نحوه شکل گیری روستاها
Spadana-nature
عوامل مؤثر در شکل گیری آنها، بوجود آمده اند . در آغاز تاریخ ، بطور کلی
درکنار رودخانه ها و دریاچه های بزرگ و يا هر جا که آب و خاک مناسب وجود
داشته ، مراكز سكونت انساني شكل گرفته است . اما در ایران ، پس از انتقال
مراکز عمده سکونتی به قسمتهای مرکزی فلات ایران در طول هزاره اول پیش از
میلاد ، مسئله تامین آب مورد نیاز آشامیدنی و نیز آبیاری به شکل تازه ای
مطرح شد و در این میان ، استخراج آبهای پنهانی و زيرزميني ، اهمیت خاصی
يافت .
ابداع فن احداث قنات و کاربرد شیوه های دیگر در زمینه تامین آب و آبرسانی
به مراکز سکونتی و مزارع پیرامون آنها ، عامل اصلی دگرگون شدن شرایط
سکونت در قسمتهای مرکزی فلات ایران بوده است .
بدین سال این منابع تازه ، موجب پیدایش سکونت گاههای جدید شد که بزرگی و
کوچکی آنها ، به ظرفيت این منابع آبي بستگی داشت . و اگر به دلايلي این
گونه تاسیسات آبیاری و آبرسانی ، از بين مي رفت ، مراكز سكونتي متروک مي
ماند . درهمین ارتباط ، نحوه استقرار سکونت گاهها و چگونگي شکل گیری و
پراکندگی خانه ها و مزارع ، تا حد قابل توجهی متاثر از چگونگی دستیابی به
آب و فراواني منابع آن بوده است . این امر حتی در تقسیم قدرت سیاسی نیز
تاثیر قابل ملاحظه اي داشته است .
ايران به لحاظ موقعیت خاص جغرافيايي خود ، داراي اهميت استراتژيكي ويژه
اي است . وجود بزرگترين درياچه جهان در شمال ايران و دسترسي به آبهاي
آزاد در جنوب آن و همچنين موقعيت آن به عنوان پل ارتباطي بين شرق و غرب
جهان ، سرزمين ايران را همواره به میدانی برای حضور اقوام و فرهنگهاي
گوناگون تبديل كرده است . به اين ترتيب ، عامل دیگري كه در شكل گيري
سكونتگاه هاي روستايي ايران ، نقش موثر داشته ، حفظ امنیت و امکان دفاع
دربرابر سایر اقوام به ویژه اقوام غیرکشاورز و عشایر کوچنده بوده است .
استقرار غالب سکونتگاهها در فلات ایران به جز معدودی که درکنار روخانه ها
واقع بوده اند ، تاحدود زیادی به امنیت اجتماعی - اقتصادی و حراست از
تاسیسات آبیاری و زراعی بستگی داشته است .
باتوجه به ویژگیهای محیط طبیعی در ایران و تاثير آنها بر شيوه زندگي مردم
در گذر زمان ، فضای روستايی ویژه ای در اين منطقه از جهان بوجود آمده
است . اگرچه روستاهاي ايران ، درارتباط با فعالیتهای اقتصادی بویژه در
بخش کشاورزی گاهي با رونق و افزايش محصول و گاه نيز با خشكسالي و ركود
همراه بوده است ، اما درهرحال ، بخش كشاورزي در اقتصاد ايران ، نقش مهمي
داشته است .
به طور کلی می توان شرایط و عوامل موثر در شکل گیری روستاها را در چند
عامل خلاصه کرد . يكي از اين عوامل ، شرایط محیطی و جغرافیايی است . در
اين زمينه مي توان عواملي نظير خاک ، آب ، اقلیم ، پوشش گیاهی و ... را
نام برد . شیوه های معیشتی متنوع و متفاوت زیستی - اقتصادی به ویژه تقابل
زندگي روستايی ( یکجانشینی ) با عشایری ( کوچ نشيني ) و مسائل فرهنگی و
اجتماعی گروههای انسانی ، از ديگر دلايل موثر در شكل گيري روستاها بشمار
مي رود . همچنين نوع خاص مالکیت و مصرف منابع آب و خاک و مسائل دفاعی و
امنیتی ، عواملي هستند كه در شکل گیری روستاها نقش بسزايي دارند . علاوه
بر موارد ذكر شده ، روابط خاص روستاها با شهرها و مکانیسم های خاص حاکم
بر این روابط و سطح تکنولوژی و میزان برخورداری از پیشرفت های فنی و علمی
نیز در نحوه پيدايش روستاها موثر هستند .
با توجه به عواملی که بیان كرديم ، در ایران ، معمولاً روستاها به اشکال
مختلفی به وجود آمده اند که عبارتند از : روستاهای مجتمع یا متمرکز /
روستاهای منفرد یا پراکنده / روستاهای ریسمانی یا خطی / و روستاهای موقت
در اکثر نواحي ایران که خطر هجوم قبابل دیگر وجود داشته و منابع آب نیز
محدود بوده ، اغلب روستاها به صورت مجتمع بوجود آمده اند . در این
روستاها ، معمولا خانه های مسکