego ukrycia w grocie na Krecie. Według innej wersji była to koza, która karmiła Zeusa, a jej ułamany róg miał moc ciągłego napełniania się jedzeniem (tak zwany róg obfitości lub róg Amaltei). Ze skóry kozy Zeus sporządził egidę.

14.         Kim był Zeus?

Zeus (także Dzeus, gr. Ζεύς, nowogr. Δίας Dias, łac. Jupiter, Iovis ) – najwyższy z bogów w mitologii greckiej.

Zeus (także Dzeus) – najwyższy z bogów w mitologii greckiej. Syn Kronosa i Rei. Grecki bóg Nieba i Ziemi. Bóg pogody; władca błyskawic. Uosobienie najwyższej zasady rządzącej Wszechświatem. Władca wszystkich bogów i ludzi. Strzegł prawa i porządku na świecie, bezlitośnie karząc przestępców, a zwłaszcza morderców, krzywoprzysięzców i zdrajców. Jego atrybutami były złote pioruny, orzeł i tarcza zwana egidą.

 

15.         Wymień atrybuty Zeusa.

Głównym atrybutem Zeusa jest złoty piorun. Najczęściej przedstawiano go jako siedzącego na tronie z piorunem w ręku. Jego świętym drzewem był dąb, a zwierzęciem orzeł.

16.          Kim był Posejdon?

Posejdon (gr. Ποσειδῶν Poseidōn, łac. Neptunus) – w mitologii greckiej bóg mórz, trzęsień ziemi, żeglarzy, rybaków.

 

Posejdon - w mitologii greckiej bóg mórz, trzęsień ziemi, żeglarzy, rybaków. Syn Kronosa i Rei, starszy brat Zeusa, Hadesa, Hery, Demeter i Hestii, mąż Amfitryty. Przedstawiany z trójzębem, (który był jego atrybutem) na rydwanie. Jest jednym z 12 bogów olimpijskich. Poświęcone mu zwierzęta to delfin i wół, a jego świętym drzewem jest sosna

 

17.          Kim był Hades?

Hades (w rzymskiej mitologii znany również jako Pluton) (gr. Ἅιδης, także Ἀίδης Aides – "niewidzialny") – w mitologii greckiej bóg podziemnego świata zmarłych.

Hades - w mitologii greckiej oznacza zarówno świat zmarłych, jak i boga-władcę tego podziemnego świata zmarłych. Hades był bogiem świata podziemnego i umarłych.  Hades czasami jest zaliczany do jednego z bogów olimpijskich, mimo że nie uczestniczył w biesiadach olimpijskich. Hades był synem tytana Kronosa i tytanidy Rei oraz bratem Zeusa, Posejdona, Demeter, Hestii i Hery. Uprowadził z ziemi Persefonę, córkę Demeter, która później została jego małżonką. Jego atrybutami były berło i klucze. Przy boku zawsze miał Cerbera – trójgłowego psa.

 

18.          Kim był Hefajstos?

Hefajstos (gr. Ἥφαιστος Hephaistos) – w mitologii greckiej jest to bóg ognia, kowali i złotników. Hefajstos był synem Zeusa i Hery. Opiekun rękodzielników. Pracował w kuźni, którą najczęściej umieszczano we wnętrzu wulkanu Etny. Dziełem Hefajstosa były tarcza i berło Zeusa, zbroja Achillesa, strzały Erosa. Hefajstos był kulawy, ponieważ kiedyś został zrzucony przez Herę lub Zeusaz Olimpu na wyspę Lemnos i wówczas złamał nogę.

Mąż pięknej i niewiernej Afrodyty.

19.          Kim był Apollo?

Apollo (gr. Ἀπόλλων Apóllōn, zwany też Φοῖβος Phoibos "Jaśniejący", łac. Apollo) – w mitologii greckiej syn Zeusa i Leto. Urodził się na wyspie Delos. Był bliźniaczym bratem Artemidy. Uważany za boga piękna, światła, życia, śmierci, muzyki, wróżb, prawdy, prawa, porządku, patrona sztuki i poezji, przewodnika muz (Ἀπόλλων Μουσηγέτης Apóllōn Mousēgétēs). Przebywał na Parnasie, skąd zsyłał natchnienie.

20.          Kim był Hermes?

Hermes (gr. Ἑρμῆς) jest w mitologii greckiej jednym z 12 bogów olimpijskich. Bóg kupców, wędrowców, wynalazców, złodziei i podróżujących. Posłaniec boży. Syn Zeusa i Tytanki Mai

21.          Kim był Ares?

Ares (gr. Ἄρης Arēs, łac. Mars) – w mitologii greckiej bóg wojny, syn Zeusa i Hery.

Ares - w mitologii greckiej bóg wojny, syn Zeusa i Hery. Jeden z dwunastu bogów olimpijskich. Wzbudzał powszechny strach - nawet wśród Olimpijczyków - jedynym, który nie bał się Aresa był Hades. W odróżnieniu od Ateny, która również jest greckim bóstwem wojny, nie patronuje on rzemiosłu wojennemu i sprawiedliwej walce, ale nikczemnościom związanym z wojną: konfliktowi, zniszczeniu i okrucieństwu. Jest patronem m.in. szpiegów, katów i bezwzględnych dowódców

 

22.          Kim był Dionizos?

Dionizos (także Bakchos, Bachus, gr. Διώνυσος Diṓnysos, gr. Διόνυσος Diónysos, gr. Βάκχος Bákchos, łac. Dionysus, łac. Bacchus) – w mitologii greckiej bóg dzikiej natury i winorośli, reprezentujący nie tylko jego upajający wpływ, ale także ten dobroczynny. Syn Zeusa i śmiertelnej kobiety Semele.

Dionizos - w mitologii greckiej bóg dzikiej natury i winorośli, reprezentujący nie tylko jego upajający wpływ, ale także ten dobroczynny. Syn Zeusa i śmiertelnej kobiety Semele. Jego kult przywędrował do Grecji ze Wschodu, z Tracji, około VI wieku p.n.e. Na cześć Dionizosa odbywały się Dionizje.

 

23.          Kim była Atena?

Atena (gr. Ἀθήνη Athene lub Ἀθηναίη Athenaie) – w mitologii greckiej bogini mądrości, sztuki, wojny sprawiedliwej oraz opiekunka miast, m.in. Aten i Sparty. Jej atrybutem był: miecz, sowa, dzida, hełm, drzewo oliwne. Jedna z dwunastu głównych bogów olimpijskich.

24.          Kim była Afrodyta?

Afrodyta (gr. Ἀφροδίτη Aphrodítē, łac. Aphrodite, Venus) – w mitologii greckiej bogini miłości, piękna, kwiatów, pożądania i płodności. Najbardziej urodziwa z bogiń antycznych mitów. Najbardziej urodziwa z bogiń antycznych mitów.

 

25.          Kim była Artemida?

Artemida (także Artemis, gr. Ἄρτεμις Artemis, łac. Diana) – w mitologii greckiej bogini łowów, zwierząt, lasów, gór i roślinności; wielka łowczyni, dlatego na wielu rzeźbach i obrazach przedstawia się ją z jeleniami, lub w lesie. Uważana również za boginię płodności, niosącą pomoc rodzącym kobietom. Jej atrybutami były łuk i strzały, a ulubionym zwierzęciem łania. Należała do grona 12 bogów olimpijskich.

Była córką Zeusa i Leto (Latony), siostrą bliźniaczką Apollina. Bogini-dziewica, odpowiedzialna za nagłą śmierć, nie wybaczała zniewagi. Była patronką myśliwych oraz opiekowała się Amazonkami. Była boginią płodności i śmierci zarazem.

 

26.          Kim była Hera?

Hera (gr. Ἥρα Hēra, łac. Hera, Iuno, Juno, Junona) – w mitologii greckiej trzecia córka Kronosa i Rei, żona Zeusa. Według niektórych źródeł była trzecią małżonką władcy bogów, po Metydzie (Metis) i Temidzie. Była również Zeusową siostrą, królową Olimpu, boginią niebios, patronką macierzyństwa, opiekunką małżeństwa i rodziny. Uosabiała cnoty małżeńskie, w związku z czym walczyła z wszelkimi przejawami zdrady; sama cierpiała z powodu niewierności małżonka. Stała się symbolem zazdrości.

 

 

27.          Kim była Demeter?

Demeter (także Demetra, gr. Δημήτηρ Dēmētēr, łac. Ceres) – w mitologii greckiej bogini płodności Ziemi, urodzaju, ziemi uprawnej, zbóż, rolnictwa.  Demeter była jednym z pradawnych bóstw przyrody. Była czczona nad Morzem Śródziemnym, a jej kult został włączony przez Greków do ich religii. Demeter była nazywana "panią ziarna", "panią zbóż".

 

28.          Kim była Hestia?

Hestia (gr. Ἑστία – "ognisko domowe") – w mitologii greckiej córka Kronosa i Rei, siostra Zeusa, Demeter i Hery oraz Posejdona i Hadesa. Ślubowała dziewictwo, jak Atena i Artemida. Opiekunka ogniska domowego, podróżnych, nowożeńców i sierot. Każde nowo narodzone dziecko, piątego dnia po urodzeniu, obnoszono dookoła ogniska oddając je Hestii w opiekę.  Hestia także według wielu źródeł należała do bogów olimpijskich. Była ona najłagodniejszym z bogów i nigdy nie brała udziału w ich sporach. Nigdy nie schodziła także na Ziemię (cały czas pozostawała na Olimpie). Była najstarsza z córek i to ją trzecią połknął Kronos.

 

29.          Którą boginię przedstawiono jako młodą kobietę ze skrzydłami i gałązka oliwną w dłoni?

Nike (gr. Νίκη Níkē, łac. Victoria) – w mitologii greckiej bogini i uosobienie zwycięstwa, zdobiąca często pomniki upamiętniające słynne zwycięstwa odniesione w bitwach. Przedstawiano ją jako młodą kobietę ze skrzydłami i gałązką oliwną w dłoni. Jest opiekunką sportowców i wojowników.

Należała do pierwszego, starszego od Olimpijczyków pokolenia bogów. Jest córką tytana Pallasa i bogini podziemnej rzeki Styks. Towarzyszyło jej w boju rodzeństwo: Zelos - współzawodnictwo, Kratos - siła i Bia - przemoc.

 

30.          Jakie są okoliczności narodzin Afrodyty?

Kwestia jej pochodzenia jest różnie przedstawiana w mitach. Według jednego z nich Afrodyta nie miała rodziców i pewnego dnia wyłoniła się z piany morskiej w pobliżu Cypru. Nieco inaczej przedstawiał to Hezjod, który w Teogonii pisał, że kiedy odcięte sierpem genitalia Uranosa (pokonanego przez Kronosa, gdy roztaczał się nad Gają jak niebo nad ziemią) wpadły do morza w pobliżu Cypru, woda otoczyła je białą pianą, z której następnie wyłoniła się przepiękna Afrodyta. Pływała po morzu w muszli, zatrzymując się u brzegów Kytery, a potem Cypru. Druga z tych wysp stała się jej ulubionym miejscem. Cypr stał się głównym miejscem kultu bogini.

Natomiast w innych mitach opisywana jest jako córka Uranosa i Hemery, zwaną Uranią. Według Homera była córką Zeusa i Diony.

 

31.       Posejdon osadził pływającą po morzu wyspę. Podaj jej nazwę.

Delos, Dilos (gr. Δήλος Dḗlos) – w starożytności zwana początkowo Ortygią, mała, skalista grecka wysepka w archipelagu Cykladów na Morzu Egejskim, na południowy wschód od Grecji kontynentalnej.

W mitologii greckiej (zwana Ortygia – Wyspa Przepiórek lub też Asteria) była to wyspa pływająca po morzu, póki nie osadził jej na miejscu Posejdon, aby nieszczęśliwa Leto, prześladowana przez mściwą Herę, miała się gdzie skryć. Tu pod palmą daktylową urodziła Apollina i Artemidę, toteż Delos była jednym z głównych ośrodków kultu Apollina. Znajdowała się tu słynna w dziejach Grecji wyrocznia i świątynie, w których z biegiem stuleci nagromadziły się wielkie skarby, przysyłane przez wiernych i wdzięcznych czcicieli boga.

 

32.          W co przemieniła się Tetyda?

W bogince morskiej Tetydzie zakochał się książę Peleus, ale ona go nie chciała. Gdy próbował ją schwytać, wymykała mu się przemieniając się w ogień, wodę, lwa, węża…

 

33.          Czyim synem był Orion?

Orion – w mitologii greckiej piękny, dzielny myśliwy beocki o wielkiej sile, olbrzym o niezwykłej urodzie, syn Posejdona i Euriale (jedna z trzech sióstr Gorgon) lub Hyrieusa z Boecji, mąż Siole strąconej do Tartaru przez Herę. Jego ojciec Posejdon obdarzył go umiejętnością chodzenia po wodzie.

 

34.          Atena była przez mieszkańców Grecji obdarzana różnorodnymi przydomkami.  Wymień co najmniej dwa z nich.

Grecy dawali Atenie liczne przydomki:

•          Polias – patronka miast,

•          Pallas – panna,

•          Promachos – pani zastępów,

•          Ergane – pracownica,

•          Partenos – dziewica.

 

35.           Co  było atrybutem Ateny?

Atrybutami Ateny były:

•          tarcza

•          włócznia

•          hełm

•          sowa

•          drzewo oliwne

•          Zbroja

36.           Jak nazywał się bóg sztuki lekarskiej?

Asklepios (także Eskulap, gr. Ἀσκληπιός Asklēpiós, Asclepius, łac. Aesculapius) – w mitologii greckiej heros, bóg sztuki lekarskiej (medycyny).

Uchodził za syna boga Apollina i nimfy Koronis.  Został wychowany przez centaura Chirona, który nauczył go sztuki umarłych i lekarskiej w tym Doszedł do takiej wprawy, że posiadł umiejętność wskrzeszania

 Z tego względu Asklepios nazywany był Zbawicielem. Widząc to Zeus uśmiercił go, a następnie przemienił w gwiazdozbiór Wężownika..

 

II  Wojny starożytnej Grecji

 

 

1.         Jaka była bezpośrednia przyczyna wojny  trojańskiej?

Zgodnie z grecką mitologią na rozprzestrzeniającą się ludność Troi skarżyła się sama Gaja, dlatego Zeus znalazł intrygujący sposób na zainicjowanie wydarzeń wojennych. Pod postacią łabędzia ukazał się Ledzie i spłodził Helenę – najpiękniejszą Greczynkę. Właśnie Helena – jako żona Menelaosa, króla Sparty – stała się kością niezgody i doprowadziła do wojny. By jednak dokładnie wyjaśnić okoliczności poprzedzające wybuch konfliktu, należy wprowadzić na arenę wydarzenia Parysa. Młodzieniec ów był synem Hekabe i Priama, króla Troi, wychowanym jednak nie na królewskim dworze, ale wśród pasterzy. W historii Parysowi przypadła wszakże rola szczególna: został arbitrem w sporze bogiń – Hery, Ateny i Afrodyty – o jabłko rzucone przez boginię niezgody Eris, na którym było napisane "Dla najpiękniejszej". Parys wybrał Afrodytę w zamian za rękę najbardziej urodziwej kobiety, Heleny. I chociaż Helena miała już męża, Afrodyta pomogła Parysowi porwać piękną kobietę ze Sparty i zawieźć ją do Troi. W wyniku tego zuchwałego i bezprawnego czynu nad miastem zawisła groźba wojny, która stała się realna zwłaszcza po odprawieniu posłów greckich domagających się oddania Heleny.

 

Podczas wesela Tetydy i Pleusa bogini Eris rzuciła między siedzące boginie złote jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”. Powstał spór, a sędzią w tej sprawie został Parys. Wybrał Afrodytę, która obiecała mu w nagrodę Helenę. Młodzieniec przyjechał do Sparty i porwał żonę Menelaosa. W całej Grecji zawrzało na wieść o tym, jak zamorski barbarzyńca znieważył święte prawo gościnności. Rozpoczęto wojnę.

2.         Z czyich rąk zginął Achilles podczas wojny trojańskiej?

Achilles zginął, zanim Troja została zdobyta. W miejsce gdzie matka trzymała go za piętę ugodziła go strzała, wypuszczona z łuku przez Parysa, brata Hektora. Od tego wydarzenia pochodzi wyrażenie „pięta Achillesa” oraz nazwa ścięgno Achillesa.

3.         Kto brał udział w wojnie korynckiej?

Konflikt zbrojny w starożytnej Grecji trwający w latach 395-387 p.n.e. pomiędzy Spartą i jej sojusznikami ze Związku Peloponeskiego a koalicją czterech polis (Teb, Aten, Koryntu i Argos) początkowo popieraną przez Persję Achemenidów.

4.         Jakie były przyczyny wojny korynckiej?

Bezpośrednią przyczyną wojny był lokalny konflikt w północno-zachodniej Grecji, w który zaangażowały się Teby i Sparta, natomiast głębszą przyczynę stanowiła ekspansjonistyczna polityka Sparty.

5.         Podaj skutki wojny korynckiej.

Wojnę zakończył pokój Antalkidasa, powszechnie znany jako pokój królewski, podpisany w 387 p.n.e. Zgodnie z postanowieniami traktatu Persja przejęła kontrolę nad całą Jonią, natomiast wszystkie inne greckie miasta zachowały niepodległość. Sparta miała być gwarantem pokoju i otrzymała prawo do użycia siły w celu realizacji jego postanowień. Głównym skutkiem wojny było ukazanie perskiej możliwości skutecznego wpływania na sprawy wewnętrzne Grecji i podkreślenie spartańskiej hegemonii w świecie greckim.

 

6.           Kto brał udział w I wojnie peloponeskiej?

Pierwsza wojna peloponeska toczyła się w starożytnej Grecji w latach 460-446 p.n.e. Był to pierwszy poważny konflikt między największymi potęgami antycznej Hellady – Atenami i Spartą.

7.           Kto brał udział w II wojnie peloponeskiej?

Druga wojna peloponeska zwana też wielką wojną peloponeską (431-404 p.n.e.) między Atenami i wspierającym je Ateńskim Związkiem Morskim, a Spartą i Związkiem Peloponeskim.

Ateński Związek Morski, organizacja polityczna w starożytnej Grecji, sojusz (symmachia) Aten z państwami leżącymi na wyspach Morza Egejskiego.

 

Związek Peloponeski (Symmachia Spartańska), związek miast Peloponezu pod przewodnictwem Sparty, utworzony w II połowie VI wieku p.n.e. w celu wspólnego prowadzenia wojny.

 

8.            Ile było wojen peloponeskich?

Wojny peloponeskie (V w. p.n.e.) – dwa konflikty zbrojne w starożytnej Grecji między Atenami i Spartą, w które zostały wplątane prawie wszystkie greckie państwa. Jest to odpowiedź jedynie słuszna.

 

9.            Kto zwyciężył w II wojnie peloponeskiej?

Zwyciężyła Sparta. Upadła idea jedności Hellady, Związek Morski został zlikwidowany. Ateny spadły do roli drugorzędnego państwa greckiego, które w koncepcji Sparty miało być przeciwwagą dla Teb i Koryntu. Po wojnie peloponeskiej na około 30 lat hegemonem w świecie greckim została Sparta, chociaż jej dominacja nie miała tak wyraźnego charakteru jak niegdyś dominacja Aten.

10.          Kto brał udział w wojnach perskich?

Były to wojny pomiędzy Persją, a koalicją greckich polis w Azji Mniejszej.

 

11.          Ile było wojen perskich?

Były trzy wojny perskie:

Pierwsza wojna perska miała miejsce w roku 490 p.n.e.

II wojna perska miała miejsce w latach 480-449 p.n.e.

Trzecia wojna Greków z Persami miała miejsce w latach 334-327 p.n.e.

 

12.          Który z wielkich macedońskich wodzów podbił Grecję?

Aleksander III zwany też Aleksandrem Macedońskim ur. 356 p.n.e.w Pelli, zm. 10 czerwca 323 p.n.e. w Babilonie – król Macedonii z dynastii Argeadów w latach 336-323 p.n.e. Jest powszechnie uznawany za wybitnego stratega i jednego z największych zdobywców w historii ludzkości. Okres panowania Aleksandra wyznacza granicę między dwiema epokami historii starożytnej: okresem klasycznym i epoką hellenistyczną.

 

13.          Czym  był Ateński Związek Morski?

Ateński Związek Morski powstał pod koniec wojen perskich około roku 478 p.n.e. głównie z państw obszaru Morza Egejskiego. Miał na celu obronę miast jońskich przed Persją. Po rozpoczęciu II wojny peloponeskiej (431–404 p.n.e.) przeciwnikiem sojuszu stała się Sparta.

Związek z czasem stał się podstawą ateńskiego imperium morskiego. Każdy członek był zobowiązany do płacenia corocznej składki (foros) oraz dostarczania okrętów w zamian za gwarancje bezpieczeństwa. Była ona przeznaczona na finansowanie kampanii wojennych związku. Z biegiem lat pieniądze te Ateny zaczęły przeznaczać na powiększenie swej potęgi militarnej.

Początkowo związkiem kierowała rada związkowa (Zgromadzenie Sprzymierzonych), której zebrania odbywały się na wyspie Delos, gdzie znajdował się również skarbiec związku. Później związek uległ całkowicie hegemonii Aten, które surowo karały członków usiłujących prowadzić własną politykę lub wystąpić ze związku. W roku 454 p.n.e. skarbiec został przeniesiony do Aten, i tę datę przyjmuję się jako datę przekształcenia się Związku w federację ateńską. W skład związku w połowie V wieku p.n.e. wchodziło około 200 członków.

14.          Kto odniósł zwycięstwo w bitwie pod Termopilami?

Persowie

Bitwa pod Termopilami – rozegrana w sierpniu roku 480 p.n.e. na przesmyku Termopile – słynny epizod drugiej wojny perskiej. Wiosna roku 480 p.n.e. przyniosła Grekom złe wieści z Attyki. W kierunku ich kraju rozpoczęła marsz z Azji ogromna armia perska dowodzona przez Kserksesa I. Persowie już drugi raz w przeciągu ostatnich dziesięciu lat próbowali podbić Grecję. Ich pierwsza wyprawa zakończyła się we wrześniu 490 r. p.n.e. porażką na równinie pod Maratonem. Falanga grecka pod wodzą Miltiadesa zgniotła wówczas siły perskie, zabiwszy 6400 Persów. Straty Greków były minimalne i wyniosły jedynie 192 zabitych.

 

15.           Jakie było znaczenie bitwy pod  Salaminą?

Bitwa u brzegów Salaminy miała doniosłe znaczenie strategiczne. To zwycięstwo stało się punktem zwrotnym w wojnie. Chociaż bowiem flota perska straciła zaledwie 1/6 swego składu bojowego, to przecież wycofana przez Kserksesa oddała pole flocie sprzymierzonych, a tym samym pozbawiła armię lądową Mardoniosa morskich dróg zaopatrzenia. Wojska perskie nie szły już niepowstrzymanie naprzód, a czas pracował na korzyść Greków.

 

Bitwa pod Salaminą rozegrała się w wąskiej cieśninie pomiędzy wyspą Salamina , a wybrzeżem Attyki w Zatoce Sarońskiej niedaleko Aten 28 września 480 roku p.n.e. między flotami grecką

 i perską w czasie wojen perskich. Zwycięstwo niewielkiej floty greckiej nad perską zadecydowało

o dalszych losach wojny. Bitwa ta jest uważana za jedną z tych, które zmieniły bieg historii.

Bitwa u brzegów Salaminy miała doniosłe znaczenie strategiczne. To zwycięstwo stało się punktem zwrotnym w wojnie. Chociaż bowiem flota perska straciła zaledwie 1/6 swego składu bojowego, to przecież wycofana przez Kserksesa oddała pole flocie sprzymierzonych, a tym samym pozbawiła armię lądową Mardoniosa morskich dróg zaopatrzenia. Wojska perskie nie szły już niepowstrzymanie naprzód, a czas pracował na korzyść Greków. Wprawdzie Attyka

 i Beocja leżały w gruzach, wprawdzie sprzymierzeni znów zaczęli kłócić się między sobą,

a w Tesalii stała potężna i wciąż groźna armia perska, to przecież ów mityczny wróg pozbawiony został raz na zawsze nimbu niezwyciężoności.

 

16.           Jak długo trwała wojna trojańska?

   Wojna trojańska  według Homera i antycznych historyków trwające 10 lat oblężenie Troi przez greckich Achajów. Mitycznym powodem konfliktu było porwanie Heleny, żony króla Sparty – Menelaosa, przez Parysa, księcia trojańskiego, syna króla Priama. Menelaos wezwał na pomoc swojego brata Agamemnona, króla Argos i Myken oraz wszystkie księstwa achajskie. Na leżącą w północnej Anatolii i dotąd niezdobytą Troję, na 1185 okrętach ruszyli wojownicy achajscy. Według historyków zdobycie Troi przez Achajów miało miejsce ok. 1200 r. p.n.e. Wg chronologii greckiej zdobycie Troi miało miejsce w 1184 r. p.n.e. Było ono związane z wyprawami zdobywczymi i ekspansją Achajów utożsamianych z kulturą mykeńską.

 

17.           W 490 r. p.n.e. doszło do pierwszej, wielkiej inwazji Persów na

    Grecję. Podaj nazwę bitwy, która się wtedy rozegrała.

W 490 p.n.e. Persowie pod wodzą Datysa i Artafernesa najechali ziemie Grecji macierzystej. Zajęli i spustoszyli Eretrię i Cyklady, po czym wylądowali w Attyce i ruszyli w kierunku Aten. Pod Maratonem doszło do decydującej bitwy z wojskami greckimi (głównie ateńskimi, Spartanie spóźnili się ponieważ względy religijne miały przeszkodzić im w wyruszeniu na czas) pod dowództwem Miltiadesa. Dzięki lepszej taktyce i lepszemu uzbrojeniu (zobacz: hoplici), wojska greckie zadały znacznie liczebniejszym Persom druzgocącą klęskę.

 

Bitwa pod Maratonem (490 p.n.e.) była najważniejszą bitwą pierwszej wielkiej inwazji perskiej na Grecję.

 

III Teatr grecki

 

 

1.         Kto wprowadził muzykę w teatrze greckim?

Muzykę w dramacie greckim wprowadził Ajschylos . Wykorzystywał muzykę w celu stworzenia odpowiedniego nastroju . Sofokles rozbudował element dramatyczny ograniczając stronę muzyczną . Eurypides przywrócił muzyce jej pierwotny udział , ale przydzielił aktorom dłuższe partie śpiewane i arie solowe.

 

2.         O jakiej porze dnia odbywały przedstawienia?

Spektakle zaczynały się o wschodzie słońca, a kończyły o jego zachodzie; odbywały się przez kilka dni z rzędu.

Pierwsze przedstawienia odbywały się po prostu tam, gdzie mogliby się zebrać mieszkańcy całego miasta i obejrzeć duże widowisko, np. na zboczach wzgórz. Miało to poniekąd związek z ideą sztuki greckiej, głoszącej przyjaźń i zgodę z naturą.

 

3.         Podaj kilka tytułów znanych przedstawień teatralnych.

Antygona, Agamemnon, Ajas, Filoktet, Elektra, Edyp, Medea , Hekabe, Andromacha

•          Ajschylos - „Prometeusz skowany", "Persowie", "Błagalnice", "Siedmiu przeciw Tebom",  trylogię ,,Oresteja"

•          Sofokles – „Antygona", "Król Edyp", "Edyp w Kolonie", "Ajas", "Trachinki", "Filoktet" i "Elektra"

•          Eurypides - "Elektra", "Medea", "Błagalnice", "Ifigenia w Taurydzie"

 

4.         Jak nazywało się pomieszczenie, w którym aktorzy zamieniali kostiumy i maski?

Problem rozwiązano poprzez wybudowanie około roku 465 p.n.e. przy orchestrze, naprzeciw theatronu, budynku zwanego skene – inicjatorem tego przedsięwzięcia był Ajschylos. Skene szybko zaczęła służyć nie tylko jako garderoba, ale też jako tło do rozgrywanych przedstawień.

Skene – w teatrach greckich początkowo drewniany, później kamienny budynek usytuowany naprzeciw widowni . Pierwsza skene powstała w 465 roku p.n.e. z inicjatywy Ajschylosa, który potrzebował dla swoich aktorów miejsca na zmianę kostiumów podczas trwania spektaklu. Miała ona formę drewnianego baraku. Mieściły się w nim szatnie dla aktorów, magazyny rekwizytów

 

5.         Podaj liczbę aktorów, biorących udział w przedstawieniu.

Trzech było aktorów.

Pierwszego aktora wprowadził do tragedii greckiej Tespis, uznawany dlatego za "ojca tragedii". Tragedia grecka ukształtowała się więc jako część liryki chóralnej, czego śladem pozostała w niej na zawsze duża rola chóru. Chór wprowadzał do tragedii przede wszystkim czynnik liryczny i komentował akcję, pełnił jednak także epicką funkcję narratora, a czasem nawet uczestnika wydarzeń.

Klasyczną formę tragedii ukształtowała trójka wielkich tragików greckich - Ajschylos, Sofokles i Eurypides. Ajschylos wprowadził na scenę drugiego aktora, ograniczył rolę chóru i zwiększył rolę partii dialogowych. Sofokles wprowadził trzeciego aktora, zróżnicował dialog przez wprowadzenie obok dłuższych wypowiedzi stychomytii (żywego dialogu polegającego na ciągu krótkich, jednowersowych replik w których każda wypowiedź jest analogiczna metrycznie, a czasem składniowo do wypowiedzi partnera), zastosował motywację psychologiczną działań bohaterów, zwiększył dynamikę tragedii przez operację szybkimi zmianami nastroju i kontrastowanie bohaterów.

 

6.         Co zawierał tradycyjny strój aktora?

Typowy strój greckiego aktora to:

1. luźna ,jaskrawa szata spływająca od szyi do kostek(chiton),

2. płaszcz(himation lub chlamys) - pierwszy to długie okrycie zarzucane na ramię prawe, drugi to krótki płaszcz zarzucany na ramię lewe. Strój miał wspaniałe barwy.

3 aktorzy na nogach mieli koturny, zrobione z kilku warstw skóry. Dzięki temu postacie były wyższe.

4. najbardziej charakterystyczną cechą greckiego aktora była maska, która dawała wskazówkę co do wieku, pozycji społecznej i nastroju osoby. W masce wykrojony był otwór na usta, który dawał rezonans. używano czterech rodzajów masek śmiechu ,płaczu gniewu i strachu.

5. Aktorzy w teatrze greckim mieli na głowach peruki.

 

7.         Czy w teatrze greckim mogły występować kobiety?

Nie

8.         Gdzie znajduje się najlepiej zachowany teatr grecki?

Najlepiej zachowanym teatrem greckim jest zbudowany około 330 p.n.e. Teatr w Epidauros. Teatr zaprojektował Poliklet Młodszy. Widownia, rozmieszczona w 52 rzędach mogła pomieścić około 14 000 widzów.

Teatr w Epidauros jest najlepiej zachowanym budynkiem teatralnym na terenie Grecji właściwej, pochodzącym sprzed czasów rzymskich. Znajduje się on w kręgu świątynnym Asklepiosa, najważniejszego ośrodka kultu tego bóstwa.

 

9.         Czym charakteryzował się taniec pyrriche?

Wykonywany w zbroi taniec pyrriche, szerzej scharakteryzowany przez Platona [Leg. 7 815 A] jako imitujący walkę, typowy był dla Sparty i Krety.

 

Typowy dla Sparty był taniec gymnopedia, wykonywany przez spartańskich młodzieńców i dziewczęta w krótkich strojach.

 

Taniec był częścią wychowania człowieka, rozwijał i wzbogacał duszę. Sokrates uważał taniec za ważny element wychowania obywatela. Platon zaś stwierdza, że taniec obok gimnastyki jest sztuką pozwalającą rozwinąć piękno ludzkiego ciała. Rozróżnia dwa rodzaje tańca: szlachetny i frywolny. Taniec szlachetny naśladuje ruchy pięknych ciał w sposób poważny i pomaga rozwijać poczucie piękna, taniec frywolny karykaturuje ciała brzydkie i pobudza ludzi do śmiechu, Taniec szlachetny dzieli się na taniec wojenny pyrricha, który jest naśladowaniem walki ,wykonywany w zbroi  i pokojowy emmeleia. Tancerz przedstawia prawdziwe zdarzenie lub scenę z mitologii.

 

 

10.       Skąd wywodzi się teatr grecki?

wywodzi się z tradycji obrzędów religijnych, zwłaszcza związanych z obchodami ku czci Dionizosa - boga urodzajów, wina i beztroski. Ze świętem Dionizosa wiązały się specjalne obrzędy i procesje, od których początek wzięła grecka tragedia. Teatr grecki jest bardzo ważny, ponieważ stał się źródłem, punktem wyjścia jednej z najważniejszych dziedzin w kulturze ludzi, a mianowicie teatru. Greckie dramaty, pisane przez Sofoklesa, Ajschylosa czy Eurypidesa nie straciły na aktualności, są uniwersalne i do dziś grane na deskach teatrów.

 

 

11.       Jak dzieli się dramat antyczny?

Czasy antyczne ukształtowały 2 podstawowe gatunki dramatyczne: tragedię (Ajschylos, Sofokles, Eurypides) i komedię (Arystofanes, Menander). Wyróżnia się także dramat satyrowy.

 

12.       Wymień najważniejsze cechy tragedii greckiej.

Cechami, które spełnia każda tragedia antyczna, są:

1.  przestrzeganie czterech zasad

      a) Zachowanie zasady trzech jedności:

1. Jedność miejsca polegała na umiejscowieniu akcji i bohaterów tylko w jednym miejscu (pałacowym dziedzińcu w Tebach). O zdarzeniu, które rozegrało się gdzie indziej, informowali specjalni posłańcy,

2. Jedność czasu - ograniczała czas trwania tragedii najwyżej do jednej doby (antyczni twórcy dążyliby czas trwania akcji równał się czasowi trwania tragedii), rozpoczynając akcję o wschodzie, a kończąc o zachodzie słońca; w Królu Edypie akcja trwa jeden dzień,

3. Jedność akcji zawężała treść dramatu tylko do jednego, głównego wątku – niezawinionej zbrodni Edypa. Brak jest wątków pobocznych, epizodów.

b) Zasada decorum – dotyczy odpowiedzialności stylów do gatunku. Tragedii czy eposowi przypisywany był styl „wysoki”, podniosły, kolumnowy, pozbawiony wulgaryzmów i mowy potocznej, z odpowiednimi postaciami. Komedii zaś styl „niski”, bardziej lekki, żartobliwy, niekiedy rubaszny. Reguła decorum określała również typ postaci, jakie mogły występować w teatrze – w tragedii postacie „wysokiego” stanu, szlachetnie urodzone, w komedii postacie o rodowodzie plebejskim. Nikt decorum nie naruszał aż do czasów pewnego Anglika –Williama Szekspira.

c) Zasada nieprzedstawiania bezpośrednio scen krwawych – o drastycznych wydarzeniach (zbrodniach i trupach, okaleczeniach czy pojedynkach) opowiadano w dialogu lub poprzez posłańców. Zasada ta wynikała z zasady decorum. Takie traktowanie śmierci nie było spowodowane troską o wrażliwe sumienia widzów. To był efekt religijnego pochodzenia tragedii. W starożytnej Grecji krew była święta, nie imitowano jej, nie składano też krwawych ofiar na oczach ludzi. O wyłupieniu oczu przez Edypa czy samobójstwie Jokasty widz-czytelnik dowiaduje się od świadka tych wydarzeń (nie są ukazane na scenie, jedynie ich konsekwencje).

d) • IV Zasada niezmienności charakteru postaci – bohaterowie tragedii antycznej nie podlegają transformacjom, nie popadają w skrajne stany emocjonalne. Takiej kreacji postaci sprzyjało użycie niezmiennej maski, którą aktor przywdziewał na początku przedstawienia, a zdejmował dopiero na końcu sztuki.

 

2. Istotą akcji jest konflikt tragiczny; konflikt tragiczny polegał na z góry skazanej na porażkę walce człowieka z losem, na istnieniu dwóch równorzędnych racji, między którymi bohater musi wybierać, a każdy wybór jest zły.

 

3. Na scenie występują razem maksymalnie trzy osoby.

 

4. Występowanie chóru. Chór stanowił ważny składnik antycznego teatru i dramatu.

5. Charakterystyczna budowa dramatu:

•          Prologos – wprowadzenie w akcję, wstępny dialog aktorów;

•          Parodos – wejście chóru na scenę;

•          Epeisodion – część akcji, epizod;

•          Stasimon – komentarz (pieśń) chóru;

•          Exodos – wyjście chóru.

6. Występowanie kategorii katharsis. Pojęcie to zostało wprowadzone przez Arystotelesa w Poetyce. Odnosi się do przeżyć widza w obcowaniu z tragedią, która przez to, iż wzbudza litość i trwogę widza, dokonuje oczyszczenia uczuć.

 

IV. Ponadczasowość, osiągnięcia cywilizacji greckiej oraz jej wpływ na kulturę polską

 

 

1.         Kto otrzymał przydomek „ojca medycyny”?

Hipokrates z Kos (gr. Ἱπποκράτης; ur. ok. 460 p.n.e. na wyspie Kos, zm. ok. 370 p.n.e. w Larysie) – lekarz grecki, jeden z najwybitniejszych prekursorów współczesnej medycyny, obdarzony przydomkiem "ojca medycyny".

2.         Wymień najważniejsze osiągnięcia Hipokratesa.

Podwaliny medycyny zawdzięczamy Hipokratesowi(ok. 460–377), lekarzowi greckiemu. Nazywany on jest „ ojcem medycyny”. Oparł ją na zasadach racjonalnych, naukę jego cechowała troska o chorego, wnikliwa obserwacja lekarska i logiczne wyciąganie wniosków prognostycznych. Wywarł on ogromny wpływ na rozwój medycyny. Naczelną zasadą Hipokratesa było nieszkodzenie choremu (łac. primum non nocere) i pomaganie uzdrawiającym siłom natury; drobiazgowo analizował objawy chorobowe i do czasów obecnych niektóre z nich noszą jego imię. Założenia patologii Hipokratesa opierają się na istnieniu w ustroju 4 podstawowych cieczy, czyli soków (patologia humoralna): krwi, śluzu, żółci, czarnej żółci (prawdopodobnie krew żylna); ich równowaga warunkuje stan zdrowia, zaburzenia w niej powodują choroby; z przewagi jednego z elementów wynika określony temperament: sangwiniczny, flegmatyczny, choleryczny, melancholiczny. Hipokrates jest twórcą podstaw etyki lekarskiej: Przysięga — stanowi kanon etyki lekarskiej; ważniejsze pisma, to Prognozy koskie, w których zawarł całe ówczesne doświadczenie lekarskie, oraz Aforyzmy; pozostałe dotyczą m.in. anatomii, patologii, chirurgii, zabiegów lekarskich, położnictwa; pisma przypisywane Hipokratesowi zostały zebrane w 100 lat po jego śmierci w tzw. Corpus Hippocraticum.

Medycyna Hipokrtesa wywierała przez wiele wieków wpływ na medycynę tak starorzymską (Galen), jak i późniejszą, aż po czasy obecne.

 

 

3.         Jak nazywał się słynny grecki astronom, na którym wzorował się Mikołaj Kopernik?

Arystarch z Samos i Ptolemeusz (odpowiedź pierwsza jest preferowana)

4.         Kim był Eratostenes?

Eratostenes (gr. Ἐρατοσθένης Eratosthenes; ur. 276 p.n.e. w Cyrenie, zm. 194 p.n.e.) – grecki matematyk, astronom, filozof, geograf i poeta.

5.         Jakie są najważniejsze osiągnięcia Eratostenesa?

Wyznaczył obwód Ziemi oraz oszacował odległość od Słońca i Księżyca do Ziemi.  Zmierzył kąt nachylenia ekliptyki do równika niebieskiego.

Twierdził, że, płynąc na zachód od Gibraltaru, można dotrzeć do Indii. Jako pierwszy zaproponował wprowadzenie roku przestępnego, czyli wydłużonego o jeden dodatkowy dzień w kalendarzu.

Był również badaczem twórczości Homera – ustalił datę zdobycia Troi na rok 1184 p.n.e., czyli nieodbiegającą od współczesnych szacunków.

Podał sposób znajdowania liczb pierwszych – sito Eratostenesa.

Kierował biblioteką w Aleksandrii.

 

6.         Wymień najważniejsze osiągnięcia Teofrasta.

W swoich badaniach Teofrast skupiał się na filozofii przyrody, a w związku z tym rozbudował metodę obserwacji i stosował ją w badaniach biologicznych, medycznych, meteorologicznych, jak również w rozważaniach charakterologicznych (w Charakterach przedstawił 30 portretów literackich przedstawiających typowe wady ludzkie) i etycznych. Pozostawił też prace z dziedziny m.in. filozofii, fizyki, mineralogii, historii, prawa i psychologii.

Dzięki głębokim studiom nad systematyką, morfologią, geografią i fizjologią roślin wniósł epokowy wkład do biologii – sformułował różnice między światem zwierzęcym i roślinnym, wprowadził podział świata roślinnego (utrzymany do XVI w.) na 4 grupy, opisał około 500 gatunków roślin, podał sposoby ich rozmnażania i ich użytkowanie w różnych dziedzinach życia, opisał pobudliwość roślin oraz wyodrębnił z budowy roślin: korzeń, łodygę i liście. Jest autorem najwybitniejszych starożytnych dzieł w dziedzinie botaniki, znanych w przekładach łacińskich: Historia plantarum (9 ksiąg) i De causis plantarum (6 ksiąg). Za swoje osiągnięcia zyskał miano ojca botaniki. Uważany jest też za prekursora ekologii i geografii roślin.

Badania Teofrasta w dziedzinie historii filozofii stały się podstawą późniejszej doksografii (stosowana często w starożytności metoda całościowego opisu poglądów (doksai) filozofów w przeciwieństwie do biografii jako opisu żywota filozofów).

7.         Który z greckich uczonych nazywany był „ojcem historii”?

Herodot z Halikarnasu

8.         Czego twórcą był Herodot?

historyk grecki, zwany Ojcem historii, czasem także Ojcem geografii. Jedynym zachowanym jego dziełem jest 9-księgowa relacja z wojen perskich, opisująca także geografię i historię Hellady, Persji i Egiptu oraz okolicznych krain, zatytułowana Dzieje. Jego relacje nie były zawsze dokładne, ale - w odróżnieniu od wielu innych historyków, aż po czasy dzisiejsze - zawsze opatrzone klauzulą "zgodnie z tym, czego się dowiedziałem"

Autor wiekopomnego dzieła historycznego pt. Dzieje (Historiai), w którym przedstawił historię wojen grecko-perskich (do bitwy pod Platejami) jako przejawy odwiecznego konfliktu między Europą a Azją. W dziele tym opowiedział także historię krain, które wchodziły w skład obu walczących stron (a więc m.in. Persji, Lidii, Babilonu, Egiptu). Oprócz faktów politycznych podał szereg wiadomości dotyczących życia i obyczajów mieszkańców. W dziele jego widać zaczątki krytyki historycznej.

 

9.         Jak nazywała się najwybitniejsza poetka starożytnej Grecji, przedstawicielka poezji lirycznej?

Safona, Safo, Sapfo (– najsławniejsza poetka starożytnej Grecji z przełomu VII i VI wieku p.n.e., wybitna przedstawicielka poezji lirycznej (liryka eolska). Urodziła się na wyspie Lesbos.

 

10.       Jak nazywa się najsłynniejsze wzgórze w Atenach?

Akropolis

Akropol to położone w Atenach wapienne wzgórze. Był ufortyfikowanym wzgórzem, na którym już w czasach mykeńskich zbudowano cytadelę. W okresie późniejszym Akropol stał się miejscem kultu. Świątynie zbudowane w okresie archaicznym zostały zniszczone podczas wojen perskich.

 

11.       Co to jest Partenon?

Partenon (gr. Παρθενών Parthenṓn) jest jednym z centralnie położonych budynków ateńskiego Akropolis. Jego budowę rozpoczęto w 447 p.n.e., a zakończono w roku 432 p.n.e.. Uważa się, że budowla powstała wg planów Iktinosa i Kallikratesa, zaś przy wykonywaniu elementów rzeźbiarskich pracować miał sam Fidiasz. Partenon ma także inne nazwy takie jak Pertenos i Pwaretona.

 

12.       Na czyją cześć wzniesiony został Partenon?

Nazwa Partenon nawiązuje do Ateny Partenos (Ateny Dziewicy), której świątynia była poświęcona. wielka świątynia wzniesiona na chwałę bogini Ateny, patronki miasta, której pomoc uratowała Greków przed Persami.

 

13.       Czym dla Ateńczyków był Akropol?

Miejsce kultu Ateny

Ateński Akropol jest najsłynniejszym zabytkiem starożytnej Grecji i dumą narodową Greków. Spełniał cztery kluczowe warunki: położenie w pobliżu morza, możliwość obrony, możliwość kontroli okolicy, występowanie źródeł wodnych stał się miejscem, w którym założono osadę.             W czasach mykeńskich zbudowano tu cytadelę, następnie Akropol służył już jako miejsce    poświęcone licznym bóstwom.

 

14.       Jak nazywa się wzorowanie na tematyce i architekturze starożytnej Grecji?

Klasycyzm

Klasycyzm (z łac. classicus – doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian, Greków oraz Żydów. Styl ten nawiązywał głównie do antyku.

 

15.       Wymień najważniejsze osiągnięcia starożytnej cywilizacji greckiej.

 Filozofia, historia, teatr/literatura, architektura, rzeźba, igrzyska olimpijskie demokracja ateńska

Rozwinięcie tematu niżej  à

16.         Podaj imiona trzech największych twórców tragedii greckiej.

Trzech wielkich twórców ateńskich V wieku p.n.e. - Ajschylos, Sofokles i Eurypides

17.          Na czym polega porównanie homeryckie?

Porównanie homeryckie to rodzaj porównania poetyckiego, które jest bardzo rozbudowane i stanowi pewną samodzielną całość wobec reszty utworu. Mimo, że porównania homeryckie pochodzą ze starożytnej poezji epickiej, występują także w liryce i epice pisanej prozą. W literaturze współczesnej pojawiają się o wiele rzadziej niż w literaturze dawnej.

Typowe dla eposu są szeroko rozbudowane porównania o niezwykłej strukturze, zwłaszcza dłuższe. Charakterystyczne dla takiego porównania jest to, że jego drugi człon („jak”) stanowi oddzielną, epizodyczną scenkę. Narrator zostawia jakby akcję poematu, rozwijając stworzony przez siebie obraz, i dopiero zakończenie, pokazujące obiekt porównania („tak”) powraca do właściwego toku akcji.

 

18.          Istnieje siedem cudów starożytnego świata.  

   Wymień, które spośród nich powstały w Grecji.

Świątynia Artemidy w Efezie

Posąg Zeusa w Olimpii 

Mauzoleum w Halikarnasie

Kolos Rodyjski

 

 

 

 

TU JEST NIŻEJ

 

• Filozofia

 

Od wieków ludzie szukali odpowiedzi na pytania: jak żyć? Co to jest życie?

Jak powstało życie? Jak powstał świat? W VI wieku p.n.e. w Grecji pojawili się jednak myśliciele, którzy - jako pierwsi w dziejach ludzkości - próbowali odpowiedzieć na te pytania bez odwołania do religii, jedynie drogą racjonalnego rozumowania.

Najstarszy z greckich filozofów - Tales z miasta Miletu, greckiej kolonii w Azji Mniejszej (pacz. VI w. p.n.e.), Starał się odszukać podstawowy pierwiastek, od którego pochodzą wszystkie inne, i uznał wodę za źródło świata i życia. Nieco młodszy był Heraklit z Efezu (także w Azji Mniejszej), którego nauka, podkreślająca sprzeczności i zmienność zjawisk i pojęć, wywarła wielki wpływ na późniejszych myślicieli. U najdawniejszych filozofów greckich najważniejsze są nie tyle ich konkretne poglądy, ile samo postawienie pewnych problemów.

Można śmiało powiedzieć, że Grecy stworzyli podstawy wszystkich nauk. Grecy byli ojcami myślenia historycznego w przeciwieństwie do kronikarzy z Egiptu, czy starożytnych państw Azji. Ojcem historii był Herodot. Swoje IX-tomowe dzieło tworzył na podstawie obserwacji i relacji naocznych świadków.

 

• Teatr & Literatura

Teatr grecki narodził się z przedstawień religijnych na cześć boga Dionizosa, organizowanych w czasie świąt zwanych, Dionizjami. Pierwotnie podczas Dionizji występował chór satyrów pod przewodnictwem koryfeusza, który intonował pieśń wykonywaną następnie przez śpiewaków. Z czasem koryfeusz wyodrębnił się i zaczął prowadzić dialog z chórem, pełniąc rolę aktora. Wielkie Dionizja organizowano w miastach, w marcu. Z nich powstała tragedia We wrześniu miały miejsce małe Dionizja, odbywające się na wsiach, które zapoczątkowały komedię. Sztuki prezentowano w formie zawodów przedstawień, czyli agony. Do współzawodnictwa stawało zwykle trzech dramatopisarzy. Każdy z nich miał jeden dzień na przedstawienie swojej tetralogii, czyli zestawu czterech dramatów, w skład, którego wchodziły trzy tragedie i jedna komedia.

Poszczególni dramatopisarze greccy nie tylko pisali sztuki, ale również mieli zasługi w rozwijaniu formy przedstawień. Tespis w VI w. p.n.e. Wprowadził pierwszego aktora i zbudował skene. Ajschylos na przełomie VI i V w. p.n.e. wprowadził drugiego aktora, zastosował prolog, opisy i opowiadania. W V w. p.n.e. Sofokles wprowadził trzeciego aktora, zwiększył obsadę chóru i jednocześnie zmniejszył jego rolę w akcji na rzecz przodownika chóru. Zerwał też z tematycznym związkiem poszczególnych części tetralogii. Również w V w. p.n.e. Eurypides zastosował monolog przedstawiający psychiczne przeżycia bohatera, a także wprowadził postaci kobiece. Sztuki greckie wystawiano zwykle pod gołym niebem. Teatr składał się z kilku części. Theatron był półkolistym miejscem, gdzie zasiadali widzowie. Kolejne rzędy widowni znajdowały się coraz wyżej. Na środku teatru znajdował się okrągły plac nazywany orchestra, na którym występował chór. Po jego bokach umieszczone były wejścia dla chóru - parodos. Przed orchestrą znajdował się proskenion, czyli podłużne podwyższenie, na którym występowali aktorzy. Za proskenion umieszczone było skene - budynek, który zasłaniał kulisy i pełnił rolę scenografii.

 

• Demokracja ateńska

Sama nazwa pochodzi od demos-lud i kratos – władza, czyli dosłownie ludowładztwo. Oprócz całego mnóstwa drobniejszych zmian, opierała się ona głównie na możliwości udziału w zarządzaniu państwem wszystkich pełnoprawnych obywateli, którzy ukończyli 20 rok życia. Demokracja ateńska miała również słabe strony, choćby ograniczoną możliwość udziału w Zgromadzeniach Ludowych obywateli mieszkających poza Atenami. Chłopi, szczególnie w okresie prac rolnych nie brali udziału w głosowaniu, ze względu na odległość, jaką musieliby przebyć, żeby oddać głos. Rozwiązaniem tego problemu było oczywiście delegowanie z każdej wioski przedstawiciela, który by zadbał o interesy producentów żywności. Krytykowano także czas podejmowanych decyzji, co w tamtych, burzliwych czasach miało ogromne znaczenie. W wypadku zagrożenia państwa, mimo urzędu strategów, najważniejsze rozstrzygnięcia musiały jednak zapadać na Zgromadzeniu, co nie zawsze było rzeczą rozsądną. Jedną z głównych zalet demokracji ateńskiej było też to, że urząd archonty i jego ośmiu pomocników trwał tylko rok i choć możliwe było przedłużenie trwania rządów o następną kadencję, to w wypadku jakichkolwiek nieprawidłowości następowała szybka wymiana rządu. Jednak największą zaletą demokratyzacji polis była powszechna możliwość udziału w życiu politycznym wszystkich wolnych obywateli. Niewątpliwie, takie nastawienie obyczajowości ogromnie sprzyjało poszerzaniu horyzontów przez obywateli Ateńskich, horyzontów kulturowych, religijnych a co najważniejsze – intelektualnych.

 

 

• Architektura

Architektura starożytnej Grecji to przede wszystkim liczne świątynie budowane na cześć różnych bóstw. Mimo, że świątynie były rozległe i okazałe to jednak, Celli, czyli pomieszczenia kultowe były bardzo wąskie. Uzasadniano to tym, że świątynia spełniała rolę domu bóstwa, a nie jak w chrześcijaństwie miejsca, w którym gromadzili się wierni, aby uczestniczyć w nabożeństwie. Klasyczne świątynie starożytnej Grecji budowano zgodnie z wiarą, że pewne kształty i proporcje są miłe bogom. Istnieją trzy główne antyczne porządki architektoniczne, które różnią się ornamentyką i proporcjami kolumn, a której konstrukcje opierają się na głowicach. Wspaniałość greckiej architektury nie polega na wysokim poziomie techniki, lecz na genialnym wyczuciu proporcji oraz wyostrzonej świadomości perspektywy. Przykładem może być zwyczaj pogrubiania środkowych części kolumn po to, by oglądane z pewnej odległości nie sprawiały wrażenia wklęsłych.

 

• Porządek dorycki, joński i koryncki

 

Najstarszy jest porządek dorycki, który powstał w VII wieku p.n.e. i występował głównie w Grecji i koloniach zachodnich, na przykład na Sycylii i w południowej Italii. Kolumna dorycka charakteryzowała się wybrzuszonym i żłobkowanym trzonem, pozbawiona była bazy, jej głowica miała prostą formę geometryczną. Około stu lat później na wyspach Morza Egejskiego wykształcił się bardziej dekoracyjny porządek- joński. Jego charakterystycznymi cechami były woluty (ślimacznice) na głowicach oraz akroteria. Kolumny jońskie różniły się od doryckich tym, że były smuklejsze i posiadały profilowaną bazę.

Kolejny porządek - koryncki powstał w Atenach w V wieku p.n.e. Kolumny korynckie były najbardziej smukłe i charakteryzowały się bogato zdobionymi kapitelami. Ważną ozdobą korynckich głowic były liście akantu, rośliny rosnącej w krajach basenu morza śródziemnego.

 

• Zabytki starożytnych Aten

 

Zabytki starożytnych Aten podzielone były na trzy główne zespoły:

• najważniejszy Akropol z Partenonem i budowle u stóp wzgórza - m.in. teatr Dionizosa, pomnik Lizykratesa,

• pozostałości 2 rynków (tj. greckiego - Agory i rzymskiego z Wieżą Wiatrów)

• dzielnica garncarzy Keramejkos i wielka nekropola - grupa budowli na miejscu dzielnicy Hadrianopolis (m.in. świątynia Zeusa Olimpijskiego).

W drugiej połowie V w. Ateny pod rządami Peryklesa stały się głównym ośrodkiem sztuki, działali tu wybitni architekci. Natomiast w IV w. Zapoczątkowano monumentalizację architektury użytkowej (teatry, stadiony), powstawały budowle sakralne i świeckie (hotele w Olimpii, arsenał w Pireusie).

 

• Rzeźba

 

Wraz z rozwojem ludności i zwracaniem uwagi na rzeczy piękne, dokonywał się rozwój i doskonalenie rzeźby. Artyści klasycyzmu tworzyli postacie dynamiczne, ważne były szczegóły ubioru i harmonia ludzkiego ciała. Rzeźba tego okresu ukształtowała późniejszy kanon piękna. I chociaż wiele z nich nie przetrwało, a te, co przetrwały są silnie zniszczone, bądź przetrwały ich wierne rzymskie kopie, to chyba nie ma człowieka, na którym by one nie wywierały ogromnego wrażenia

 

• Język

 

Około 750 r. p.n.e. w wyniku kontaktów Greków z Fenicjanami cywilizacja grecka osiągnęła inny wymiar powstał precyzyjny alfabet, znajdujący zastosowanie z niewielkimi zmianami w czasach dzisiejszych. W Kerameikos w Atenach odnaleziono wazę attycką z inskrypcją pisaną heksametrem temu, który był najlepszym tancerzem. Jest to przykład najwcześniejszego pisma alfabetycznego. Od tego czasu nastąpił stały rozwój kultury piśmiennej. Znajomość alfabetu ułatwiła wymianę myśli i doświadczeń, z czym wiązał się rozwój wielu dziedzin życia.

 

• Igrzyska olimpijskie

Igrzyska odbywały się na cześć wszystkich bogów. Największe i najsłynniejsze odbywały się na cześć Zeusa, co cztery lata w Olimpii. Pierwsze odbyły się 776 r. p.n.e. W czasie trwania igrzysk w całej Grecji obowiązywał pokój. Starożytne Olimpiady zakończyły się w 395 r. n.e. W 1896 r. Francuz baron Pierre de Coubertin zorganizował I nowożytne igrzyska w Atenach. Od tego czasu, co cztery lata sportowcy z całego świata spotykają się na olimpiadzie. Wyjątek stanowił okres I i II wojny światowej. Mimo wielu różnic pomiędzy igrzyskami starożytnymi a współczesnymi są one ich kontynuacją. Symbolem tego jest znicz olimpijski, który zapala się od ognia przyniesionego przez sztafetę z Olimpii.   

Osiągnięcia cywilizacyjne starożytnej Grecji

Cywilizacja grecka stworzyła jeden z fundamentów dla obecnie funkcjonującej europejskiej cywilizacji. To niesamowite jak wiele czerpiemy dziś z osiągnięć starożytnych Greków. Ich dorobek jest imponujący i ponadczasowy.

Grecy stworzyli wspaniałą literaturę. Tragedie greckie stanowią dziś klasyczny kanon literatury światowej. Grecy zbudowali podstawy współczesnego teatru. Uczęszczając dziś na przedstawienia teatralne nie mamy świadomości, że układ sceny i pewne elementy gry aktorskiej miały swój początek w czasach antycznych. Klasycznymi zabytkami sztuki światowej są greckie dzieła w dziedzinie architektury i rzeźby. Starożytni Grecy stworzyli wzorce, które naśladowali później artyści następnych pokoleń. W ich czasach powstały trzy porządki architektoniczne.

Również Grecy są twórcami filozofii, czyli umiłowania mądrości. Pierwsi starożytni filozofowie dociekali natury świata, próbowali określi zasady, które rządzą jego funkcjonowaniem, starali się pozna wnętrze człowieka i określi jego możliwości, a także jego miejsce w otaczającym go świecie.

Niezwykle bogata była politeistyczna religia Greków. Mity greckie, czyli opowiadania o bogach i herosach stały się inspiracją dla światowej literatury, a odwołania do nich można z łatwością odnaleźć również dzisiaj. Niezapomniane pozostają epopeje Homera "Iliada" i "Odyseja" opowiadające dzieje wojny trojańskiej oraz tułaczkę greckiego herosa Odyseusza.

W Olimpii na cześć najważniejszego boga greckiego Zeusa odbywały się regularnie igrzyska, czyli zawody sportowe, podczas, których zawodnicy z różnych państw greckich rywalizowali o palmę pierwszeństwa. Podczas rozgrywania zawodów zawieszano w Grecji wszelkie wojny, konflikty i spory. Starożytne igrzyska stały się inspiracją dla urządzenia pod koniec XIX w. Pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich, które kontynuowane są do dnia dzisiejszego.

Starożytna Grecja stworzyła także podwaliny współczesnych systemów politycznych. Wzorem dla systemu demokratycznego panującego w dniu dzisiejszym pozostaje demokracja ateńska oraz jej instytucje.

II Herosi greccy

1.    Kto to jest „heros”?
Heros - w mitologii greckiej postać zrodzona ze związku człowieka i boga. Herosi mieli nadzwyczajne zdolności, jak wielka siła, spryt lub inne przymioty. Byli dowodem przenikania się świata bogów i ludzi. Według greckich wierzeń bogowie często przybywali na ziemię i ingerowali w sprawy ludzi. Zdarzało się, że mieszkańcy Olimpu zakochiwali się w pięknych kobietach, a te wydawały na świat obdarzone boskimi zdolnościami dzieci. Wyrastały one na bohaterów zwanych herosami. Takie pochodzenie Grecy przypisywali także założycielom miast i prawodawcom, którzy byli posłańcami historycznymi.

2.    Wymień co najmniej  5 znanych herosów starożytnej Grecji.
Znani herosi:
•    Herakles
•    Tezeusz
•    Asklepios
•    Achilles
•    Eneasz
•    Perseusz
•    Erechteusz
•    Edyp
•    Pelops
•    Battus
•    Amfiaros
•    Akademos
•    Aleksander Wielki
•    Odyseusz
•    Filip z Krotony
•    Jazon
•    Hektor
3.    Na czym polegał kult herosów?

Kult herosów – kult bohaterów, którzy stali się istotami niemal boskimi. Jedna z najbardziej charakterystycznych cech religii greckiej. W grece homeryckiej słowo heros odnosi się do walczących w czasie wojny trojańskiej. W okresie historycznym, słowo heros zaczęło oznaczać zmarłego, czczonego i otaczanego kultem w swoim grobie lub w specjalnym przybytku. Wierzono, że dzięki niezwykłym czynom dokonanym za życia, lub szczególnemu sposobowi śmierci został obdarzony mocą patronatu i obrony społeczności żywych. Heros był kimś więcej niż człowiekiem, ale kimś mniej niż bogiem. Jednak granica między herosami i bogami często ulegała zatarciu.


4.    Wymień przynajmniej 4 z 12 prac Heraklesa?

12 prac Heraklesa:
1.    Zabicie lwa nemejskiego
2.    Zgładzenie hydry lernejskiej
3.    Schwytanie łani kerynejskiej
4.    Schwytanie dzika erymantejskiego
5.    Oczyszczenie stajni Augiasza
6.    Przepędzenie ptaków stymfalijskich
7.    Schwytanie byka kreteńskiego
8.    Schwytanie klaczy Diomedesa
9.    Zdobycie pasa Hippolity (królowej Amazonek)
10.    Uprowadzenie wołów Gerionesa
11.    Przyniesienie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd
12.    Sprowadzenie Cerbera z Hadesu

5.    Opisz 1 z 12 prac Heraklesa.

Zabicie lwa nemejskiego
Był to olbrzymi lew, którego skóry nie mogło przebić żadne ostrze. Zgładzenie Lwa nemejskiego i zdarcie
z niego skóry było pierwszą z 12 prac, które Herakles musiał wykonać dla króla Myken, Eurysteusa. Po wytropieniu lwa w okolicach góry Tretos, Herakles najpierw próbował go zabić strzelając do niego z łuku, lecz strzały odbijały się od jego skóry. Potem zaatakował lwa mieczem, który zgiął się na jego skórze oraz maczugą, którą połamał na lwiej głowie. Gdy zwierz wycofał się do jaskini o dwóch wejściach, Herakles jedno z nich zastawił siatką, a drugim wszedł do środka legowiska. Herakles chwycił głowę lwa pod ramię
 i udusił go, jednak w czasie walki lew odgryzł mu palec. Herakles zaniósł trofeum do Myken, gdzie ściągnął z lwa skórę, używając do jej przecięcia ostrych pazurów zwierzęcia. Chodził potem w skórze Lwa nemejskiego, używając jej jako pancerza, a głowę chronił mu łeb bestii.
Zabicie hydry lernejskiej
Hydra lernejska – potwór w mitologii greckiej, wielogłowy wąż wodny. Hydra podobna była do psa, lecz miała 8 lub 9 wężowych łbów. Jeden ze łbów hydry był nieśmiertelny. Zgładzenie Hydry było drugą pracą, którą Herakles musiał wykonać dla króla Eurysteusza. Herakles wywabił hydrę z nory za pomocą płonących strzał, a następnie wstrzymał oddech i ją schwytał. Potwór z kolei usiłował owinąć mu się naokoło nóg. Herakles rozbijał głowy hydry pałką, lecz wówczas na tym miejscu wyrastały nowe głowy.
W końcu skorzystał z pomocy swojego siostrzeńca Jolaosa, który przypalał miejsca po odciętych głowach, zapobiegając wyrastaniu nowych. Potem Herakles odciął mieczem nieśmiertelną głowę i zakopał pod głazem. W żółci zabitej Hydry lernejskiej Herakles zanurzył groty strzał, zatruwając je w ten sposób
i powodując, że nawet ich draśnięcia były śmiertelne.  Eurysteusz nie zaliczył jednak tej pracy jako wykonanej, gdyż Herakles korzystał z pomocy Jolaosa, przez co heros musiał wykonać pracę dodatkową.

Schwytanie łani kerynejskiej
Łania kerynejska w mitologii greckiej – niezwykle szybkie zwierzę. Miała rogi ze złota, sierść ze srebra,
 a kopyta z brązu. Poświęcona była Artemidzie. Schwytanie i przyniesienie Eurysteuszowi  było trzecią pracą Heraklesa (według innych źródeł czwartą). Po długotrwałym (rocznym) pościgu Herakles zdołał schwytać zwierzę, przy użyciu strzały o grocie zamoczonym w trującej krwi Hydry lernejskiej,  którą przestrzelił przednie nogi zwierzęcia. W drodze powrotnej spotkał Artemidę i Apollina. Oskarżyli oni Heraklesa o świętokradztwo, lecz wyjaśnił on, że było to konieczne, żeby zakończyć zadanie. Artemida zgodziła się zaczekać z odebraniem łani, aż zadanie Heraklesa zostanie uznane za zakończone przez Eurysteusza.  Aby uniknąć zamknięcia łani w menażerii króla, Herakles skłonił go, by sam odebrał zwierzę. Łania okazała się zbyt szybka i uciekła.
Schwytanie dzika erymantejskiego
Dzik erymantejski - w mitologii greckiej, olbrzymi dzik siejący spustoszenie na stokach góry Erymantos. Gonił ludzi aż do ich śmierci z braku sił. Schwytanie jego było czwartą z dwunastu prac Heraklesa. Dzika tego miał Herakles schwytać zimą, więc po wypłoszeniu go z gęstwin ścigał go tak długo, aż zwierzę omdlało ze zmęczenia. Herakles zabrał bestię na plecy i odniósł do królestwa Eurysteusa. Na widok bestii przerażony Eurysteus ukrył się w wielkiej kadzi, którą przygotował sobie na wypadek niebezpieczeństwa.
Oczyszczenie stajni Augiasza
Augiasz – syn Heliosa, król Elidy na Peloponezie, jeden z Argonautów w mitologii greckiej. Augiasz miał dzięki przychylności bogów najbogatsze na świecie trzody i stada koni. Z jego stajni, obór i owczarni nie wynoszono jednak od wielu lat gnoju i były one źródłem przykrego zapachu. Również pastwiska zalegała gruba warstwa gnoju.  Oczyszczenie ich w ciągu jednego dnia było piątą z 12 prac, które Herakles musiał wykonać dla króla Eurysteusza. Pracę oczyszczenia stajni i obór Augiasza Eurysteus zlecił Heraklesowi
w celu upokorzenia go.  Jednak Heraklesowi udało się tego dokonać w ciągu jednego dnia przed zmierzchem.
W tym celu, wyburzył mur w dwóch miejscach i skierował wody rzeki, aby jej wody popłynęły przez stajnie i pastwiska w dolinach. Przed zmierzchem, płynące wody oczyściły stajnie. Augiasz przyrzekł Heraklesowi za wykonanie pracy jedną dziesiątą swoich stad, lecz później nie dotrzymał umowy.
Przepędzenie ptaków stymfalijskich
Ptaki stymfalijskie – mityczne ptaki o dziobach i skrzydłach z żelaza, poświęcone Aresowi, które nawiedziły okolice Bagien Stymfalskich nad jeziorem w Arkadii. Ptaki zabijały ludzi i stada spadającymi piórami z żelaza, a ich odchody były trujące. Szóstą pracą Heraklesa, zleconą przez króla Myken, Eurysteusa, było wytrzebienie stada morderczych ptaków. Gdy Herakles przybył na bagna, zrezygnował z wybicia ptaków strzałami, ponieważ było ich zbyt dużo. Wtedy Atena dała mu wykonaną przez Hefajstosa kołatkę, której hałas wypłoszył ptactwo, a Herakles mógł je powystrzelać z łuku. Niedobitki stada znalazły schronienie na Wyspie Aresa leżącej na Morzu Czarnym, gdzie zostały wybite przez Argonautów.
Schwytanie byka kreteńskiego
Byk kreteński – w mitologii greckiej występuje dwukrotnie:
•    jako byk, pod postacią którego kryje się Zeus porywający z Tyru Europę.
•    jako piękne zwierzę, wyłaniające się z morza u brzegów Krety.
Miał zostać złożony w ofierze Posejdonowi przez Minosa, ten jednak – ulegając piękności byka – zamienił go na inne zwierzę. W zemście Posejdon zesłał na byka szaleństwo, w wyniku czego pustoszył Kretę, tratował pola i sady, paląc wszystko buchającym z nozdrzy ogniem. Miał też z królową Pazyfae spłodzić Minotaura. Eurysteus, jako siódmą pracę, nakazał Heraklesowi pojmać żywcem byka i dostarczyć go do Myken. Po długiej i męczącej walce udało się Heraklesowi ujarzmić zwierzę. Eurysteus miał wypuścić byka na wolność. Byk grasował najpierw w okolicach Sparty, a potem w pobliżu Maratonu, gdzie zabił go heros Tezeusz.
Schwytanie klaczy Diomedesa
Konie Diomedesa – w mitologii greckiej cztery konie (lub klacze) Diomedesa karmione ludzkim mięsem. Schwytanie ich było jedną z dwunastu prac Heraklesa. Heros popłynął do Tracji na czele zastępu ochotników. Gdy przybył do Tirydy, przegonił koniuchów opiekujących się czwórką koni i popędził je ku okrętowi. Gdy zorientował się, że podąża za nimi pogoń, polecił Abderosowi opiekę nad stadem (konie pożarły przyjaciela Heraklesa), sam zaś stawił czoło Trakom. Podobno miał rzucić koniom na pożarcie ciało ogłuszonego Diomedesa i w ten sposób je uspokoić. Eurysteusz kazał wypuścić konie na wolność w okolicach góry Olimp. Tam zostały pożarte przez wilki.
        Zdobycie pasa Hippolity (królowej Amazonek)
W mitologii greckiej królowa Amazonek. Córka boga wojny, Aresa i Otrere. Posiadała przepaskę, która nadawała jej nadludzką siłę. Zdobycie przepaski Hippolity było dziewiątą pracą Heraklesa, który zebrał drużynę złożoną z najdzielniejszych wojowników i popłynął do portu Amazonek. Amazonki słyszały
 o Heraklesie i przyjęły go ciepło, ale bogini Hera rozpuściła plotkę, że wojownicy zamierzają porwać kilka Amazonek) i Amazonki chwyciły za broń.  Rozegrała się krwawa bitwa, w wyniku której Herakles zabił Hippolitę  i zabrał jej pas. Inna wersja mówi, że zakochana Hippolita oddała pas Herkulesowi a Hera puściła plotkę, że to właśnie Herkules chciał zabrać Amazonkę i oddać złoty pas córce Eurysteusa (tchórzliwego kuzyna Herkulesa). Niestety Amazonki uwierzyły w plotkę Hery i zaatakowały Herkulesa.
W bitwie przez przypadek zginęła Hippolita. Herakles ze smutkiem odpłynął, ponieważ także zakochał się w pięknej amazonce i miał zamiar ją poślubić, a pas oddać córce Eurysteusza. Inna wersja tej historii mówi, że Herakles, który nie przywykł do walki z kobietami, rozkochał ją w sobie, a ona w dowód swojej miłości sama podarowała mu pas. Jeszcze inna wersja podaje, że jeden z towarzyszy Heraklesa – książę Aten, Tezeusz, porwał siostrę Hippolity – Antiopę razem z pasem (lub też Antiope zakochała się w nim i sama dostarczyła wykradziony pas, a Hippolita stanęła na czele wyprawy przeciw Tezeuszowi) lub też porwał samą Hippolitę. Ożenił się z branką (Antiope lub Hippolitą) i spłodził syna Hipolita. Według ostatniej z wersji, Hippolita zginęła podczas polowania, zabita przypadkowo przez inną siostrę – Pentezyleę.
    Uprowadzenie wołów Gerionesa
Gerion – Był królem Tartessos w Hiszpanii lub – według innej wersji – mieszkał na wyspie o nazwie Erytea. Postać o trzech głowach, sześciu rękach i trzech tułowiach. Właściciel stada złożonego ze zwierząt o czerwonej maści. Miał potwornego psa pasterskiego Ortrosa (brata Cerbera), a także pasterza-giganta o imieniu Eurytion. Zginął zabity przez Heraklesa, gdy ten wykonywał jedną ze swoich dwunastu prac.
Przyniesienie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd
Hesperydy– w mitologii greckiej nimfy o imionach Hespere, Ajgle i Eryteis, które zamieszkiwały
w ogrodach. Ogrody te różnie umiejscawiano: w górach Arkadii, w południowo-zachodniej Iberii, w górach Atlas niedaleko starożytnego miasta Lixus, najczęściej jednak w bliżej nieokreślonym miejscu na zachodnich krańcach świata. W ogrodach Hesperyd rosły jabłonie rodzące złote jabłka, które Gaja podarowała Herze w podarunku ślubnym. Doglądanie sadu było zadaniem Hesperyd, jednak Hera nie dowierzając im, na straży tego skarbu postawiła stugłowego smoka Ladona. Zdobycie złotych jabłek było jedną z 12 prac Heraklesa .
Sprowadzenie Cerbera z Hadesu
Cerber– w mitologii greckiej trzygłowy pies, który strzegł wejścia do świata zmarłych. Żył on nieopodal Styksu gdyż to na niego właśnie natykały się dusze po przewiezieniu przez Charona.
Ujarzmienie i wyprowadzanie go na ziemię było ostatnią z 12 prac Heraklesa (Herkulesa). Lecz gdy Herakles go uwolnił potrzebował tylko jednego skoku by powrócić do swego domuW micie o 12 pracach Heraklesa przedstawiony był jako trzygłowy pies o wężowej sierści


6.    Dlaczego Herakles miał wykonać 12 prac?

Hera zażądała, aby udał się na służbę do Eurysteusza. Gdy Herakles odmówił zesłała na niego szaleństwo. W obłędzie Herakles zamordował kilkoro ze swoich dzieci. Wg jednej tradycji narzędziem mordu był łuk, wg innej miał dzieci powrzucać do ognia. Mordując swoje dzieci zamordował także dwoje dzieci Ifiklesa. Ocknąwszy się z szału, zauważył, co zrobił i chciał popełnić samobójstwo, jednakże Tezeusz odwiódł go od tego zamiaru, a Herakles porzucił Megarę. Swego rodzaju pokutą miała być służba u Eurysteusza. Na jego polecenie miał wykonać 12 prac. Eurysteusz starał się wymyślić dla herosa tak trudne zadania, aby ten podczas ich wykonywania zginął.


7.    W jaki sposób zginął Achilles?

Achilles– postać z mitologii greckiej. Grecki bohater wojny trojańskiej, wódz Myrmidonów. Syn Peleusa, króla jednego z miast w Tesalii i nimfy Tetydy. Wychowanek mądrego centaura Chirona. Iliada Homera charakteryzuje go jako największego wojownika.
Tetyda, starając się zapewnić mu nieśmiertelność, niedługo po narodzeniu zanurzyła syna w Styksie, by
 w ten sposób uodpornić całe jego ciało na ciosy. Jedynym słabym punktem pozostała pięta, za którą matka trzymała niemowlę. W związku z przepowiednią, w myśl której bez Achillesa zwycięstwo nad Ilionem jest nierealne, co jednak odpłaci on śmiercią, Tetyda ukrywała Achillesa pośród córek króla Likomedesa na Skyros. Stamtąd miał go wydostać Odyseusz, który w przebraniu kupca rozłożył przed królewnami pachnidła i kosztowności. Na widok jednej niezainteresowanej wonnościami królewny wydobył bogato inkrustowany miecz, po który Achilles sięgnął bez chwili namysłu, tym samym zdradzając swoją prawdziwą tożsamość. Achilles zginął, zanim Troja została zdobyta. W miejsce gdzie matka trzymała go za piętę ugodziła go strzała, wypuszczona z łuku przez Parysa, brata Hektora. Od tego wydarzenia pochodzi wyrażenie „pięta Achillesa” oraz nazwa ścięgno Achillesa.



8.    Kim byli Argonauci?
Argonauci– mit. gr. 52 uczestników wyprawy do Kolchidy po „złote runo” cudownego barana. Argonauci byli mitycznymi bohaterami greckimi, którzy pod wodzą Jazona, wyruszyli statkiem Argo (szybki) do Kolchidy po złote runo baranka. Między nimi znaleźli się: Boreadzi – skrzydlaci bracia, siłacz Herakles, pieśniarz Orfeusz, Tezeusz – pogromca Minotaura, Kastor i Polideukes – bliźniaczy bracia, piękna Atalanta i inni. W czasie wyprawy spotkały ich różne przygody, m.in.: na Lemnos, w Tracji i Cieśninie Bosfor.

9.    Co było celem wyprawy Jazona i Argonautów?
Złote runo – sierść mitycznego złotego barana Chrysomallosa, cel wyprawy Argonautów. Było ono powieszone na dębowym drzewie w gaju Aresa, gdzie pilnował go smok. Zabrał je stamtąd Jazon podczas wyprawy Argonautów.

10.    Dlaczego Hektor był podawany jako przykład bohatera idealnego?
Hektor - w mitologii greckiej królewicz i najdzielniejszy bohater trojański; bohater Iliady Homera. W czasie wojny trojańskiej zabił Patroklosa (myśląc że to Achilles, gdyż miał na sobie jego zbroję), za co w odwecie zginął z ręki Achillesa pod murami Troi. Hektor starał się nie ulegać emocjom. Cechują go honor i odwaga (pomimo strachu stanął do pojedynku z Achillesem), którym to wartościom pozostał wierny do końca. Jest również bardzo przywiązany do rodziny (żony Andromachy i syna Astyanaksa). Hektor kochał swojego ojca, Priama, oraz Troję, i to za nich oddał życie. Stanowi on przykład bohatera idealnego, bez wad. Homer opisuje go jako rycerza bez skazy i wad, w życiu prywatnym przedstawia się go jako wspaniałego męża i ojca. To najbardziej nieskazitelna postać Iliady.

11.    Jak Zeus zapewnił nieśmiertelność Heraklesowi?
Oficjalnie Herakles był synem Alkmeny i Amfitriona, króla Tirynsu. W rzeczywistości jednak ojcem jego był Zeus, który spłodził Heraklesa przybierając postać męża Alkmeny.  Nienawiść, jaką żywiła Hera do Heraklesa — namacalnego dowodu małżeńskiej niewierności jej męża — była jednym z najistotniejszych elementów tragicznych wątków mitu bohatera. Paradoksalnie, nieśmiertelność zawdzięczał Herakles jej właśnie, bowiem Zeus przystawił go w czasie snu Hery do jej piersi. Hera, zorientowawszy się w podstępie, odepchnęła niemowlę. To jednakże zdążyło napić się jej mleka, źródła wiecznego życia. Pozostała część pokarmu, rozlewając się, utworzyła Drogę Mleczną.

12.    W jaki sposób Perseusz pokonał Meduzę?

Król Polidektes namówił  Perseusza do pozornie skazanej na klęskę wyprawy po głowę Meduzy. Chłopiec cieszył się jednak przychylnością Ateny i Hermesa. Pod ich opieką dotarł do Graj, gdzie otrzymał rady jak pokonać jedną z gorgon – Meduzę. Otrzymał również podarki: nimfy dały mu skrzydlate sandały, Hades – torbę i hełm czyniące go niewidzialnym, a Hermes – stalowy sierp. Patrząc na Meduzę przez odbicie w wypolerowanej tarczy (bezpośrednie spojrzenie w jej oblicze groziło śmiercią) zdołał ściąć jej głowę i schować ją do torby. Hełm zaś uczynił go niewidzialnym i wraz ze skrzydlatymi sandałami umożliwił mu ucieczkę przed ścigającymi go siostrami Meduzy. W drodze powrotnej, przelatując nad Etiopią, uratował przy użyciu głowy Meduzy (która zachowała moc zmieniania innych w kamień) Andromedę, którą następnie poślubił. Po powrocie na wyspę głowę potwora Perseusz pokazał Polidektesowi i jego dworowi, którzy też skamienieli. Z wdzięczności za opiekę, głowę Gorgony podarował Atenie, która od tej chwili nosiła ją na pożyczonej od Zeusa tarczy – egidzie, zaś hełm i skrzydlate sandały dał Hermesowi. Następnie wraz z Andromedą i matką powrócił do Argos na dwór dziadka.


13.     Jak długo Odyseusz  podróżował do domu po zakończeniu wojny trojańskiej?
Odyseusz- w mitologii greckiej król Itaki; bohater Odysei Homera. Według mitu był najprzebieglejszym z królów biorących udział w wojnie trojańskiej, autorem podstępu, dzięki któremu Grecy wygrali wojnę – konia trojańskiego. W podróży powrotnej do Itaki przeżył wiele przygód. Tułał się przez 10 lat po morzach i oceanach, zanim wrócił do swej żony Penelopy. Obok Heraklesa i Tezeusza jest najbardziej znanym bohaterem greckich mitów i legend. Synem Odyseusza był Telemach.

14.    Kto zabił Minotaura?
Minotaur - postać z mitologii greckiej. Zazwyczaj przedstawiany jako człowiek z głową byka, jednak czasem w postaci istoty z torsem i głową człowieka, od pasa w dół zaś
z ciałem byka. Groźny Minotaur został zamknięty przez króla Krety Minosa
w zaprojektowanym przez Dedala Labiryncie, który znajdował się pod pałacem w Knossos. Minos pokonał Ateńczyków i zażądał, żeby co 9 lat (wg innej wersji – co roku), 7 młodzieńców i panien było przysyłanych w ofierze Minotaurowi. Za trzecią ofiarą zgłosił się królewicz Tezeusz, który miał za zadanie zabić potwora. Pomogła mu córka Minosa, Ariadna, zauroczona odwagą młodzieńca, która za pomocą kłębka nici ułatwiła mu powrót z Labiryntu, a magiczny miecz pozwolił zabić Minotaura. W ten sposób Tezeusz wyprowadził Ateńczyków żywych z Labiryntu.

III  Igrzyska w starożytnej Grecji

1.     Kto to był olimpionik?

Olimpionik, w starożytnej Grecji zwycięzca w igrzyskach olimpijskich. Określenie kogoś mianem olimpionika należało do największych zaszczytów.
 

2.     Czym był nagradzany olimpionik?

Olimpionik był nagradzany palmą i dekorowany wieńcem z gałęzi oliwnej.


3.     Kto brał udział w igrzyskach olimpijskich?

W igrzyskach mogli uczestniczyć jedynie mężczyźni; występowali oni nago (z wyjątkiem wyścigów rydwanów i wyścigów w pełnym uzbrojeniu). W zawodach nie mogły uczestniczyć kobiety, zaś mężatki opuszczały Olimpię na czas zawodów. Czynny udział w nich mogli brać tylko młodzi mężczyźni, przedstawiciele możnych rodów, wolni, urodzeni z obojga rodziców Greków i niesplamieni zbrodnią. Ich wyczynom mogli przyglądać się nawet barbarzyńcy i niewolnicy.

4.    Jak byli ubrani zawodnicy podczas igrzysk?

W igrzyskach mogli uczestniczyć jedynie mężczyźni; występowali oni nago (z wyjątkiem wyścigów rydwanów i wyścigów w pełnym uzbrojeniu).


5.      W jakich dyscyplinach sportowych brali udział zawodnicy podczas igrzysk?

 biegi, zapasy, skoki, wyścigi konne, pentatlon, boks, pankration, wyścigi rydwanów, czy też wyścigi hoplitów


6.    Która z dyscyplin uważana była za najbardziej prestiżową?

Najważniejszą dyscypliną podczas igrzysk były biegi na krótkim dystansie. Imieniem zwycięzcy tej dyscypliny nazywano każdą kolejną olimpiadę.




7.    Kto mógł przyglądać się igrzyskom?

Wyczynom sportowców  mogli przyglądać się mężczyźni, a  nawet barbarzyńcy i niewolnicy. Wykluczona była obecność kobiet.


8.    Co ile lat odbywały się igrzyska olimpijskie?

Starożytne igrzyska olimpijskie święte igrzyska olimpijskie – panhelleńskie igrzyska na cześć boga Zeusa. Odbywały się w Olimpii (stąd nazwa igrzysk), mieście na Półwyspie Peloponeskim, co cztery lata.

9.    Ile trwały igrzyska olimpijskie?

Igrzyska trwały początkowo tylko 5 dni, potem - w miarę dodawania konkurencji - przedłużano je. Wyznaczeni sędziowie doglądali przebieg konkurencji.


10.    Ku czyjej czci organizowane były igrzyska olimpijskie?

Starożytne igrzyska olimpijskie – panhelleńskie igrzyska na cześć boga Zeusa.


11.    Jak nazywały się drugie co do ważności po igrzyskach olimpijskich wydarzenie
o charakterze religijno-sportowym w starożytnej Grecji?

Igrzyska pytyjskie – igrzyska panhelleńskie organizowana w Delfach ku czci boga Apollina, drugie co do ważności po igrzyskach olimpijskich wydarzenie o charakterze religijno-sportowym w starożytnej Grecji.



12.    Ku czyjej czci organizowano  igrzyska pytyjskie?

Igrzyska pytyjskie - igrzyska panhelleńskie organizowana w Delfach ku czci boga Apollina, drugie co do ważności po igrzyskach olimpijskich wydarzenie o charakterze religijno-sportowym w starożytnej Grecji.


13.    Ku czyjej czci organizowano igrzyska istmijskie w Koryncie?

Igrzyska istmijskie – starożytne greckie igrzyska o charakterze panhelleńskim, organizowane ku czci boga mórz Posejdona w Istmii na Przesmyku Korynckim.

14.    Ku czyjej czci organizowano igrzyska w Nemei?
Igrzyska nemejskie – jedne z czterech wielkich igrzysk panhelleńskich odbywających się w starożytnej Grecji. Początki igrzysk nemejskich sięgają bardzo odległych czasów, lecz w okresie historycznym straciły na znaczeniu. Pierwotnie były to igrzyska pogrzebowe ku czci bóstwa natury Archemora. Inna wersja głosi, że ustanowił je Herakles po pokonaniu lwa nemejskiego - pierwszej ze swoich 12 prac. W późniejszych czasach Dorowie poświęcili te igrzyska Zeusowi.

15.    Jakie dyscypliny wchodziły w skład pięcioboju?
Pięciobój - dyscyplina sportowa w starożytnej Grecji. Od 708r p.n.e. stanowił dyscyplinę olimpijską. Uczestnicy musieli wykazać się sprawnością w pięciu dyscyplinach sportowych. W skład pięcioboju wchodziły:
 bieg na jeden stadion olimpijski (192m), skok w dal, rzut dyskiem, rzut oszczepem oraz zapasy.
Aby wygrać należało zwyciężyć w dwóch dowolnych dyscyplinach oraz w zapasach. Zwycięzcy pięcioboju cieszyli się największą sławą. Na cześć najlepszych uczestników w pięcioboju budowany był posąg.

16.    Jak nazywały się igrzyska organizowane dla kobiet?

Heraje. Igrzyska kobiet. Organizowane były co cztery lata w Olimpii, w innych latach niż igrzyska olimpijskie. Rywalizowano w jednej konkurencji - biegu na dystansie 5/6 stadionu (160,22 m). Biegały z rozpuszczonymi włosami, w sięgających do kolan szatach odsłaniających prawe ramię aż do piersi. Nagrodą był wieniec oliwny i prawo wystawienia w Altis malowanego portretu. Poświęcone było matce bogów, Herze.
17.    Skąd wywodzi się dyscyplina sportowa o nazwie ”bieg maratoński”?
Bieg maratoński - Nazwa pochodzi od miejscowości Maraton w Grecji. Według Herodota po zwycięskiej dla Greków bitwie z Persami pod Maratonem w 490 p.n.e., armia perska zaokrętowała i wypłynęła w kierunku bezbronnych Aten. Widząc to, Grecy udali się co sił w nogach do miasta, przybywając praktycznie równocześnie z okrętami perskimi. Bieg ten stał się podstawą romantycznych historii, według których posłaniec Filippides pobiegł do Aten, by obwieścić zwycięstwo i poinformować Ateńczyków, że płynie ku nim flota perska. Po przekazaniu tej wiadomości padł martwy. Michel Bréal, francuski filolog, zainspirowany historią marszu zasugerował Pierre'owi de Coubertinowi, by włączył bieg na dystansie odpowiadającym odległości z Maratonu do Aten do programu pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich w Atenach.

18.    W którym roku odbyły się pierwsze igrzyska olimpijskie ?

Nie są znane dokładne początki igrzysk olimpijskich. Dane historyczne przytaczają imię pierwszego zwycięzcy Koroibosa z Elidy i datę pierwszych igrzysk w Olimpii - 776 rok p.n.e.



IV  Kultura i sztuka starożytnej Grecji oraz jej rola
 w polskim dorobku kulturowym

1.    Wymień co najmniej 2 znane dzieła Homera.

Do jego dzieł zalicza się eposy: Iliadę i Odyseję. Grecka tradycja widziała w nim również autora epopei komicznej Batrachomyomachii i Hymnów homeryckich.


2.    Kto został uznany ojcem poezji epickiej?

Homer - grecki wędrowny pieśniarz (aojda) i recytator (rapsod). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji ustnej poezji heroicznej.


3.    Wymienić co najmniej 5 bajek Ezopa?
Najbardziej znane bajki:
•    Chłopiec który wołał o pomoc
•    Gęś która zniosła złote jajka
•    Lew i mysz
•    Lis i winogrona
•    Mrówka i konik polny
•    Mysz miejska i mysz wiejska
•    Pies i kość
•    Pies w żłobie
•    Wiatr północny i słońce
•    Wilk w owczej skórze
•    Wrona i dzban
•    Żaba i wół
•    Żaby które pragnęły króla

4.    Na czym polegał konflikt moralny pomiędzy Antygoną a królem Kreonem?

Spór dotyczy głównie pary bohaterów: Kreona – króla Teb - i Antygony. Kreon, po bratobójczej walce o władzę, wydał zakaz grzebania zwłok zdrajcy, który ośmielił się zbrojnie napaść miasto, a tym samym wystąpić przeciwko niemu. Ciało Polinejkesa miało zostać porzucone w polu na pastwę dzikich zwierząt i ptactwa. Eteokles natomiast miał być pochowany z honorem. Antygona nie zgadza się z tą decyzją. Występuje przeciwko woli władcy. Początkowo zwraca się o pomoc do siostry, ale gdy ta, powodowana strachem, odmawia, postanawia sama dokonać pochówku. Symbolicznie przysypuje zwłoki piaskiem, a dopiero później, by dopełnić rytuału, skrapia je „potrójnym płynem” (złożonym z wina, mleka, oliwy lub miodu). Podczas tej drugiej czynności zostaje zauważona, schwytana i przyprowadzona przed oblicze władcy.  Podczas dialogu pomiędzy tymi dwoma postaciami zostaje naświetlone ich tragiczne położenie, bowiem każda ze stron prezentuje odmienne, niemniej słuszne poglądy.


5.    Kto zaliczany jest do „siedmiu mędrców starożytnej Grecji”?
Trudno dzisiaj ustalić jakie postaci historyczne zaliczane były przez Greków do grupy siedmiu najwybitniejszych mędrców - w zachowanych przekazach istnieją w tej kwestii rozbieżności i wymienianych jest więcej nazwisk. Według Platona mędrcami byli:
•    Bias z Prieny - doradzał Jończykom, aby emigrowali na Sardynię wobec naporu Persów
•    Solon - ateński polityk i prawodawca, sprawujący władzę z woli ludu, a także - poeta gnomiczny
•    Pittakos z Mityleny - wybrany przez współobywateli dyktator Mityleny z okresu jej współzawodnictwa z Atenami (o panowanie nad Hellespontem)
•    Tales z Miletu - matematyk, astronom, inżynier, polityk, podróżnik i kupiec, uznawany za pierwszego filozofa
•    Kleobulos z Lindos - tyran z Lindos na wyspie Rodos
•    Myzon z Chene
•    Chilon ze Sparty

6.    Jakie jest najbardziej znane dzieło Myrona?
Do dnia dzisiejszego zachowały się w postaci rzymskich kopii dwa dzieła Myrona: Dyskobol oraz Atena
i Marsjasz, o pozostałych wiemy dzięki przekazom poetów starożytności. Jego dzieła były ozdobą nie tylko ulic ateńskich, lecz także wzbudzały ogromny podziw poza Atenami.

7.    Podaj imię twórcy rzeźby „Dyskobol”
Myron - jeden z najwybitniejszych rzeźbiarzy greckich, tworzący w latach 480-445 p.n.e..

8.    Jak nazywają się style architektoniczne starożytnej Grecji?

- dorycki
- joński
- koryncki

9.    Podaj cechy charakterystyczne stylu jońskiego.

Porządek joński to jeden z trzech podstawowych porządków architektonicznych występujących w architekturze starożytnej Grecji. Posiada dwie odmiany: attycką i małoazjatycką. Powstał w Azji Mniejszej na przełomie VII i VI w. p.n.e. pod wpływem budownictwa ludów Wschodu. Styl joński cieszył się ogromną popularnością od IV w. p.n.e., dominował w okresie hellenistycznym. Swoim zasięgiem objął nie tylko Grecję ale też Italię i Sycylię. Przykłady zabytków w porządku jońskim: Apteros (Nike Bezskrzydła) i Erechtejon na Akropolu, Herajon na wyspie Samos, Artemizjon w Efezie i w Ołtarzu Pergamońskim.
Cechą charakterystyczną stylu jest: lekkość, smukłe proporcje, bogate zdobienia.
10.    Podaj cechy charakterystyczne stylu doryckiego.
Porządek dorycki– jeden z najbardziej znanych porządków architektonicznych czasów starożytnych. Charakteryzuje się on ciężkimi proporcjami, surowością i monumentalizmem. Walory artystyczne ustępowały w nim miejsca funkcjonalizmowi.
Architektura dorycka wywodzi się prawdopodobnie z budownictwa drewnianego. Kolumna w porządku doryckim nie posiada bazy, a jej głowica ma kształt bardzo prosty; jak gdyby okrągłej spłaszczonej poduszki, na której spoczywa kwadratowa płyta. Taki rodzaj kolumn pojawił się w Grecji najwcześniej już w VII w. p.n.e.
Styl dorycki nie był stosowany wyłącznie na terenach zamieszkanych przez Dorów, ale w zasadzie wszędzie gdzie dotarła grecka cywilizacja. Najciekawsze przykłady budowli doryckich zachowały się w Italii i na Sycylii. Stworzoną w Italii odmianą porządku doryckiego był porządek toskański.
Surowe reguły kanonu doryckiego były trudne do zastosowania w dużych budowlach, co doprowadziło do zaniechania stosowania tego porządku w okresie hellenistycznym, niemniej z tego czasu znamy jeszcze budowle w stylu doryckim, np. świątynia Ateny Nikeforos w Pergamonie czy Ateny Lindia w Lindos na Rodos.

11.    Podaj cechy charakterystyczne stylu korynckiego.
Porządek koryncki – jeden z trzech podstawowych porządków architektonicznych występujących
 w architekturze starożytnej Grecji. Rozwinął się jako odmiana porządku jońskiego na przełomie V i IV w. p.n.e.
Cechy charakterystyczne:
-  smuklejsze proporcje i bardziej ozdobna głowica niż w porządku jońskim
-  baza – jak w porządku jońskim, czyli trójczłonowa złożona z dwóch torusów i trochilusu między nimi,
 -  trzon kolumny zdobiony, kolumna o smuklejszych proporcjach
Porządek ten był stosunkowo rzadko stosowany w starożytnej Grecji. Na dużą skalę porządek ten pojawił się dopiero w świątyni Zeusa Olimpijskiego w Atenach.


12.    Co to jest kora?
Kora (gr. kore - dziewczyna) – w sztuce Grecji okresu archaicznego najstarszy typ greckiego posągu kobiecego, wyobrażający stojącą dziewczynę w długich szatach, często z owocem, kwiatem lub ptakiem
w ręku. Żeński odpowiednik kurosa.
Doskonałym przykładem kor są Kariatydy z Erechtejonu (świątynia Ateny Polias) na akropolu ateńskim
z 421-405 r. p.n.e. Szaty kor, były nienaturalne, ich fałdowanuia znacznie odbiegały od realnego wyglądu tkanin na ludzkim ciele. Posągi dużych rozmiarów służyły za podpory architektoniczne.

13.    Co to jest kuros?

Kuros (gr.  młodzieniec) - typ posągu w sztuce starożytnej Grecji, przedstawiający stojącego, nagiego młodego mężczyznę z falistymi włosami i zagadkowym uśmiechem (archaiczny uśmiech), z rękoma zawsze opuszczonymi wzdłuż ciała i lewą nogą wysuniętą lekko do przodu. Ten typ posągu był charakterystyczny dla drobnej i monumentalnej sztuki greckiej okresu archaicznego (około 640-430 p.n.e.).


14.    Który z mitów greckich przedstawiony jest w tragedii Sofoklesa pt. „Antygona”?
„Antygona” – tragedia Sofoklesa z roku 442 p.n.e.. Nazywana jest tragedią władzy i klasyfikowana jako chronologicznie ostatnia z cyklu trzech tragedii tebańskich (Król Edyp, Edyp w Kolonie, Antygona) opartych na mitach o tebańskim rodzie Labdakidów . Był mityczny ród grecki obejmujący potomków Labdakosa. Jego członkami byli: Lajos, Edyp, Polinik, Eteokles, Antygona i Ismena. Ród ma tragiczną historię związaną z życiem Edypa, bratobójczą walką Eteoklesa z Polinejkesem (Siedmiu przeciw Tebom)
i konfliktu Antygony z Kreonem zakończonym śmiercią Antygony, jej ukochanego Hajmona oraz żony Kreona – Eurydyki. Nad rodem Labdakidów ciążyła klątwa, będąca konsekwencją występku Lajosa. Uwiódł on i porwał młodego chłopca, Chrysipposa, którego uczył powożenia rydwanem. Lajosa przeklął ojciec chłopca, stary król Pelopsa.

15.    Czego dotyczy konflikt w „Antygonie”?

W tragedii tej obserwujemy wyraźny konflikt światopoglądów: Antygona uznawała wyższość religii nad prawem ludzkim. Sądziła, że ocena postępowania człowieka, nawet tego niegodnego jest sprawą bogów, a nie człowieka. Twierdziła, że obowiązkiem krewnych jest pochowanie zmarłego, aby mógł po śmierci zaznać spokoju. Kierowała sie emocjami, miłością do brata, szacunkiem dla zmarłych. Uważała, że prawo ziemskie, pisane nie może naruszać odwiecznych praw religii. Oceniała czyn Polinejkesa mniej surowo, jako próbę odzyskania należnych mu praw do korony. Kierowała się przede wszystkim sumieniem, które nie pozwoliłoby jej spokojnie żyć ze świadomością, że nie dopełniła obowiązku wobec zamrłego brata. Kreon natomiast uznawał wyższośc prawa ustawowego, pisanego nad zwyczajowym. Uważał, że prawo religijne nie może ograniczać zakresu władzy królewskiej. Twierdził, że zdrajcy nie zasługują na przyzwoity pochówek, ale powinni być w ten sposób karani, by być odstraszającym przykładem dla innych: "I ode mnie nigdy źli przed prawymi nie doznają łaski". Kieruje się dobrem państwa, racją stanu, świadomy tego, że bezprawie bywa przyczyną upadku państwa. Miał on na uwadze niewinne ofiary, które przyniosła wojna rozpoczęta za sprawą Polinejkesa. Musiał dbać i umacniać swój autorytet. Nie mógł jako władca pozwolić sobie na okazanie słabości: "I w żadnym razie nie ulec kobiecie".
Antygona podejmuje decyzję o pogrzebaniu brata i tym samym godzi się na swój los. Pogrzeb Polinejkesa oznacza dla niej śmierć. Ona jednak uważa, że nie może postąpić inaczej. Rolę jaką narzuciło jej życie przyjmuje bez buntu. Ma do wyboru dwie możliwości i każda zwieńczona nieszczęściem. Postępując zgodnie z rozkazem Kreona może ona uniknąć śmierci. Dalsze życie będzie jednak pełne wyrzutów sumienia. Świadomość, że mogłaby nie dopełnić obowiązku pogrzebania brata jest dla niej gorsza niż śmierć.


16.    Co przedstawia rzeźba znana pod nazwą „Grupa Laokoona”?
Dzieło przedstawia historię Laokoona i jego synów, zabitych przez węże morskie, opisaną w księdze II Eneidy. Przedstawione w nim zostały trzy akty tragedii. Podczas gdy umieszczony z prawej strony starszy syn, znajdujący się jeszcze w sytuacji dającej szansę ratunku, wyobraża początek akcji, a umieszczony po lewej stronie młodszy zginął już w uściskach węży, w ojcu – figurze środkowej – pokazano energię w obliczu nieuchronnej śmierci, obraz pełen wzniosłości i grozy.
Dzieło to, poprzez swój patos, wybujałość form, dynamizm, gwałtowne poruszenie, żywą mimikę i podkreślenie muskulatury ciał, stanowi przykład "barokowych" tendencji, występujących w sztuce hellenistycznej.

17.    Gdzie znajdował się Posąg Zeusa?
Posąg Zeusa był zaliczany przez starożytnych Greków do siedmiu cudów świata. Znajdował się w świątyni w Olimpii.
Posąg ten wykonał Fidiasz z użyciem techniki chryzelefantyny po roku 430 p.n.e. Rzeźba przedstawiała siedzącego na tronie władcę ludzi i bogów o poważnym i dostojnym obliczu. Na głowie miał wieniec laurowy, z lewego ramienia zwieszał mu się złoty płaszcz, w prawej dłoni trzymał statuę bogini Nike, a lewą rękę wspierał na wykładanym szlachetnymi kamieniami berle. Berło było symbolem władzy Zeusa, a orzeł jego ulubionym i poświęconym mu ptakiem. Poręcze i nogi tronu były rzeźbione ukazując postaci bogiń i epizody walk. Szata i włosy Zeusa były ze złota, obnażone części ciała z kości słoniowej, tron z drewna cedrowego wykładanego hebanem i szlachetnymi kamieniami.

18.    Co przedstawiały motywy dekoracyjne na ceramice greckiej?

Malarstwo tego okresu związane jest przede wszystkim z ceramiką. Wazy to cały świat grecki.  Artyści uwiecznili na nich życie codzienne; sympozja, ofiary, sceny erotyczne, igrzyska a także chętnie przedstawiali sceny mitologiczne.  W VI wieku p.n.e. pojawiło się malarstwo czarnofigurowe oraz około 530 – 480 p.n.e. malarstwo czerwonofigurowe. Najczęściej spotykane tematy to sceny z życia bogów i ludzi wkomponowane w pasy pokrywające naczynia lub w zamknięte pole prostokąta albo koła (w przypadku dna naczynia). Najbardziej znane przykłady zdobienia ceramiki w stylu malarstwa czarnofigurowego to np. scena gry w kości pomiędzy Achillesem i Ajaksem. W malarstwie czerwonofigurowym częstsze stają się malowidła ukazujące akcję – np. sceny tańca, zawodów sportowych itp. Artyści zwracali też uwagę na dobór tematyki dekoracji do kształtu i przeznaczenia naczynia.


19.    Opisz cechy ceramiki stylu czerwonofigurowego.
Styl czerwonofigurowy (technika czerwonofigurowa, malarstwo czerwonofigurowe) – sposób zdobienia greckich wyrobów ceramicznych w starożytności. Styl ten narodził się w Atenach w VI wieku p.n.e. Dzięki odpowiedniemu wypalaniu uzyskiwano czerwone postaci na czarnym tle. Technika ta była łatwiejsza i dawała lepsze efekty artystyczne niż styl czarnofigurowy, co umożliwiło wyraźne odtworzenie muskulatury Przy jej wykorzystaniu powstały największe dzieła malarstwa wazowego.. Najwspanialszym okresem techniki czerwonofigurowej była epoka stylu archaicznego, której przedstawicielami byli: Eutymides, Duris i inni.

20.    Opisz cechy ceramiki stylu czarnofigurowego.

Czarnofigurowe malarstwo, ceramika stylu czarnofigurowego, technika zdobienia ceramiki stosowana w Grecji w epoce archaicznej (około 620-530 p.n.e.), głównie w Attyce i Chalkis. Charakteryzuje ją umieszczana na czerwonym tle czarna dekoracja figuralna z białymi, purpurowo-fioletowymi i brązowymi szczegółami. Sylwetową dekorację malowano specjalną glinką o dużej zawartości żelaza, którą mieszano ze związkami alkalicznymi. Fragmenty naczynia zamalowane glinką w czasie wypalania wskutek reakcji chemicznej zmieniały kolor na czarny, natomiast tło zachowywało naturalny czerwony kolor gliny, czasem wzmacniany ochrą. Przedstawienia figuralne ze scenami z mitologii, eposów i życia codziennego układano początkowo w pasy, a następnie umieszczano w środkowej części brzuśca naczynia. W szczytowym okresie rozwoju czarnofigurowego malarstwa (około 560-530 p.n.e.) pojawiają się na naczyniach sygnatury garncarzy i malarzy. Około 525 p.n.e. technikę czarnofigurowego malarstwa wyparła technika czerwonofigurowego malarstwa.


21.    Jak nazywały się okresy rozwoju sztuki greckiej?
- okres archaiczny
- okres klasyczny
- okres hellenistyczny


22.    Jak nazywał się motyw dekoracyjny w postaci stylizowanego liścia śródziemnomorskiej rośliny , który występował w architekturze starożytnej Grecji?

Akant - motyw zdobniczy w formie stylizowanego liścia rośliny śródziemnomorskiej - akantu. Dzięki swojemu wyglądowi akant stał się motywem dekoracyjnym w postaci stylizowanego architekturze starożytnej Grecji i Rzymu, później powtarzany był w renesansie, baroku i klasycyzmie. Motyw znany i stosowany od starożytności w elementach architektury - przykładem jest głowica kolumny w porządku korynckim czy kompozytowym, a także w malastwie wazowym i reliefie.


23.    Do jakiego mitu nawiązuje  Zbigniew Herbert w wierszu „Apollo i Marsjasz”?

Jest to jeden z bardziej znanych wierszy Herberta, oparty na wątku mitologicznym. Marsjasz był sylenem (półczłowiekiem-półkoniem), który układał hymny na cześć bogów. Miał bardzo wysokie mniemanie o własnym kunszcie. Zdobył się nawet na zuchwalstwo współzawodniczenia z Apollinem, bogiem poezji i najświetniejszym śpiewakiem. Oczywiście wynik pojedynku był z góry przesądzony. Sędziowie przyznali zwycięstwo Apollinowi, ten zaś rozkazał nieszczęśliwego Marsjasza w ramach kary za zuchwalstwo obedrzeć ze skóry.


24.    Kim był bohater wiersza Juliusza Słowackiego „Grób Agamemnona”?

Utwór powstał w 1839r. jako fragment pieśni VIII „Podróży do Ziemi Świętej z Neapolu” Inspiracją do jego napisania stał się pobyt Juliusza Słowackiego w budowli, którą wówczas uważano za grobowiec króla Agamemnona (króla Argos i Myken, naczelnego wodza wojsk greckich pod Troją), a która po późniejszych badaniach okazała się być skarbcem Arteusza.


25.    Skąd Stefan Żeromski zaczerpnął inspirację w tytule powieści „Syzyfowe prace”?  Opisz mit.

Zwrot „syzyfowa praca” oznaczał pracę, na którą został skazany przez bogów Olimpu Syzyf – niekończące się wtaczanie kamienia pod górę. Później stał się symbolem pracy bezcelowej, niedającej zamierzonych efektów.
„Syzyfowe prace”  to pierwsza powieść Stefana Żeromskiego, wydana w 1897 r. pod pseudonimem Maurycy Zych. Książka opowiada o dorastaniu polskiego szlachcica, Marcina Borowicza, w szkole w czasach zaborów. Tytuł powieści jest związkiem frazeologicznym, zaczerpniętym z mitologii greckiej, z mitu o Syzyfie.


26.    W jakich utworach Adam Mickiewicz nawiązywał do tematyki starożytnej Grecji?
•    Motyw mitologicznego bohatera - Prometeusza występuje w kilku utworach Adama Mickiewicza: "Konrad Wallenrod",  trzecia część "Dziadów", a dokładniej w tak zwanej Wielkiej Improwizacji, "Księgi narodu polskiego" oraz "Księgi pielgrzymstwa polskiego”
•    Nawiązania do antycznego eposu w „Panu Tadeuszu”
VI  Mitologia grecka

1.    Kto mieszkał w Labiryncie na Krecie?
W Labiryncie na Krecie mieszkał Minotaur – postać z mitologii greckiej. Zazwyczaj przedstawiany jako człowiek z głową byka, jednak czasem w postaci istoty z torsem
 i głową człowieka, od pasa w dół zaś z ciałem byka. Został zrodzony ze związku Pazyfae, żony Minosa, i byka zesłanego przez Posejdona. Minos obiecał złożyć zwierzę w ofierze, jednak tej obietnicy nie dotrzymał. Posejdon zemścił się, sprawiając, że Pazyfae zapałała do byka miłością. Groźny Minotaur został zamknięty przez króla Krety Minosa
w zaprojektowanym przez Dedala Labiryncie, który znajdował się pod pałacem
w Knossos.

2.    Kto miał wyjątkowo brudną i zanieczyszczoną stajnię?
Augiasz był synem Heliosa, królem Elidy na Peloponezie, jednym z Argonautów w mitologii greckiej. Augiasz miał dzięki przychylności bogów najbogatsze na świecie trzody i stada koni. Z jego stajni, obór
 i owczarni nie wynoszono jednak od wielu lat gnoju i były one źródłem przykrego zapachu. Również pastwiska zalegała gruba warstwa gnoju. W znaczeniu przenośnym i frazeologicznym stajnia Augiasza to coś bardzo zaniedbanego i zanieczyszczonego.


3.    Kto wymyślił podstęp z koniem trojańskim?
Gdy Helena Trojańska została porwana i królowie greccy szykowali się do wspólnej wyprawy na Troję, przyłączył się do nich także Odyseusz. Na wojnie spędził 10 lat, by w końcu dzięki podstępowi zapewnić greckim najeźdźcom zwycięstwo. Wg innej wersji mitu nie wymyślił fortelu sam, a podpowiedziała mu go Atena. Z jego inicjatywy zbudowano wielkiego drewnianego konia, w środku którego ukryli się najmężniejsi wojownicy. Reszta armii, pozorując odwrót, odpłynęła na niewielką odległość od miasta.

4.    Dlaczego Syzyf za karę toczył pod górę kamień, który za każdym razem spadał?
Syzyf – w mitologii greckiej założyciel i król miasta Efyra (późniejszy Korynt), syn Eola. Bogowie lubili Syzyfa i zapraszali go na swoje uczty, skąd Syzyf zawsze podkradał trochę ambrozji i puszczał pogłoski o tym co się dzieje w świecie bogów na co bogowie przymykali oko. Syzyfa zgubiła jego próżność: chwalił się ludziom tym, że był na ucztach bogów, a ponieważ był przebiegłym plotkarzem zdradził tajemnicę Zeusa. Bogowie nie mogli za karę uśmiercić Syzyfa, gdyż ten uwięził Tanatosa, został więc wtrącony do Tartaru, skąd uciekł podstępem. Wtedy został ukarany wieczną i bezużyteczną pracą. Syzyf ma za zadanie wtoczyć na górę wielki głaz, który jednak przed wierzchołkiem zawsze wymyka mu się z rąk i stacza się na sam dół zbocza. Współcześnie określenie „syzyfowa praca” oznacza ciężką, bezcelową pracę, nie mającą końca, z góry skazaną na niepowodzenie.

5.    Jak nazywała się łódź Jazona?

Argo – okręt Argonautów w mitologii greckiej. Był pierwszym greckim statkiem żaglowo-wiosłowym (jeden żagiel i 50 wioseł), który zbudował Argos, przy pomocy Ateny dla Jazona, wyruszającego do Kolchidy po złote runo. Jego załogę stanowili Argonauci.

6.    Kto w mitologii greckiej był niezwykłym mechanikiem i konstruktorem?
Dedal– w mitologii greckiej architekt i wynalazca. Ojciec Ikara. Mąż Naukrate.
Dedal pochodził z Aten, jednak uciekł z nich po zabiciu swojego siostrzeńca Talosa, któremu zazdrościł wynalezienia piły (piła Talosa). Schronił się na Krecie, gdzie pracował jako wynalazca na dworze Minosa. Zbudował wtedy labirynt Minotaura. Dedal był symbolem pracowitości, pomysłowości, inteligencji, rozsądku, ambicji i konsekwencji. Uważany on jest za uosobienie wiecznego realisty.

7.    Jak nazywał się syn konstruktora Dedala?
Ikar– w mitologii greckiej syn Dedala i niewolnicy władcy Krety Minosa Naukrate.


8.    Kto dał ludziom ogień?
Prometeusz– w mitologii greckiej tytan. Uchodził za syna tytana Japeta i okeanidy Klimene .  Według mitów greckich Prometeusz ulepił człowieka z gliny pomieszanej ze łzami. Duszę zaś dał mu z boskiego ognia, którego parę iskier ukradł z rydwanu boga Heliosa. Człowiek Prometeusza był o wiele słabszy od tytanów. Widząc to, Prometeusz przemycił ogień dla ludzi w kawałku drewna, z pozoru wilgotnym, ale w środku suchym. Tytan uczynił to, mimo iż wiedział, że było to wbrew woli Zeusa, który uważał ogień za przywilej bogów

9.    Który z mitycznych bohaterów musiał wykonać 12 prac?

Herakles– w mitologii greckiej jeden z herosów, syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny.  Znany był z wielkiej siły, męstwa, zapaśnictwa i umiejętności wojennych, zwłaszcza celnego strzelania z łuku. Lubiany przez Zeusa i Atenę, był prześladowany przez zazdrosną Herę.



10.    Jak miała na imię wierna żona Odyseusza?
Penelopa, żona Odyseusza, matka Telemacha, wzór wiernej żony; przez okres dwudziestu lat oczekiwała powrotu męża (10 lat wojny trojańskiej i 10 lat tułaczki Odyseusza), zwodząc ubiegających się o jej rękę zalotników (przyrzekła wybrać jednego z nich na męża, gdy ukończy tkać szatę dla swojego teścia) przy pomocy podstępu (aby odwlec ukończenie szaty, pruła nocą tkaninę, nad którą pracowała w dzień).

11.    Jak nazywało się rodzinne miasto Odyseusza?
Itaka– wyspa na Morzu Jońskim, która znajduje się na zachód od wybrzeży Peloponezu (Grecja), wchodzi w skład archipelagu Wysp Jońskich. Obecnie jest popularnym miejscem podróży turystycznych. Według Homera Itaka była rodzinną wyspą Odyseusza, króla Itaki.

12.    Kto został zamieniony w pająka?
W mitologii greckiej Arachne to córka farbiarza Idmona w Kolofonie w Lidii, mistrzyni tkania i haftu.
Jej przechwałki o własnych zdolnościach rozgniewały Atenę, która wyzwała ją na tkacki pojedynek. Atena wyhaftowała wizerunki bogów olimpijskich, obrazując ich potęgę. W rogach tkaniny umieściła przykłady kar, które spotykają ludzi za ich pychę. Ten dydaktyczny przekaz nie powstrzymał Arachne, która na swoich krosnach wyczarowała bogów w miłosnych związkach ze śmiertelnymi dziewczętami. Jej tkanina była co najmniej równie piękna, jak haft Ateny. Rozgniewana bogini rozdarła dzieło Arachne i ją samą zaczęła bić czółnem tkackim. Dziewczyna powiesiła się z rozpaczy. Atena poczuła smutek w związku z zaistniałą sytuacją, więc postanowiła przywrócić życie samobójczyni. Jednak już nie pod postacią człowieka, ale pająka, który zawsze tkałby misterne nici. Arachne była również uczennicą Ateny.
Imię Arachne pochodzi od greckiego słowa oznaczającego pająka. Od tego słowa wzięła nazwę nauka o pająkach - arachnologia oraz odmiana fobii o nazwie arachnofobia.

13.    Jak nazywały się prządki, które przędły nici ludzkich losów?

Mojry – w mitologii greckiej boginie losu. U Homera jest jedna Mojra, natomiast według Hezjoda były one trzema córkami Zeusa i Temidy, noszącymi imiona: Kloto ("Prządka" nici żywota), Lachesis ("Udzielająca", która tej nici strzeże) i Atropos ("Nieodwracalna", która ją przecina). Były boginiami życia i śmierci, jedynymi ponad bogami olimpijskimi, których rozkazom nie podlegały. Znały one przyszłość ludzi i bogów.

14.    Co oznacza powiedzenie „Syzyfowe prace”?
Współcześnie określenie „syzyfowa praca” oznacza ciężką, bezcelową pracę, nie mającą końca, z góry skazaną na niepowodzenie. Dla starożytnych los Syzyfa był zapewne głównie przestrogą, by szanować bogów – jest to przecież kolejny buntownik przeciw boskiej władzy, ale pokolenia późniejszych odbiorców odczytały mit o Syzyfie jako obraz absurdu ludzkiego istnienia. Ludzkie życie jest jak trud Syzyfa, bez sensu, podległe wyższym siłom. Syzyf stał się swoistym symbolem ludzkiego heroizmu i wytrwałości. Uosabia trud i bunt walczącego z bogami o swoją godność.

15.    Co oznacza powiedzenie „Pięta Achillesa”?

Pięta achillesowa – wywodzący się z mitologii greckiej związek frazeologiczny oznaczający słaby punkt kogoś lub czegoś. Achilles jako dziecko został zanurzony przez matkę, boginkę morską Tetydę, w wodach Styksu. Ciało jego miało być dzięki temu uodpornione na wszelkie ciosy. Jedynie pięta, za którą trzymała go matka w czasie kąpieli, była jego słabym punktem. Według jednej z wersji mitu Achilles zginął podczas wojny trojańskiej ugodzony w piętę zatrutą strzałą Parysa.



16.    Co oznacza powiedzenie „Koń trojański”?
Koń trojański – zbudowany podczas wojny trojańskiej wielki koń, zrobiony z drewna, częściowo połączonego ze stalą, w którym ukryli się wojownicy greccy w czasie zdobywania Troi, pozorując jednocześnie odstąpienie od oblężenia. Określenie „koń trojański” jest synonimem podstępnego, przynoszącego zgubę podarunku, w tym znaczeniu jest też używane w informatyce.

17.    Co oznacza powiedzenie „puszka Pandory”?
Pandora– w mitologii greckiej to pierwsza kobieta na Ziemi, którą Zeus zesłał jako karę dla ludzi za to, że Prometeusz wykradł bogom ogień z Olimpu. W posagu Pandora otrzymała szczelnie zamkniętą glinianą beczkę (w literaturze europejskiej na ogół zwaną niepoprawnie Puszką Pandory), którą Pandora z ciekawości otworzyła. Znajdowały się w niej wszelkie nieszczęścia, które rozeszły się na cały świat. Na dnie beczki była jednak, zgodnie z wolą Zeusa, nadzieja. Puszka Pandory to symbol nieszczęść, czegoś, co wywołuje mnóstwo nieprzewidzianych trudności, źródło niekończących się smutków i kłopotów.

18.    Co oznacza powiedzenie „szata Dejaniry”?
Koszula Dejaniry – w mitologii greckiej ubranie, przez które zginął Herakles, przygotowane przez jego żonę Dejanirę. Gdy małżonkowie przeprawiali się przez rzekę, Dejanirę porwał centaur Nessos. Herakles zabił go. Umierając Nessos powiedział Dejanirze, że jego krew zapewnia wierność małżeńską. Posłuchała go i uprała w jego krwi ubranie Heraklesa. Gdy ten ją założył, zginął w mękach.
W języku polskim zwrot "koszula Dejaniry" stanowi związek frazeologiczny oznaczający działanie w dobrej wierze, które jednak przynosi fatalne skutki, jak i źródło ogromnego cierpienia, męczarni, od których nie można się uwolnić. Spotyka się także określenia szata Dejaniry oraz suknia Dejaniry.

19.    Co oznacza powiedzenie „nić Ariadny”?
Nić Ariadny – w mitologii greckiej kłębek nici, który Ariadna podarowała Tezeuszowi, aby mógł wydostać się z labiryntu po zabiciu Minotaura. W przenośni oznacza sposób wybrnięcia z zawiłej sytuacji. Pomoc, wskazówka, rozwiązanie trudnego problemu.

20.    Co oznacza powiedzenie „pod Egidą”?
Egida– w mitologii greckiej tarcza boga Zeusa i bogini Ateny. Została wykuta przez Hefajstosa (wg innej wersji, zrobiona ze skóry kozy Amaltei). Była ona atrybutem boga nieba i piorunów. Dała  Zeusowi zwycięstwo nad jego ojcem Kronosem, który wcześniej pożarł swoje dzieci – starsze rodzeństwo Zeusa. We współczesnym języku polskim funkcjonuje powiedzenie „pod egidą” oznaczający pod opieką, przewodnictwem, auspicjami, patronatem, protektoratem.

21.    Co zapewniało bogom wieczną młodość, piękność i nieśmiertelność?
Nektar – w mitologii greckiej napój bogów. Dawał im nieśmiertelność i wieczną młodość. Wraz z ambrozją stanowił ich jedyny pokarm. Podczas uczt na Olimpie roznosili go podczaszowie – Hebe (bogini i uosobienie młodości) i Ganimedes (ukochany boga Zeusa)

22.    Co oznacza powiedzenie „róg obfitości”?

Róg obfitości - zwany również rogiem Amaltei. Jest to związek frazeologiczny, pochodzący z mitologii greckiej. Wyrażenie to ma związek z powstaniem świata według Greków. Podczas, gdy Kronos, który był bogiem świata Hellenów, panował na niebie, mały Zeus, jego syn, który nie został przez niego zjedzony, wychowywał się pod okiem kozy Amaltei. Pewnego razu, kiedy zwierzę ułamało róg, mały bóg wziął go do ręki i pobłogosławił, tak powstał róg obfitości. Napełniał się on wszystkim, czego zapragnął jego posiadacz. Dzisiaj jest to symbol dostatku
 i dobrobytu.

23.    Z czym przedstawiana jest najczęściej grecka bogini sprawiedliwości i praw?

Atena– w mitologii greckiej bogini mądrości, sztuki, wojny sprawiedliwej oraz opiekunka miast, m.in. Aten i Sparty.Jej atrybutem był:miecz, sowa, dzida, hełm, drzewo oliwne. Jedna z dwunastu głównych bogów olimpijskich.

24.    Czym zajmował się Dedal?
Dedal – w mitologii greckiej architekt i wynalazca. Na Krecie pracował jako wynalazca na dworze Minosa. Zbudował wtedy labirynt Minotaura. Gdy król zabronił mu powrotu do ojczyzny i zamknął w wieży, Dedal wraz z synem uciekł z niej na skrzydłach zrobionych własnoręcznie z piór i wosku. Dedal był symbolem pracowitości, pomysłowości, inteligencji, rozsądku, ambicji i konsekwencji. Uważany on jest za uosobienie wiecznego realisty.

25.    W jaki sposób Dedal i Ikar uciekli z Krety?

Dedal pochodził z Aten, jednak uciekł z nich po zabiciu swojego siostrzeńca Talosa, któremu zazdrościł wynalezienia piły (piła Talosa).  Schronił się na Krecie, gdzie pracował jako wynalazca na dworze Minosa. Zbudował wtedy labirynt Minotaura. Gdy król zabronił mu powrotu do ojczyzny i zamknął w wieży, Dedal wraz z synem uciekł z niej na skrzydłach zrobionych własnoręcznie z piór i wosku. W trakcie ucieczki Ikar zginął, gdy podleciał za blisko słońca, pomimo że ojciec ostrzegł go wcześniej.



26.    Podaj jeden z mitów o królu Midasie.
Midas jest bohaterem wielu legend, mitów i anegdot. W mitach przypisywano mu wyjątkową głupotę.
 Jedna z opowieści opisuje, jak poratował zabłąkanego Sylena z orszaku Dionizosa zmierzającego do Indii. W nagrodę Dionizos obiecał spełnić jedno życzenie króla. Władca poprosił, aby każda rzecz, której dotknie, zamieniała się w złoto. Szybko jednak Midas zorientował się, że grozi mu śmierć głodowa – chleb i wino również zamieniało się w złoto. Przerażony wybłagał od Dionizosa utratę daru, musiał tylko umyć głowę i dłonie w wodach rzeki Paktol, która od tej pory stała się złotonośna.
Midas według innego mitu był także sędzią w zawodach muzycznych między Apollinem a Marsjaszem (lub Panem). Ponieważ uznał, iż to Marsjasz grał piękniej, bóg ukarał go oślimi uszami. Od tej pory nieszczęsny król zawsze nosił turban, aby uchronić się od ośmieszenia. O jego sekrecie wiedział jedynie nadworny fryzjer, ale Midas zabronił mu wyjawiać go pod karą śmierci. Sługa nie mógł jednak wytrzymać, chciał się komuś zwierzyć. Udał się więc nad morze, wykopał w piasku niewielki dół i krzyknął: "Król Midas ma ośle uszy!" Zasypał dół i odszedł uspokojony. Po pewnym czasie na miejscu dołu wyrosła kępa trzcin. Gdy powiał wiatr trzciny szemrały: "Król Midas ma ośle uszy!". Doprowadziło to do tego, że cały kraj dowiedział się wkrótce o wstydliwej tajemnicy władcy.

27.    Podaj co najmniej 3 muzy z orszaku Apolla.

Muzy– w mitologii greckiej boginie sztuki i nauki.
U Homera jest ich 9 – są one córkami Zeusa i Mnemosyne. U Hezjoda są córkami Matki Ziemi i Powietrza. Wszystkie muzy miały zdolność wieszczenia i występowały w orszaku Apollina, ich przewodnika. Ośrodkiem kultu muz był Parnas i Helikon w Beocji (muzy helikońskie).
•    Kalliope – poezja epicka oraz filozofia i retoryka, przedstawiano ją z tabliczką i rylcem
•    Klio – historia, przedstawiano ją ze zwojem papirusu
•    Erato – poezja miłosna, przedstawiano ją z kitarą
•    Euterpe – poezja liryczna, gra na flecie, przedstawiano ją z aulosem
•    Melpomene – tragedia i śpiew, przedstawiano ją z maską tragiczną
•    Polihymnia – poezja chóralna, pantomima przedstawiano ją zawsze głęboko zamyśloną, bez atrybutu
•    Talia – komedia, przedstawiano ją z maską komiczną
•    Terpsychora – taniec, przedstawiano ją z lirą i plektronem
•    Urania – astronomia i geometria, przedstawiano ją z cyrklem i kulą ziemską

28.    Jak nazywały się muzy historii i poezji miłosnej?
Erato – poezja miłosna, przedstawiano ją z kitarą
Klio – historia, przedstawiano ją ze zwojem papirusu

29.    Jak nazywały się boginie życia i śmierci, które nie podlegały rozkazom bogów?
Mojry – boginie losu; życia i śmierci.


30.    Kim były Mojry?
Mojry– w mitologii greckiej boginie losu. Pierwotnie mojra było raczej pojęciem filozoficznym i oznaczało przeznaczenie i los człowieka oraz ogólne, nieubłagane prawa świata. Każda istota ludzka od narodzin miała swoją mojrę, określającą długość życia oraz szczęście i nieszczęścia jakie ją spotkają. Ta "indywidualna" mojra stanowiła część losu całego świata i w tym znaczeniu bezosobowa mojra była nieubłagana jak przeznaczenie. Mojra oznaczała prawa, których nawet bogowie nie mogli omijać, nie narażając porządku świata na niebezpieczeństwo. Z czasem wyobrażenie Mojry przyjęło postać pojedynczego bóstwa, które było personifikacją przeznaczenia człowieka, a później trzech sióstr - prządek losu człowieka, które mieszkały w pałacu w sąsiedztwie Olimpu, czuwając nad życiem każdego człowieka.


31.    Co to jest Tartar?
Tartar– w mitologii greckiej była to najmroczniejsza i najniższa część krainy podziemia, gdzie przebywały dusze skazanych na wieczne cierpienie. Odległość Tartaru od Hadesu była równa odległości między niebem a ziemią.


32.    Z jakim mitem związany jest pałac w Knossos?

Budowla w Knossos związana jest z greckimi mitami o Minotaurze (labirynt), Ariadnie, Dedalu i legendarnym królu Minosie, który panował w potężnej starożytnej Krecie.


33.    Za co Zeus skazał Prometeusza na przykucie do skały?

Tytan Prometeusz został ukarany przez Zeusa za to, że Atenie skradł mądrość, a z rydwanu Heliosa - ogień i nauczył ludzi go używać. W sztuce symbol buntu przeciwko autorytetowi.


34.    Kto bronił wejścia do Hadesu?
Cerber– w mitologii greckiej trzygłowy pies, który strzegł wejścia do świata zmarłych. Żył on nieopodal Styksu gdyż to na niego właśnie natykały się dusze po przewiezieniu przez Charona.


35.    Czym był Cerber?
Cerber– w mitologii greckiej trzygłowy pies, który strzegł wejścia do świata zmarłych. Dla wchodzących dusz był wręcz uprzejmy, ale nie wpuszczał do Hadesu żywych i nie wypuszczał zmarłych. Według późniejszej tradycji Cerber atakował również przychodzących do piekła, aby go udobruchać do trumny zmarłych wkładano placek na miodzie.


36.    Które z sześciorga dzieci Kronosa i Rei ocalało (nie zostało zjedzone przez Kronosa)?

Zeus narodził się jako ostatni ze związku Kronosa i Rei. Kronos, przeklęty przez swego ojca (Uranosa), którego zrzucił z tronu, został uprzedzony przez wyrocznię, że któreś z jego własnych dzieci pozbawi go tronu. Dlatego też Kronos postanowił wykluczyć to zagrożenie, pożerając swoje potomstwo. Rea zrozpaczona, że traci kolejne dzieci, będąc po raz szósty w ciąży uciekła na Kretę (w innej wersji – do Arkadii), gdzie w ukryciu, potajemnie, urodziła Zeusa. Kronosowi, który ją odnalazł, zamiast dziecka do połknięcia dała kamień zawinięty w pieluchy, a Zeusa ukryła
w grocie pod skałą diktejską, na zboczach góry Ida na Krecie.


37.    W jaki sposób Zeus ocalał przed śmiercią?

  Rea zrozpaczona, że traci kolejne dzieci, będąc po raz szósty w ciąży uciekła na Kretę (w innej wersji – do Arkadii), gdzie w ukryciu, potajemnie, urodziła Zeusa. Kronosowi, który ją odnalazł, zamiast dziecka do połknięcia dała kamień zawinięty w pieluchy, a Zeusa ukryła w grocie pod skałą diktejską, na zboczach góry Ida na Krecie. Tam, ukrytego, karmiła koza Amaltea, a wychowywały nimfy. Dokarmianiem Zeusa zajmowały się także pszczoły z góry Idy, które specjalnie dla niego zbierały miód. Orzeł przynosił mu co dzień kubek nektaru. Rea rozkazała nimfom aby te grały na harfie co zagłuszało płacz dziecka.



38.    Kim były Amazonki?
Amazonki– w mitologii greckiej naród albo plemię wojowniczych kobiet. Wywodziły się od boga Aresa i nimfy Harmonii. Tworzyły społeczność wyłącznie kobiecą. Były narodem niezależnym. Uważały mężczyzn za gorszych. Były niezwykle waleczne. Strzegły swoich terenów pokonując o wiele liczebniejsze armie składające się z mężczyzn, którzy przerastali je masą i siłą. Utrzymywały stosunki z cudzoziemcami, żeby podtrzymać ród. Swoje potomstwo płci męskiej zabijały lub kaleczyły (oślepiały albo okulawiały) bądź oddawały ojcom na wychowanie, dzieci płci żeńskiej kształciły w sztuce wojennej.Sądzono, że Amazonki usuwały dziewczętom pierś, aby nie przeszkadzała im w napinaniu cięciwy łuku lub rzucaniu dzidą.

39.    W jaki sposób narodził się Pegaz?
Pegaz– w mitologii greckiej skrzydlaty koń zrodzony z krwi Meduzy, która trysnęła, gdy Perseusz odciął jej głowę.

VII  Sławne postaci, sławne pary

1.    Kogo kochała królewna Psyche?

Psyche - w mitologii greckiej personifikacja duszy ludzkiej; przedstawiana jako młoda dziewczyna ze skrzydłami motyla. Piękność Psyche wzbudziła zazdrość Afrodyty, która nakazała Erosowi, by rozkochał dziewczynę w najbrzydszym z mężczyzn. Eros zakochał się jednak sam w Psyche i odwiedzał ją co noc pod osłoną ciemności, uprzedzając, że straci go na zawsze, jeżeli będzie chciała zobaczyć jak wygląda. Ulegając namowom swych zazdrosnych sióstr, Psyche z ciekawości zapaliła pewnej nocy kaganek, chcąc ujrzeć Erosa, ale kropla rozgrzanej oliwy zbudziła pięknego boga, który zagniewany jej nieposłuszeństwem odleciał. Zrozpaczona Psyche rozpoczęła wędrówki po świątyniach w poszukiwaniu ukochanego. Trafiła wreszcie do Afrodyty, która przyjęła ją do wykonywania najcięższych prac i posług. Swą pracowitością, łagodnością i urodą przełamała wreszcie niechęć bogini, obdarzona została przez Zeusa nieśmiertelnością, sprowadzona na Olimp i zaślubiona Erosowi. Najbardziej znana wersja legendy o Erosie i Psyche pochodzi z Metamorfoz Apulejusza.


2.    Dlaczego Afrodyta nakazała  Erosowi  rozkochać Psyche w najszkaradniejszym potworze?

Piękność Psyche wzbudziła zazdrość Afrodyty, która nakazała Erosowi, by rozkochał dziewczynę w najbrzydszym z mężczyzn. Eros zakochał się jednak sam w Psyche i odwiedzał ją co noc pod osłoną ciemności, uprzedzając, że straci go na zawsze, jeżeli będzie chciała zobaczyć jak wygląda.



3.    W jaki sposób Ariadna pomogła Tezeuszowi wyjść z labiryntu?

Ariadna w mitologii greckiej córka króla Krety Minosa i Pazyfae, która pomogła Tezeuszowi wydostać się z labiryntu. Kłębek nici, którą rozwijał, chodząc po Labiryncie, ułatwił mu znalezienie drogi powrotnej. Stąd popularny związek frazeologiczny – nić Ariadny.

4.    Kim był Parys?

Parys– w mitologii greckiej królewicz trojański.
Uchodził za syna Priama i Hekabe. Był bratem Hektora, Deifobosa i Kasandry oraz ukochanym królowej Sparty Heleny. Na kilka dni przed urodzeniem chłopca jego matka, Hekabe, miała sen, że „wydała na świat pochodnię, od której spłonęło miasto”. Wróżbici przepowiedzieli, że dziecko będzie przyczyną upadku Troi. Zostało więc oddane pasterzowi Agelaosowi, aby ten porzucił chłopca w górach. Agelaos jednak nadał chłopcu imię Parys i wychował razem ze swoimi dziećmi. Gdy Parys dorósł, Priam i Hekabe, nie wiedząc nic o królewskim pochodzeniu młodzieńca, przyjęli go do swego domu i ożenili z Ojnone. Poznał go dopiero brat Deifobos.
Z polecenia Zeusa Parys rozstrzygnął spór między Herą, Afrodytą i Ateną powstały na weselu Tetydy o to, która z nich jest najpiękniejsza. W zamian za obietnicę pomocy w zdobyciu najpiękniejszej kobiety na ziemi, Parys przyznał złote jabłko Afrodycie. Zgodnie z wcześniejszą obietnicą bogini pomogła mu w uprowadzeniu Heleny, żony Menelaosa. Porwanie królowej Sparty stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny trojańskiej.
W trakcie oblężenia Troi mieszkańcy miasta obwiniali Parysa o sprowadzenie nieszczęścia oraz oskarżali o tchórzostwo i brak męstwa. Jednak to właśnie Parys, z pomocą Apollina, zabił, siejącego postrach wśród Trojan, Achillesa. Zatruta strzała wypuszczona z łuku Parysa ugodziła herosa w piętę powodując jego śmierć.
Raniony przez Filokteta udał się w góry Ida, do swojej żony, Ojnone, gdyż tylko ona, według przepowiedni, mogła uleczyć Parysa. Urażona zdradą odmówiła jednak pomocy. Parys powrócił do Troi i wkrótce potem zmarł. Jednak po niedługim czasie Ojnone miała wyrzuty sumienia i powróciła do Parysa, nie zastawszy go przy życiu popełniła samobójstwo z rozpaczy. Helena wyszła za mąż za Deifobosa, a po upadku Troi – wróciła do Menelaosa.

5.    Kto rozstrzygnął spór pomiędzy Afrodytą, Herą i Ateną?

Z polecenia Zeusa Parys rozstrzygnął spór między Herą, Afrodytą i Ateną powstały na weselu Tetydy o to, która z nich jest najpiękniejsza. W zamian za obietnicę pomocy w zdobyciu najpiękniejszej kobiety na ziemi, Parys przyznał złote jabłko Afrodycie.


6.    W uprowadzeniu kogo Afrodyta pomogła Parysowi?

Z polecenia Zeusa Parys rozstrzygnął spór między Herą, Afrodytą i Ateną powstały na weselu Tetydy o to, która z nich jest najpiękniejsza. W zamian za obietnicę pomocy w zdobyciu najpiękniejszej kobiety na ziemi, Parys przyznał złote jabłko Afrodycie. Zgodnie z wcześniejszą obietnicą bogini pomogła mu w uprowadzeniu Heleny, żony Menelaosa. Porwanie królowej Sparty stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny trojańskiej.

7.    Kim był Achilles?

Achilles – postać z mitologii greckiej. Grecki bohater wojny trojańskiej, wódz Myrmidonów. Syn Peleusa, króla jednego z miast w Tesalii i nimfy Tetydy. Wychowanek mądrego centaura Chirona. Ojciec Neoptolemosa. Iliada Homera charakteryzuje go jako największego wojownika.
Tetyda, starając się zapewnić mu nieśmiertelność, niedługo po narodzeniu zanurzyła syna w Styksie, by w ten sposób uodpornić całe jego ciało na ciosy. Jedynym słabym punktem pozostała pięta, za którą matka trzymała niemowlę. W związku z przepowiednią, w myśl której bez Achillesa zwycięstwo nad Ilionem jest nierealne, co jednak odpłaci on śmiercią, Tetyda ukrywała Achillesa pośród córek króla Likomedesa na Skyros. Stamtąd miał go wydostać Odyseusz, który w przebraniu kupca rozłożył przed królewnami pachnidła i kosztowności. Na widok jednej niezainteresowanej wonnościami królewny wydobył bogato inkrustowany miecz, po który Achilles sięgnął bez chwili namysłu, tym samym zdradzając swoją prawdziwą tożsamość.
Achilles zginął, zanim Troja została zdobyta. W miejsce gdzie matka trzymała go za piętę ugodziła go strzała, wypuszczona z łuku przez Parysa, brata Hektora. Od tego wydarzenia pochodzi wyrażenie „pięta Achillesa” oraz nazwa ścięgno Achillesa.
Z dziejami Achillesa związana była przepowiednia– miał żyć długo i szczęśliwie, lecz umrzeć zapomniany, lub też umrzeć młodo, zdobywając chwałę. Inna wersja podaje wręcz, że miał zginąć, jeśli tylko zabije Hektora. Bohater zdecydował się na ten krok, dopiero mszcząc śmierć swojego przyjaciela, Patroklosa, który zginął z ręki trojańskiego królewicza.



8.    Dlaczego Achilles odmówił udziału w wojnie trojańskiej?

Achilles był synem Peleusa i Tetydy, pary, na której weselu wybuchła wspominana kłótnia pomiędzy boginiami. Kiedy wyruszył na wojnę był jeszcze bardzo młody, do udziału w wyprawie przekonał go słynący ze swego sprytu Odys, który wiedział, że obecność Achillesa jest konieczna dla Greków. Już od najmłodszych lat Achilles pragnął sławy i uznania, to właśnie ich obietnica skusił go Odyseusz. Achilles nie wyruszył z Grekami, z chęci pomocy Menelaosowi, jego pobudki były czysto egoistyczne. Kiedy wybuchł pomiędzy nim a Agamemnonem spór o branki wojenne, Agamemnon odebrał Achillesowi Bryzeidę, wówczas Achilles poczuł się bardzo urażony i odmówił dalszego udziału w walkach. Co więcej poprosił swoja matkę Tetydę, Zeus przyczynił się do klęski Greków. Jego duma była dla niego ważniejsza, aniżeli dobro swoich rodaków. Agamemnon wysyłał do Achillesa poselstwa z przeprosinami, jednak ten był nieubłagany, nie chciał słyszeć o powrocie do walk. Chciał pokazać Grekom, jak bardzo jest dla nich cenny, jak są nieporadni bez niego. Wydarzeniem, które spowodowało, że Achilles powrócił do walki, była śmierć jego przyjaciela, Patroklesa, którą poniósł w czasie pojedynku z Hektorem. Postanowił pomścić śmierć swego ukochanego przyjaciela, który poniósł śmierć w jego zbroi, którą pożyczył mu Achilles.


9.    W kim zakochał się Achilles podczas oblężenia Troi?

Bryzeida– córka kapłana Bryzesa i branka Achillesa w mitologii greckiej i Iliadzie Homera. Opisywana jako piękna, wysoka dziewczyna o ciemnych włosach, jasnej cerze i wejrzeniu pełnym blasku. Jej mąż Mynes został zabity przez Achillesa, a ona uprowadzona. Stała się wybraną niewolnicą i kochanką Achillesa. Gdy król Myken Agamemnon został zmuszony do zwrócenia wolności Chryzejdzie, kapłance Apollina, odebrał Bryzejdę Achillesowi, argumentując, że losowy wypadek (fakt, że Chryzejda była kapłanką Apolla, który postanowił jej bronić, zsyłając na wojska Greków zarazę) nie może wpływać na stan posiadania dowódcy armii. Achilles wpadł w gniew i zaprzestał uczestnictwa w wojnie.


10.    Czyją kapłanką była Bryzeida?

Bryzeida była kapłanką Apollina


11.    Jak miała na imię żona Odyseusza?
Penelopa–postać w Odysei, żona Odyseusza, matka Telemacha, wzór wiernej żony; przez okres dwudziestu lat oczekiwała powrotu męża (10 lat wojny trojańskiej i 10 lat tułaczki Odyseusza), zwodząc ubiegających się o jej rękę zalotników (przyrzekła wybrać jednego z nich na męża, gdy ukończy tkać szatę dla swojego teścia) przy pomocy podstępu (aby odwlec ukończenie szaty, pruła nocą tkaninę, nad którą pracowała w dzień).

12.    Kim był Odyseusz?
Odyseusz w mitologii greckiej król Itaki; bohater Odysei Homera. Według mitu był najprzebieglejszym z królów biorących udział w wojnie trojańskiej, autorem podstępu, dzięki któremu Grecy wygrali wojnę – konia trojańskiego. W podróży powrotnej do Itaki przeżył wiele przygód. Tułał się przez 10 lat po morzach i oceanach, zanim wrócił do swej żony Penelopy. Obok Heraklesa i Tezeusza jest najbardziej znanym bohaterem greckich mitów i legend. Synem Odyseusza był Telemach.

13.    Kim był Homer?

Homer  – grecki wędrowny pieśniarz (aojda) i recytator (rapsod). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji ustnej poezji heroicznej. Do jego dzieł zalicza się eposy: Iliadę i Odyseję. Grecka tradycja widziała w nim również autora epopei komicznej Batrachomyomachii i Hymnów homeryckich. Żaden poeta grecki nie przewyższył sławą Homera. Na wyspach Ios i Chios wzniesiono poświęcone mu świątynie, a w Olimpii i Delfach postawiono jego posągi. Pizystrat wprowadził recytacje homeryckich poematów na Panatenaje.
14.    Kim był Ezop?

Ezop– grecki bajkopisarz pochodzący z Mistra w Azji Mniejszej. Przyjmuje się, że żył w VI wieku p.n.e., według tradycji był niewolnikiem Jadmosa z Samos. Postać na wpół legendarna, o której życiu i twórczości mało wiadomo. Daty jego urodzin i śmierci nie są znane. Uważany jest za twórcę bajki zwierzęcej, czyli takiej, w której bohaterami są zwierzęta, oraz moralizującej i satyrycznej. Z początku bajki nie były uznawane za typowe utwory dla dzieci, lecz dla dorosłych. W swoich bajkach wyśmiewał ludzi, ukazując ich pod postaciami zwierząt. Z pozoru zabawne, bajki Ezopa zawierały gorzką prawdę i głęboką mądrość. Nie dochował się oryginalny zbiór jego utworów ani ich adaptacja dokonana przez Demetriusza z Faleronu (IV/III w. p.n.e.).


15.    Kim był Pitagoras?

Pitagoras  (ur. ok. 572 p.n.e. na Samos, zm. ok. 474 p.n.e. w Metaponcie) – grecki matematyk, filozof, mistyk kojarzony ze słynnym twierdzeniem matematycznym nazwanym jego imieniem.


16.    Kim był Platon?
Platon (ur. 427 p.n.e. prawdopodobnie w Atenach (według niektórych świadectw na wyspie Eginie), zm. 347 p.n.e. w Atenach) (inne źródła podają, że żył 428-348 p.n.e.) – grecki filozof. Był twórcą systemu filozoficznego zwanego obecnie idealizmem platońskim.  Platon był finalistą w pojmowaniu przyrody. Pionierem logiki, teorii państwa i prawa. W założonej przez niego szkole rozwijały się: filozofia, matematyka, astronomia, logika, medycyna. Została zamknięta przez cesarza Justyniana w 529 n.e.

17.    Kim był Sokrates?
Sokrates (ur. 469 p.n.e., zm. w 399 p.n.e.) – jeden z największych filozofów greckich. Urodził się i zmarł w Atenach. Źródłem wiedzy o życiu i poglądach Sokratesa są Dialogi jego ucznia Platona oraz pisma Ksenofonta. W etyce, która stanowiła główną dziedzinę jego zainteresowań (nie prowadził w ogóle dociekań ontologicznych), stał na stanowisku intelektualizmu etycznego, uznając, że prawdziwa wiedza o tym, co słuszne i sprawiedliwe, zawsze prowadzi do cnoty, ta zaś jest warunkiem dobra i szczęścia. Twierdził, w przeciwieństwie do sofistów, że istnieje powszechna i obiektywna prawda. Wyrocznia w Delfach obwieściła, że jest on najmądrzejszym człowiekiem na świecie, choć Sokrates uważał, iż "wie, że nic nie wie".

18.    Kim był Epikur?
Epikur (341– 270 p.n.e. urodził się na wyspie Samos) – grecki filozof, twórca epikureizmu. Epikur był jednym z najważniejszych filozofów tzw. drugiej fazy greckiej filozofii klasycznej, w której dominowały zagadnienia filozofii życia – czyli rozważania na temat jak osiągnąć pełne szczęście (także stan ataraksji).
Epikur dzielił filozofię na trzy części:
•    fizykę zajmującą się teorią przyrody
•    etykę zajmującą się poznawaniem istoty szczęścia
•    kanonikę zajmującą się teorią poznania

19.    Kim był Arystoteles?
Arystoteles ur. 384 p.n.e., zm. 7 marca 322 p.n.e.) – jeden z trzech, obok Platona i Sokratesa najsławniejszych filozofów greckich. Stworzył opozycyjny do platonizmu i równie spójny system filozoficzny, który bardzo silnie działał na filozofię i naukę europejską. Chrześcijańska odmiana arystotelizmu zwana tomizmem była od XIII w. i jest do dziś uważana za oficjalną filozofię Kościoła Katolickiego. Arystoteles położył ogromne zasługi w astronomii, fizyce, biologii i logice, jednak część jego teorii astronomicznych, fizycznych i biologicznych okazała się błędna.



20.    Kim był Hipokrates?

Hipokrates z Kos ur. ok. 460 p.n.e. na wyspie Kos, zm. ok. 370 p.n.e. w Larysie) – lekarz grecki, jeden z najwybitniejszych prekursorów współczesnej medycyny, obdarzony przydomkiem "ojca medycyny".


21.    Kim był Archimedes?

Archimedes z Syrakuz (ok. 287-212 p.n.e.) – grecki filozof przyrody i matematyk, urodzony i zmarły w Syrakuzach; wykształcenie zdobył w Aleksandrii. Był synem astronoma Fidiasza i prawdopodobnie krewnym lub powinowatym władcy Syrakuz Hierona II.
W czasie drugiej wojny punickiej kierował pracami inżynieryjnymi przy obronie Syrakuz. Archimedes został zabity przez żołnierzy rzymskich po zdobyciu miasta, mimo wyraźnego rozkazu dowódcy, Marcellusa, by go ująć żywego. Na życzenie Archimedesa na jego nagrobku wyryto kulę, stożek i walec. Opracował wzory na pole powierzchni i objętość walca, kuli i czaszy kulistej oraz rozważał objętości paraboloidy, hiperboloidy i elipsoidy obrotowej. Poprawnie oszacował wartość liczby π, którą oznaczył pierwszą literą greckiego wyrazu "perímetros" - obwód koła.

22.    Kim był Fidiasz?

Rzeźbiarz grecki działający przede wszystkim w Atenach. Syn Charmidesa; urodził się najprawdopodobniej około 490 r. p.n.e. Perykles powierzył mu ogólny nadzór nad rozbudową Akropolu i można przypuszczać, że to jemu zawdzięczamy koncepcję jego odbudowy oraz program artystyczny wyrażony za pomocą zarówno budowli, jak rzeźby oraz malowideł. Poza tym był autorem wielu posągów, przede wszystkim bogów. Uznawany był za mistrza w oddawaniu ich dostojeństwa i potęgi. Należy tu wymienić rzeźby przedstawiające Atenę Partenos, Zeusa z Olimpii, Atenę Promachos, Atenę Lemnia, Atenę Areja. Poza tym przypuszcza się, że nie tylko planował i doglądał wykonania wielu architektonicznych zdobień na budowlach wzniesionych na Akropolu, ale także osobiście wykonał niektóre z nich

23.    Podaj inny przydomek Aleksandra III Wielkiego?

Aleksander III Wielki zwany też Aleksandrem Macedońskim  - król Macedonii .


24.    Kim był Aleksander Wielki?

Aleksander III Wielki zwany też Aleksandrem Macedońskim  - król Macedonii z dynasti336-323 p.n.e. Jest powszechnie uznawany za wybitnego stratega i jednego z największych zdobywców w historii ludzkości. Okres panowania Aleksandra wyznacza granicę między dwiema epokami historii starożytnej: okresem klasycznym i epoką hellenistyczną.


25.    Czego dokonał Prometeusz?
Według mitów greckich Prometeusz ulepił człowieka z gliny pomieszanej ze łzami. Duszę zaś dał mu z boskiego ognia, którego parę iskier ukradł z rydwanu boga Heliosa. Człowiek Prometeusza był o wiele słabszy od tytanów, był trzy razy niższy, jego ciało ledwo się trzymało na wątłych nogach, a kruche paznokcie pękały pod choćby najmniejszym ciężarem. Jedynie jego postać różniąca się od Widząc to, Prometeusz przemycił ogień dla ludzi w kawałku drewna, z pozoru wilgotnym, ale w środku suchym. Tytan uczynił to, mimo iż wiedział, że było to wbrew woli Zeusa, który uważał ogień za przywilej bogów. Potem Prometeusz nauczył ludzi przetapiać metale, gotować jedzenie, uprawiać rolę, kuć zbroje, budować domy, czytać, pisać i ujarzmiać siły przyrody.


26.    Kim był Drakon?
Drakon – prawodawca ateński, twórca pierwszego pisanego kodeksu praw z VII wieku p.n.e. Wybrany został na archonta (jeden z dziesięciu najwyższych urzędników w starożytnych Atenach) w 621 r. p.n.e. Ułożony przez niego kodeks, będący spisem istniejących już dużo wcześniej praw zwyczajowych, słynął z surowości (stąd też do dziś tzw. "drakońskie prawa", "drakońskie kary" są synonimem bardzo surowego prawodawstwa) i z tego też powodu Ateńczycy w 594 roku p.n.e. polecili Solonowi ułożenie nowego kodeksu.

27.    Jak nazywał się król Sparty, który był symbolem bohaterstwa i  mężnego poświęcenia?
Leonidas  od około 490 p.e. król Sparty, syn Anaksandridasa II i jego pierwszej żony. Poślubił Gorgo - córkę swojego przybranego brata Kleomenesa I z którą miał syna Pleistarchusa. W 480 p.n.e. dowodził obroną przesmyku termopilskiego, stojąc na czele 300 Spartan i kilku tysięcy żołnierzy z innych greckich państw. Przez trzy dni odpierał ataki wielotysięcznej armii króla Persji, Kserksesa, która nie mogła w wąskim przejściu wykorzystać swojej liczebnej przewagi. W wyniku zdrady pasterza Efialtesa, wrogie oddziały zaszły od tyłu greckich żołnierzy. Leonidas odesłał wtedy wojska państw sprzymierzonych i wraz z trzystoma Spartanami, tyluż Helotami oraz siedmioma setkami Tespijczyków bronił wąwozu do końca. Poświęcenie Leonidasa i jego wojowników dało czas reszcie żołnierzy na wycofanie się. Postać Leonidasa jest symbolem bohaterstwa i mężnego poświęcenia, nawet w sytuacji bez wyjścia.

28.    Jak miała na imię żona Orfeusza?
Eurydyka– w mitologii greckiej driada. Uchodziła za żonę Orfeusza. Zmarła od ukąszenia jadowitego węża. Orfeusz wybłagał u Hadesa jej powrót na ziemię, lecz – wbrew zakazowi – obejrzał się i utracił swą żonę na zawsze.
29.    Kim był Euklides?
Euklides z Aleksandrii (ur. ok. 365 r. p.n.e., zm. ok. 300 r. p.n.e.) – matematyk grecki pochodzący z Aten, przez większość życia działający w Aleksandrii. Autor pierwszych prac teoretycznych z matematyki. Są one syntezą ówczesnej wiedzy matematycznej zarówno w dziedzinie geometrii, jak i w teorii liczb. Euklides usystematyzował ówczesną wiedzę matematyczną w postaci aksjomatycznego wykładu; zachowały się też dzieła z geometrii, optyki (m.in. prawo odbicia światła), astronomii, teorii muzyki.


 

IX   Życie codzienne w starożytnej Grecji (święta, wychowanie, rodzina…)

1.    Jak brzmi ogólna nazwa starożytnej Grecji?
Hellada– ogólna nazwa starożytnej Grecji. Pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, zamieszkane przez plemię Hellenów. Mianem Hellenów zaczęto określać w czasach pohomeryckich wszystkich Greków, a Helladą zamieszkane przez nich ziemie.

2.    Czym były gimnazjony?
Gimnazjon– w starożytnej Grecji był to zespół tylko częściowo krytych budowli, które były przeznaczone do ćwiczeń fizycznych. Jego centralną część stanowił kompleks bieżni, boisk i portyków. W gimnazjonie znajdowały się też palestra i stadion. Znajdowały się tam:
•    szatnia (apodyteron)
•    sale do nacierania ciał oliwą (elaiothesion)
•    sale do nacierania ciał piaskiem - do masażu (konisterion)
•    salki z workami piasku do ćwiczeń w zadawaniu ciosów
•    eksedry, nisze z ławkami - sale wykładowe, rekreacyjne, do rozmów i dyskusji
•    sala ćwiczeń dla młodzieży (ephebeidon)
•    boiska do gry w piłkę (sphairisterion)
•    bieżnie (dromos)
•    miejsce do ćwiczeń w zapasach (palestra)
•    łazienki (balaneion) i łaźnie (pyriaterion)
Gimnazjony były integralną częścią greckich miast. Początkowo budowano je z drewna, a od IV wieku p.n.e. zaczęto stawiać je z kamienia.
W gimnazjonach również nauczano i stąd współczesne szkoły średnie noszą nazwę „gimnazja”.

3.    Czy w Atenach był narzucony obowiązek szkolny?
W starożytnej Grecji nie istniał obowiązek uczęszczania do szkoły. Poziom wykształcenia zależał praktycznie od poziomu zamożności. Bogaci ludzie posyłali swoje dzieci w wieku około 7 lat do prywatnych nauczycieli lub odpowiednio wyedukowanych niewolników, by zajmowali się ich kształceniem. Nauczyciela zwano pedagogiem.

4.    Czym były zdobione groby ateńskie?

Ateńskie groby były często zdobione malowidłami przedstawiającymi święta, przyjęcia lub ulubione przedmioty zmarłego. Powyżej stawiano potrawy, umieszczano wieńce i wysmukłe wazy, zawierające maści do ciała. Na wazach widniały sceny pożegnania. Miało to na celu pocieszenie zmarłych w królestwie cieni.

5.    Jak nazywa się najbardziej powszechna moneta grecka?

Drachma - moneta bita w starożytnej Grecji, Kartaginie i Azji Zachodniej, przeważnie srebrna. Bito również wielokrotności drachmy.


6.    Czyj wizerunek widniał na greckich drachmach?

Najczęściej spotykane wizerunki na greckich drachmach to:
•    Wizerunki bóstw
•    Sceny mitologiczne
•    Wizerunki zwierząt
•    Scenki rodzajowe z udziałem zwierząt (np. walka)
•    Wizerunki rydwanów
•    Litery greckie
•    Motywy roślinne
•    Inne (przedmioty: tarcze, naczynia…)


7.    Jak odżywiali się mieszkańcy Grecji?

Jedzenie spełniało w życiu codziennym szczególne znaczenie. Gościnność uważano za jedną z ważniejszych cnót, a mężczyźni chętnie chodzili na biesiady,
z greckiego zwane sympozjum. Żywność była bardzo ważna. Miała również wymiar religijny. Często składano, bowiem ofiarę bogom w takiej postaci.
Grecy jedli wszystko, jednak najważniejszym składnikiem odżywiania były ryby oraz owoce morza. Taka dieta była spowodowana usytuowaniem większości miast nad morzem ,a tam łatwo było o taki towar. Mięso nie było często spożywane. Najczęściej podczas uczt religijnych i podczas specjalnych okazji. Owoce również były spożywane z chęcią, ponieważ hodowano je. Urozmaiceniem w diecie były np.: figi.
W Grecji wino było najbardziej cenionym napojem. Po szybkiej fermentacji w kadziach na stoły Ateńczyków docierało w bukłakach ze skóry kozy lub świni, w dzbanach albo glinianych amforach. Tylko wyjątkowo pito wino czyste, na ogół rozcieńczano je wodą, wodą z miodem, wodą soloną lub z dodatkiem zapachów, tymianku, mięty, cynamonu. Po wymieszaniu
w dużych wazach, rozcieńczone wino wlewano do dzbanków lub karafek, a stąd do specjalnych pucharów bez podstawy, w kształcie głowy barana, gryfa lub innych mitycznych stworzeń. Puchary przechodziły z ręki do ręki, dopóki nie ukazało się dno.
Podczas sympozjum ucztujący zabawiali się w grę zręcznościową zwaną kottabos. Biesiadnik z pozycji leżącej szybkim ruchem wylewał resztki wina z kielicha na ustawioną pośrodku sali tarczę. Najczęściej był to mały talerz lub chwiejąca się waza na podpórce. Jako nagrodę zawodnik otrzymywał owoce, ciastka, naszyjniki lub pocałunek dziewczyny.





8.    Czym charakteryzowało się wychowanie spartańskie?

Wychowanie było bardzo surowe, miało bowiem przygotować obywateli do życia w trudnym, górzystym terenie objętym wpływami państwa spartańskiego, w ciągłym zagrożeniu ze strony wielokrotnie liczniejszej ludności podbitej oraz miast-państw sąsiednich gł. Argos. Dzieci nie tyle były własnością rodziny, co państwa. Już od urodzenia o ich losie decydowała rada starszych. Słabe, kalekie porzucano w górach lub zrzucano ze skały. Słabowite dzieci nie nadawały się na wojowników ani na matki


9.    Co to jest chiton?
Chiton - koszula lniana lub wełniana z krótkimi rękawami noszona w starożytnej Grecji, pochodzenia fenickiego.
Składał się z dwóch prostokątnych kawałków materiału zszytych dłuższymi bokami do wysokości ramion, na ramionach spinany fibulami lub guzikami. Zakładany bezpośrednio na ciało; luźny bądź z paskiem w talii, długi (do kostek) lub krótki (do połowy ud).

10.    Jakiego koloru był ubiór, zakładany przez rodzinę na znak żałoby?

Rodzina na znak żałoby ubierała się na czarno, szaro lub biało, kobiety obcinały sobie włosy.


11.    Co nazywamy agorą?

Agora– główny plac, rynek w miastach starożytnej Grecji. Centrum wokół którego toczyło się życie polityczne i religijne.We wczesnym etapie rozwoju polis agorą nazywano samo zgromadzenie obywateli uprawnionych do głosowania. Początkowo była nieplanowa, o niezbyt wyraźnych granicach, często jej plan był zaburzony budynkami o charakterze publicznym lub religijnym, czy przebiegającą ulicą.

12.    Jaką czynność wykonywały dziewczęta przed zawarciem związku małżeńskiego?

W dniu wesela dom panny młodej przystrajano kwiatami: rano odbywała się uroczysta kąpiel panny młodej w wodzie z miejscowego świętego źródła. Po kąpieli przystrajano odpowiednio pannę młodą, która czekała na rozpoczęcie uroczystości. Kiedy zebrali się zaproszeni goście, składano ofiary bogom: Zeusowi, Herze, Hestii, Artemidzie i Mojrom. Panna młoda składała im swoje zabawki dziecinne i lok włosów.



13.    Jak nazywał się najważniejszy port starożytnych Aten?

Pireus) – miasto portowe w Grecji, w Attyce, wchodzące w skład Wielkich Aten. Pireus był najważniejszym portem starożytnych Aten. Usytuowany w doskonale ufortyfikowanej naturalnej zatoce, dzielił się na trzy mniejsze porty: Kantharos, Zea i Munichia.


14.    Czym były Dionizje?

Dionizje – attyckie święta w starożytnej Grecji na cześć Dionizosa boga wina (Bachusa), dzielące się na Dionizje Wielkie (miejskie), Dionizje Małe (wiejskie), Lenaje oraz Antesterie.


15.    Jakie święto państwowe upamiętniało narodziny bogini Ateny?

Panatenaje - święto upamiętniające narodziny bogini Ateny, obchodzone w starożytnych Atenach. Początkowo było świętem chłopskim; Pizystrat uczynił je naczelną uroczystością ateńską w VI w. p.n.e. Święto obchodzono co roku jako Małe Panatenaje, a co cztery lata, w trzecim roku każdej olimpiady, jako szczególnie uroczyste Wielkie Panatenaje. Święto przedstawione jest na fresku w świątyni Partenon.

16.    Czego dokonał w Atenach Pizystrat?
Pizystrat – tyran Aten w latach 561-527 p.n.e..
Popierany przez ubogich mieszkańców Attyki. Odegrał w historii tej polis ważną rolę. Przejął władzę po Solonie. Popierał rozwój rzemiosła i handlu. Był przywódcą stronnictwa diakrów (małorolnych górali). Zabraną arystokratom ziemię oddał rolnikom. Dla polepszenia sytuacji rolników wprowadził pożyczki państwowe, ulgi podatkowe, ustanowił także sędziów gminnych, którzy objeżdżali dany region, aby mieszkańcy Attyki nie tracili czasu na podróż do miasta. Dążąc do centralizacji państwowej, wprowadził na terenie całego państwa podatek dochodowy (wynoszący dwudziestą część plonów) i stałą armię. Podobnie jak inni tyrani, Pizystrat popierał rozwój kultury; zasłynął jako opiekun sztuk pięknych. Pod patronatem tyrana rozwijała się poezja i sztuka – w tym czasie w Atenach narodził się grecki dramat. Pizystrat rozpoczął budowę Partenonu na Akropolu w Atenach i świątyni Demeter w Eleuzis. Rozbudował także samo miasto, jednak drewniana zabudowa spłonęła podczas najazdu Persów w 480 p.n.e. W dziedzinie gospodarczej Pizystrat kontynuował działania Solona; zreformował rolnictwo, wprowadził nowy podział ziemi, dzięki któremu powstała w Atenach warstwa ludzi średniozamożnych. Inwestował także w rozwój rzemiosła, za czasów jego panowania czarnofigurowa ceramika ateńska osiągnęła szczyt artyzmu i zaczęła docierać do północnych wybrzeży Morza Egejskiego, do Jonii, Syrii i na Cypr.

17.    Do czego służyła amfora?
Amfora– wysokie, smukłe naczynie gliniane (waza) o wydłużonym brzuścu z dwoma umieszczonymi symetrycznie po bokach uchwytami. Naczynie to było w czasach starożytnych bardzo popularne i służyło głównie do przechowywania i transportu wina, oliwy oraz miodu. Amfory używane podczas przyjęć były zdobione malowidłami.

18.    Wymień rodzaje łaźni greckich.
W starożytnej Grecji istniały łaźnie prywatne (w bogatych domach) oraz publiczne. Zażywano
w nich trzech rodzajów kąpieli: zimnej, gorącej i parowej.

19.    Co służyło za mydło w publicznych łaźniach greckich?

„Mydło”, czyli popiół drzewny lub glina zwana ziemią fulerską. Można też było używać perfumowanych środków myjących.


20.    Jak z greckiego nazywano biesiady, na które chętnie chodzili mężczyźni?

Sympozja


21.    Na czym polegał obrządek pogrzebowy w starożytnej Grecji?

Ważnym obrzędem religijnym, była ceremonia pogrzebowa. Jej niedopełnienie, groziło zhańbieniem zwłok zmarłego i całej jego rodziny. Obrzędy pogrzebowe były surowo przestrzegane. Nawet niewolnicy, byli grzebani przez swoich panów. Pogrzeb rozpoczynał się przez włożenie w usta zmarłego obola, który miał być opłatą za przewiezienie przez Styks, do świata zmarłych. Ciało obmywano, namaszczano olejkami i owijano w całun. Na głowę nakładano wieniec. Za zmarłym podążał orszak żałobny. Po pogrzebie przeprowadzano obrzędy oczyszczalne i ucztę dla żałobników.


22.    Czym trudnili się mieszkańcy starożytnej Grecji?

Warunki naturalne, w jakich żyli Grecy, miały ogromny wpływ na ich sposób życia oraz zajęcia, jakimi się trudnili. Mieszkańcy obszarów górzystych (które przeważają w Grecji) zajmowali się pasterstwem: hodowlą owiec, kóz, świń i bydła. W dolinach, na nizinach i wzdłuż wybrzeży można było uprawiać zboże i warzywa, zakładać winnice i gaje oliwne, część ludności trudniła się więc rolnictwem. Inni wykonywali prace rzemieślnicze: byli kowalami (m.in. wyrabiali broń), garncarzami (wykorzystywali do tego celu złoża glinki ceramicznej), tkali i barwili tkaniny, byli zdolnymi artystami-rzeźbiarzami oraz twórcami wyrobów złotniczych. Wielu Greków żyjących na wybrzeżach trudniło się rybołówstwem.
Położenie Grecji spowodowało również, że jej mieszkańcy stali się budowniczymi okrętów i żeglarzami, którzy jako kupcy ruszali ze swoimi towarami do innych krajów.


23.    Jak mieszkańcy starożytnej Grecji spędzali czas wolny od pracy?

Na życie codzienne człowieka antycznego składało się życie prywatne, społeczne i państwowe. Starożytny Grek również posiadał rodzinę, codzienne życie, ubiór i jadł (ucztował). Starał się spędzać czas w jak najprzyjemniejszy sposób, spotykał się z przyjaciółmi ,uprawiał sporty. Jedzenie spełniało w życiu codziennym szczególne znaczenie. Gościnność uważano za jedną z ważniejszych cnót, a mężczyźni chętnie chodzili na biesiady,  z greckiego zwane sympozjum.


24.    Jaka była pozycja kobiet w starożytnej Grecji?

Kobieta z okresu kultury kreteńskiej miała większą swobodę i odgrywała znaczniejszą rolę niż w czasach Grecji właściwej. Zabytki kultury kreteńskiej pokazują kobiety w lektykach, tańczące, uczestniczące w zabawach, uprawiające sport, uczestniczące w życiu religijnym, są niewątpliwie odbicie ówczesnej rzeczywistości na Krecie. Podobna była sytuacja kobiet a dobie mykeńskiej, jednak sceny przedstawiające udział kobiet w życiu towarzyskim nie powtórzą się już w epoce klasycznej. W pierwszym okresie państwowości greckiej kobieta korzystała jeszcze z wielu swobód: uczestniczyła w obrzędach religijnych, życiu towarzyskim, była towarzyszką męża. Jednak w epoce klasycznej kobieta nie tylko nie posiadała praw obywatelskich, ale także była pod władzą mężczyzny. Najpierw ojca, później męża, od którego była całkowicie zależna. Całe życie kobiety ateńskiej ograniczało się do zajmowaniem się domem i młodszymi dziećmi. W dni powszednie zamykana była w swoich pokojach, i tylko w czasie świąt mogła je opuścić. W epoce helleńskiej kobiety miały już więcej praw, spotykało się nawet kobiety wykształcone.


25.    Grecy jako pierwsi bardzo rygorystycznie przestrzegali prawa nakazującego posiadanie tylko jednaj żony. Jak  nazywamy taki rodzaj związku?
W starożytnej Grecji przyjęła się monogamiczna instytucja małżeńska. W Atenach prawo było rygorystyczne do tego stopnia że nie tylko same prostytutki oraz hetery, będące swego rodzaju konkubinami, nie miały praw obywatelskich, lecz również ich potomstwo - nawet jeśli ojciec był obywatelem i chciał je oficjalnie uznać, nie mogło uzyskać praw obywatelskich.


26.    Jak wyglądała sytuacja niewolników w starożytnej  Grecji?

Cały system społeczny i gospodarczy starożytnej Grecji oparty był na niewolnictwie.
Niewolnicy służący w miastach jako pomoc domowa wiedli życie podobne do codziennego życia ubogich obywateli czy metojków ("obcokrajowców"). Nie wyróżniali się wśród ludzi wolnych noszonym ubraniem, choć z reguły musieli nosić krótko obcięte włosy. Niewolnice dzieliły prace i obowiązki ze swoimi paniami. Niewolnik domowy stawał się członkiem rodziny - brał udział w kultach domowych i miał prawo się żenić - jednak zawsze był zależny od swego pana. O wiele trudniejsze warunki życia mieli niewolnicy pracujący w większych grupach na wsi lub w warsztatach rzemieślniczych. Zatrudnieni w rzemiośle wytwarzali głównie proste przedmioty powszechnego użytku. Istniała też spora grupa niewolników stanowiących własność państwa. Pracowali oni pod nadzorem urzędników i nie mieli osobistych panów. Byli zatrudnieni przy różnych pracach porządkowych (sprzątanie ulic), jako nadzorcy miar i wag czy kaci.
Najgorzej wiodło się niewolnikom zatrudnionym w kopalniach. Niewolnicy (także dzieci) pracowali nawet po 10 godzin czołgając się w ślepych tunelach pozbawionych wentylacji. Taniej było pozwolić niewolnikowi umrzeć i zastąpić go nowym, niż poprawić warunki pracy.
Heloci - zniewoleni przez Spartę dawni mieszkańcy Mesenii i Lakonii - prowadzili dość spokojne życie, jako chłopi pańszczyźniani. Uprawiali oni rolę, która kiedyś stanowiła ich własność. Ich podstawowym obowiązkiem było uiszczanie rocznej daniny właścicielowi ziemi w postaci określonej ilości płodów rolnych (jęczmienia, wina czy oliwy). To co pozostawało, miało wystarczyć na utrzymanie ich wraz z rodzinami. Heloci nie mogli być sprzedawani ani zabijani. Mogli posiadać własne dobra ruchome. Stanowili oni własność państwa i tylko ono miało prawo ich uwolnić. Uwolnienie helotów następowało dość często, szczególnie po odbyciu przez nich służby wojskowej w charakterze hoplitów.
Życie niewolników było zawsze uzależnione od woli i kaprysów właścicieli. W niektórych miastach jednak otoczeni byli pewną ochroną. W Atenach okresu klasycznego niewolnicy mieli swój kodeks. Prawo chroniło ich przed surowością panów. Nie można było zabić niewolnika bez ważnego powodu. Niewolnicy mogli uczestniczyć w publicznych kultach i mieli wstęp do obiektów sakralnych, ale nie mieli żadnych praw w rządzeniu. W sądach mogli świadczyć w sprawach o zabójstwo, a czasem reprezentować swego pana.
Obdarzeni szczególnym zaufaniem niewolnicy mogli spodziewać się, że pewnego dnia uzyskają wolność. Właściciele nagradzali w ten sposób dobrą pracę i ofiarną służbę. Niektórzy niewolnicy pracujący w rzemiośle mieli prawo do zachowywania dla siebie napiwków. Jeśli więc uzbierali odpowiednią sumę mogli sobie kupić wolność. Wyzwolenie odbywało się przez złożenie przez właściciela deklaracji przed sądem lub świadkami albo na mocy testamentu. W Atenach wyzwoleńcy otrzymywali status metojków - stałych mieszkańców obcego pochodzenia.


XI   Polityka greckich polis

1.    Kto był pierwszym prawodawcą starożytnych Aten?

Drakon – prawodawca ateński, twórca pierwszego pisanego kodeksu praw z VII wieku p.n.e. Wybrany został na archonta (jeden z dziesięciu najwyższych urzędników w starożytnych Atenach) w 621 r. p.n.e. Ułożony przez niego kodeks, będący spisem istniejących już dużo wcześniej praw zwyczajowych, słynął z surowości (stąd też do dziś tzw. "drakońskie prawa", "drakońskie kary" są synonimem bardzo surowego prawodawstwa) i z tego też powodu Ateńczycy w 594 roku p.n.e. polecili Solonowi ułożenie nowego kodeksu.


2.    Co oznacza twierdzenie „prawo drakońskie”?

Ułożony przez Drakona kodeks, będący spisem istniejących już dużo wcześniej praw zwyczajowych, słynął z surowości (stąd też do dziś tzw. "drakońskie prawa", "drakońskie kary" są synonimem bardzo surowego prawodawstwa).  Imię Drakona pozostaje tradycyjnie związane z prawodawstwem surowym i krwawym z powodu archaicznej surowości kar; już w IV w., p.n.e. powiadano, że jego prawa spisano krwią. W rzeczywistości te wieści o okrucieństwie są przesadzone, a ta niewielka część, która pozostała nam z jego dzieła, pokazuje, że starał się on złagodzić obowiązujące w tym okresie zwyczaje. W epoce historycznej z kompleksu jego praw przetrwały jedynie te odnoszące się do krwawych zbrodni, które Solon utrzymał w mocy i kazał wyryć na tablicach.

3.    Wymień co najmniej 3 przywódców starożytnych Aten.

- Drakon
- Solon
- Pizystrat
- Klejstenes
- Temistokles
- Kimon
- Perykles

4.    Czym charakteryzowało się prawo spartańskie?

Według wierzeń Spartan Likurg otrzymał spartańskie prawo - Wielką Rhetrę, od wyroczni delfickiej, która przez cały okres istnienia starożytnej Sparty była bardzo istotnym centrum religijnym, a jej wyroki zasadniczo wpływały na posunięcia polityczne polis. Wedle Wielkiej Rhetry na czele Sparty stało dwóch królów, przedstawicieli dwóch najważniejszych rodów. Dwóch królów - dowódców wojennych gwarantowało też ciągłość władzy pomimo zawieruch wojennych. Królowie Sparty, wodzowie wojenni, nie posiadali jednak najważniejszych uprawnień. Te leżały w gestii apelli, zgromadzenia dobrze urodzonych wojowników. Trzecią instytucją władzy spartańskiej była geruzja, trzydziestoosobowa rada starszych, w której zasiadali także królowie. Członkowie geruzji wybierani byli spośród zasłużonych obywateli powyżej 60 roku życia. Instytucja geruzji przesądzała o oligarchicznym charakterze państwa spartańskiego. Administracją Sparty kierowało pięciu eforów. Eforia była urzędem obieralnym na rok spośród obywateli. Eforowie posiadali zasadnicze kompetencje, między innymi przewodzili geruzji i zwoływali apellę. Posiadali też kompetencje kontrolne wobec królów. Wedle tradycji, Eforowie uzależniali swoje decyzje od wyroków wyroczni.
Wychowanie spartańskie – system wychowawczy, obowiązujący w Sparcie wg tradycji, od czasów Likurga. Podlegały mu formalnie przede wszystkim dzieci płci męskiej w wieku od 7 do 30 lat, czyli w okresie agoge. Ponieważ w Sparcie praktycznie nie było czegoś, co dziś nazwalibyśmy życiem prywatnym, wychowanie spartańskie trwało przez całe życie. Kolejne jego etapy, jedynie przygotowywały do pełnienia nowych funkcji w państwie i zawsze był ktoś stojący wyżej, kto obserwował, kontrolował lub nakazywał. Przepisy państwowe oraz obyczaje regulowały każdy szczegół życia i za każde odstępstwo wymierzały surowe kary. Mówiąc o wychowaniu spartańskim, zwykle pomija się ten jego aspekt, mając jedynie na myśli olbrzymi patriotyzm i poświęcenie dla własnego państwa, współobywateli oraz skuteczność i bohaterstwo w boju.


     5. Co to jest „polis”?

Polis– forma państwa w starożytnej Grecji. Słowo to przyjęło się tłumaczyć jako miasto-państwo.  Istotą polis jest sposób sprawowania władzy - to niezależna wspólnota obywateli, którzy rządzą się sami, nie tworząc oderwanych od społeczeństwa struktur państwowych (brak jest reprezentacji politycznej). Wspólnota ta zamieszkiwała określony obszar (zwykle składający się z ośrodka miejskiego i okolicznych terenów wiejskich), połączona była językiem, pielęgnowanymi kultami religijnymi i wyznawanymi wartościami moralnymi.




6.    Czym charakteryzowała się demokracja ateńska?

•    Podstawą demokracji ateńskiej były rządy większości, rotacyjność urzędów i masowe uczestnictwo.
•    Na zgromadzeniach wszyscy pełnoprawni obywatele płci męskiej brali udział w głosowaniu (demokracja bezpośrednia).
•    Wszystkie najważniejsze decyzje o znaczeniu państwowym podejmowane były przez Zgromadzenie Ludowe.
•    Głosowanie odbywało się w miejscach publicznych (agora, pnyks) zwykle przez podniesienie rąk, czasem przez fizyczny podział ("Wszyscy, którzy są za, idą na lewo"). W sytuacjach szczególnej wagi stosowano także inne metody, np wrzucenie kamieni.
•    Głosować mogli tylko dorośli mężczyźni, mający status obywatela. Łącznie uprawnionych było ok. 30 tys. osób.
•    Kobiety, dzieci, niewolnicy oraz obcokrajowcy, których wielu zamieszkiwało w Atenach, nie mieli prawa głosu. Prawem głosu nie dysponowali metojkowie.
•    Demokracja dla Ateńczyków znaczyła równość w podejmowaniu decyzji, nie zaś wybór osób (demokracja pośrednia).
•    Przeciwnicy demokracji nazywali ją ochlokracją (gr. ochlos), co odnosi się szczególnie do jej formy późniejszej, po Peryklesie.


7.    Na czym polegały reformy Solona?
o    Powołano Radę Czterystu
o    Wprowadzono sądy przysięgłych (heliaja)
o    Podzielono mieszkańców według wielkości zbiorów:
- Pentakosiomedimnoi – powyżej 500 medymnów zboża (prawo ubiegania się o urząd archonta)
- Hippeis – powyżej 300
- Zeugitai – powyżej 200
- Teci – poniżej 200.
Dzieląc obywateli na klasy majątkowe, Solon umniejszył znaczenie rodów arystokratycznych.

8.    Na czym polegały reformy Peryklesa?

Perykles był przywódcą ludu:
- przebudował i ugruntował demokrację w Atenach (przeniesienie uprawnień areopagu na eklezję - zgromadzenie ludu, Radę Pięciuset - bule, organ doradczy eklezji, oraz heliaję - sąd przysięgłych)
 - w 451 r. p.n.e. zostało wprowadzone prawo o obywatelstwie w Atenach - zgodnie z nim za obywatela Aten uważano tylko tego, którego rodzice byli Ateńczykami
- każdy Ateńczyk był wpisany na listę obywatelską jednego z demów, w 15. roku życia wciągano jego imię na listę wojskową tegoż demu
- za zasługi położone dla państwa nadawano obywatelstwo ateńskie także zasłużonemu cudzoziemcowi
 - przyczynił się do uczestnictwa w rządach uboższych obywateli (diety dzienne)
 - sprawił, że Ateński Związek Morski stał się organizacją państwową, której skarbiec został przeniesiony z Delos do Aten (454 p.n.e.), co zapewniło Ateńczykom dodatkowe środki finansowe
 - rozwinął flotę (ok. 400 trier)
 - przyczynił się do rozbudowy portu w Pireusie i połączył go z Atenami ("długie mury"), co  zapobiegało odcięciu miasta od morza i dawało Atenom przewagę na morzach
 - nawiązał mocne więzy handlowe Aten z wybrzeżami Morza Czarnego
 - nakazał założenie wielu kolonii
 - był mecenasem i przyjacielem wielu artystów (m.in. Fidiasza, Anaksagorasa, Sofoklesa), przyczyniając się do rozkwitu greckiej literatury i sztuki ;wprowadził zasiłek teatralny, umożliwiając ubogim obywatelom uczestnictwo w spektaklach teatralnych


9.    Podaj przyczyny wielkiej  kolonizacji  greckiej.
Istniało wiele powodów, które skłaniały polis do podjęcia akcji kolonizacyjnej:
 - klęska głodu spowodowana suszą lub
 - niepokoje wewnętrzne
 - walka pomiędzy stronnictwami politycznymi
- niewystarczająca ilość ziemi uprawnej
 -  presja demograficzną
 - potrzeba wzbogacenia się, osiągnięcia awansu społecznego oraz rozwój handlu dalekosiężnego.
       - inne: -zasiedlanie małych terenów -położenie na małych wyspach -podłoże(ekonomiczne,    społeczne, polityczne) -surowce naturalne -rozwój techniki i rzemiosła -warunki geograficzne -handel


10.    Podaj skutki wielkiej  kolonizacji  greckiej.

- Dzięki kolonizacji Grecja znacznie się wzbogaciła. Nadal nie była tak bogata jak państwa wschodnie, jednak jej pozycja materialna była znacznie lepsza niż przed okresem kolonizacji. Zakładane kolonie stawały się często bogatsze od swoich metropolii, jednak z bogactwa tego korzystały także państwa "starej Grecji".
   - Rozwój handlu położył podwaliny pod przyszłą potęgę wielu miast. Duże miasta z V i IV w.  nie mogłyby istnieć bez dostaw żywności sprowadzanej z kolonii.
 - Zwiększyła się ruchliwość społeczna. Energiczne jednostki mogły szukać szczęścia w koloniach, gdzie zyskiwały nadział ziemi i na ogół wyższą pozycję społeczną od posiadanej w ojczyźnie.
  - Powstawanie greckich kolonii wiązało się także z oddziaływaniem na ludy żyjące na ich zapleczu. Szczególnie istotne były konsekwencje kolonizacji Italii – mimo że miejscowa ludność, w odróżnieniu od ludności Sycylii, nie poddała się całkowitej hellenizacji, przejęła jednak wiele elementów z greckiego modelu politycznego i społecznego, adaptując je do lokalnych warunków.
 - Zyskała także wiedzę geograficzną o lądach, morzach i ludach występujących na świecie.


11.    Kto wchodził w skład Areopagu?
Areopag  – w starożytnych Atenach najwyższa rada złożona z byłych archontów. Nazwa rady pochodzi od miejsca obrad – wzgórza Aresa, które poświęcone było bogu wojny i Eryniom, ich świątynia u stóp wzgórza była azylem dla zabójców. Nie jest znany dokładny czas powstania rady areopagu. W skład Areopagu do czasów reform demokratycznych wchodzili wyłącznie przedstawiciele arystokracji. Areopagici mieli najwyższą władzę sądowniczą i polityczną w starożytnej Grecji.

12.    Na czym polegał ostracyzm?

Ostracyzm (od gr. ostrakon – skorupa) – praktyka polityczna w starożytnej Grecji, rodzaj tajnego głosowania, podczas którego wolni obywatele typowali osoby podejrzane o dążenie do tyranii i zasługujące na wygnanie z miasta na 10 lat.
Nazwa wywodzi się od glinianych naczyń (ostraka), na których głosujący wyskrobywali imiona tych, o których sądzili, że zagrażają demokracji. Często ostracyzm nazywany jest sądem skorupkowym, lecz jest to określenie błędne, gdyż podczas przeprowadzania procedury ostracyzmu nie było ani trybunału, ani stron procesu.



13.    Czy kobiety posiadały prawo politycznego uczestnictwa w życiu polis?

We wszystkich starożytnych polis greckich obowiązywały te same zasady dotyczące życia rodzinnego - patriarchat i monogamia.
Patriarchat stawiał na pozycji głowy rodziny ojca, do którego należała zwierzchnia władza w rodzinie. Była ona niemal nieograniczona. Do decyzji ojca należało rozstrzygnięcie czy nowo narodzone dziecko zostanie przyjęte do grona rodzinnego czy nie.

Sytuacja kobiety w starożytnej Grecji zmieniała się z czasem. W epoce kultury kreteńskiej kobieta dysponowała dużą swobodą, co pozwalało jej odgrywać znaczną rolę w Grecji. Kultura kreteńska pozostawiła po sobie szereg zabytków, w których widać, że kobiety są przenoszone na lektykach, biorą udział w zabawach i tańczą, uprawiają sport, biorą udział w uroczystościach religijnych. W okresie mykeńskim pozycja kobiet nie uległa zasadniczym zmianom. Zupełnie inaczej wyglądała ona w epoce Grecji klasycznej. Na początku jeszcze kobiety korzystały z licznych swobód, biorąc udział w religijnych uroczystościach oraz towarzysząc mężowi przy różnych okazjach. W okresie klasycznym pozycja kobiety znacznie się obniżyła. Nie przysługiwały jej już prawa obywatelskie, a nawet poddana była opiece mężczyzny. Opiekunem kobiety był najpierw jej ojciec, a następnie jej mąż, który miał nad nią niemal całkowitą władzę. Zadaniem kobiety w Atenach było prowadzenie domu oraz zajmowanie się dziećmi. Kobieta jedynie podczas świąt opuszczała swoje pokoje, a na co dzień musiała w nich cały czas przebywać. Pewne zmiany przyniósł okres helleński, w którym kobiety dysponowały szerszym zakresem praw, a nawet zdobywały bardzo wysokie wykształcenie.


14.    Jakie znasz typy ustrojów politycznych w starożytnej Grecji?

- demokracja
- oligarchia
- tyrania



15.    Jak nazywała się ateńska arystokracja rodowa, szlachta, warstwa wielkich posiadaczy ziemskich?
Eupatrydzi (gr. eupatrídēs - "szlachetnie urodzony") - ateńska arystokracja rodowa, szlachta, warstwa wielkich posiadaczy ziemskich

16.    Kim byli eupatrydzi?
Eupatrydzi (gr. eupatrídēs - "szlachetnie urodzony") - ateńska arystokracja rodowa, szlachta, warstwa wielkich posiadaczy ziemskich.
Stopniowo przejęli całą władzę, gdy słabła monarchia i Ateny przekształcały się w arystokratyczną republikę. Byli oni naczelnikami rodów, z których składała się Rada Starszych - areopag, (odgrywała szczególne znaczenie w stanowieniu prawa i w sądownictwie). Z ich grona wybierano kolegium dziewięciu najwyższych urzędników - archontów.
Solon doprowadził do osłabienia ich pozycji na rzecz nowej warstwy rzemieślniczo-kupieckiej. Pozycja eupatrydów uległa dalszemu ograniczeniu w związku z reformą Klejstenesa w 508 p.n.e.


17.    Na czym polegała atimia?
Atimia – brak akceptacji społecznej, szacunku, hańba, pozbawienie czci. Wśród starożytnych Greków przejawiała się w różnych formach upokorzeń np. chodzenie zimą nago dookoła Agory.


18.    Podaj najważniejsze reformy Klejstenesa.
Klejstenes podzielił Attykę na 10 fyl (składających się z trzech części) rozrzuconych na terenie całego miasta-państwa (polis). Po reformach Klejstenesa w Atenach istniały następujące organy władzy:
•    zgromadzenie ludowe (eklezja) decydowało o ogólnych sprawach państwa, uczestniczyli w nim wszyscy obywatele
•    Rada Pięciuset - zastąpiła dawną Radę Czterystu, w jej skład wchodziło 50 osób z każdej fyli. Była organem wykonawczym zgromadzenia ludowego, posiadała inicjatywę ustawodawczą i mogła występować z wnioskami obrad na eklezjach
•    areopag - rada starszych. Składał się z byłych archontów. Rozpatrywał sprawy o zabójstwo i przygotowywał wnioski na Zgromadzenie Ludowe
•    sąd przysięgłych - badał zgodność projektów ustaw z prawem i rozpatrywał apelacje.
Urzędnikami w systemie Klejstenesa byli:
•    archonci, pełniący swe obowiązki przez rok, sprawujący funkcje religijne i sądownicze. Było ich dziewięciu.
•    stratedzy - wybierani dowódcy wojskowi, po jednym z każdej fyli (razem dziesięciu).
Jednym z ciekawszych pomysłów Klejstenesa był ostracyzm (sąd skorupkowy), umożliwiający usunięcie na 10, potem na 5 lat obywatela, którego działalność polityczną lud uznawał za zagrożenie dla demokracji.

XII   Religia – wyznania w starożytnej Grecji

1.    Jaką formą religii był fetyszyzm w starożytnej Grecji?

Fetyszyzm -  oddawanie czci boskiej przedmiotom martwym, które są uważane za siedzibę ducha złego lub dobrego. Fetyszyzm jest czymś naturalnym dla człowieka który widzi tyle rzeczy, których nie rozumie.

Pierwotnymi wyobrażeniami bóstwa dla Greków były więc kamienie, kawałki drzew, czy też całe drzewa, słupy, stożki. W późniejszym okresie dodatkowo ozdabiane w różny sposób, a więc widzimy już zaczątki późniejszego kultu.

Fetyszami były przedmioty szczególne. Mogły to być kamienie czy drzewa rosnące przy rozstajnych drogach. Tereny graniczne zawsze uważane były za obszary niejednorodnych mocy, tam właśnie sytuowane było sacrum. Poza tym meteoryty, a więc kamienie szczególne, które przenikały ze świata nieznanego. Przypisywane im były szczególne właściwości, np. obłąkany który usiadł na takim kamieniu odzyskiwał rozum. Również stare, szczególne drzewa były uważane za świętość. Drzewem świętym w wielu kulturach, również w kulturze greckiej był dąb.



2.    W starożytnej Grecji zwierzęta uważane były za święte, a nawet za przodków rodów. Jak nazywa się takie zjawisko?

Totemizm - kolejnym wcieleniem siły wyższej były zwierzęta. Uważano je za święte, oddawano im cześć. W najdawniejszej Grecji mogły być również uważane za przodków rodów. Nazwa pochodzi z języka Indian gdzie „totem” oznacza „zwierzę”, „roślinę”, „przedmiot”.  Określona grupa wierzyła, że łączą ją z totemem więzi pokrewieństwa. Totem otaczała cześć, nie wolno było go zabijać ani w jakikolwiek sposób profanować.  Totem był znakiem rozpoznawczym dla grupy i czczony był w jej obrębie. I tak na wyspie Samos czczona była owca, w Tebach szczególnym zwierzęciem była łasica, w Delfach natomiast wilk.


3.    Jaki totem był znakiem rozpoznawczym Delf?

Totemem Delf był wilk.


4.    W którym mieście czczono łasicę?

Łasica była totemem Teb.




5.    Czym był „kult herosów”?

Kult herosów – kult bohaterów, którzy stali się istotami niemal boskimi. Jedna z najbardziej charakterystycznych cech religii greckiej. W grece homeryckiej słowo heros  odnosi się do walczących w czasie Wojny trojańskiej. W okresie historycznym, słowo heros zaczęło oznaczać zmarłego, czczonego i otaczanego kultem w swoim grobie lub w specjalnym przybytku. Wierzono, że dzięki niezwykłym czynom dokonanym za życia, lub szczególnemu sposobowi śmierci został obdarzony mocą patronatu i obrony społeczności żywych. Heros był kimś więcej niż człowiekiem, ale kimś mniej niż bogiem.


6.    Jak wyglądał „kult zmarłych” ?

MANIZM, czyli kult zmarłych przodków. Grecy wierzyli, że zmarły był potęgą, mógł w każdej chwili wrócić, a jego powrót zwiastował nieszczęścia. Konieczne więc były obrzędy przejścia zamykające mu drogę powrotną. Aby przebłagać dusze, konieczny był płacz, poza tym ofiary ze zwierząt, obchodzono stypę i Zaduszki – zastawiano stół dla zmarłych.


7.    Jak nazywano miejsce, gdzie bogowie za pośrednictwem kapłanów przepowiadali przyszłość, wyrażali swoją wolę i udzielali rad?

W starożytności wyrocznią  nazywano miejsce święte, gdzie bogowie, za pośrednictwem kapłanów, przepowiadali przyszłość, wyrażali swoją wolę i udzielali rad w sprawach prywatnych i państwowych.


8.    Który bóg miał miejsce kultu w wyroczni delfickiej?

Wyrocznia delficka stała się ośrodkiem kultu Apollina, a przepowiednie wieściła siedząca na trójnogu kapłanka Pytia, wieszczka Apollina.


9.    Czym były driady?

Driady  w mitologii greckiej nimfy drzew. Dokładniej driady były nimfami dębów, choć słowa tego używa się obecnie w odniesieniu do wszystkich drzewnych nimf.


10.    Wymień najważniejsze cechy religii greckiej.

•    FETYSZYZM -  oddawanie czci boskiej przedmiotom martwym, które są uważane za siedzibę ducha złego lub dobrego.
•    TOTEIZM - kolejnym wcieleniem siły wyższej były zwierzęta. Uważano je za święte, oddawano im cześć.
•    ANTROPOMORFIZM – przybieranie ludzkich postaci przez bogów
•    ANIMIZM - wiara w duchy
•    POLITEIZM - wiara w istnienie wielu bogów rządzących światem.
•    MANIZM - kult zmarłych przodków. Grecy wierzyli, że zmarły był potęgą, mógł w każdej chwili wrócić, a jego powrót zwiastował nieszczęścia.

11.    Kim była Pytia?

Pytia, pythia, wieszczka Apollina w sanktuarium w Delfach. Siedząc na trójnogu w miejscu niedostępnym dla wiernych (adyton), udzielała niejasnych odpowiedzi na pytania stawiane jej za pośrednictwem kapłana. Odpowiedzi pytii były porządkowane i układane w heksametry przez kapłanów (tzw. profetaj) i w takiej postaci przedstawiane proszącym o wyrocznię.

W okresie późnoklasycznym pojawiła się tradycja, że pytia działała w oszołomieniu pod wpływem wydobywających się ze szczeliny wulkanicznych oparów. Teza ta nie znalazła potwierdzenia archeologicznego. Prawdopodobnie powodem oszołomienia pytii były spalane odurzające kadzidła lub zioła.


12.    Opisz mit o narodzinach świata.

Świat narodził się z Chaosu. Z niego wyłoniły się dwa bóstwa: Uranos i Gaja oraz ziemia, którą pokryły lasy, jeziora, rzeki i pojawiły się na niej zwierzęta i ptactwo.
Ze związku Uranosa i Gai zrodziły się trzy rody: tytanów, kiklopów(cyklopów o jednym oku w śroku czoła) i sturękich. Uranos, bojąc się swych synów, kazał ich strącić do bezdennych czeluści zwanych Tartarem. Wówczas Kronos, najmłodszy tytan, wolny jeszcze, za namową Gai, okaleczył ojca i sam objął władze nad światem. Zapamietawszy klątwę ojca, który mu kiedyś przepowiedział, że i jemu syn odbierze berło, połykał kolejno swoje dzieci, które rodziła mu żona Reja.
Po urodzeniu szóstego dziecka Reja oszukała męża. Podała mu zawinięty w pieluszkę kamień i Kronos połknął go, sądząc że połyka syna. Ona natomiast zeszła na ziemię i ukryła dziecię, któremu dała na imię Dzeus, w grocie na wyspie Krecie pod opieką nimf górskich. Chłopeic chował się zdrowo, karmiony mlekiem kozy Almatei. Gdy dorósł poradził matce aby podała Kronosowi środek wymiotny, co też uczyniła i spowodowała, że wypluł połknięte wcześniej dzieci: Hadesa, Posejdona, Herę, Hestję i Demeter.
Dzeus stoczył z Kronosem walkę, która trwała 10 lat, ale nie przyniosła rozstrzygnięcia. Wówczas Dzeus uwolnił z Tartaru cyklopów i sturękich, przy ich pomocy pokonał Kronosa i strącił go do czeluści.
Następnie bogowie podzielili władze między siebie. Dzeusowi dostało się niebo i ziemia wraz z Olimpem, Hadesowi – królestwo umarłych w podziemiu, natomiast Posejdon został bogiem mórz.
13.    Z jakim kultem związane były misteria eleuzyńskie, które  należały  do najważniejszych i najświętszych kultów religijnych świata greckiego?

Misteria eleuzyjskie, Eleuzynie – misteria odprawiane w starożytnej Grecji, w Eleusis, nieopodal Aten, związane z kultem Demeter i jej córki Persefony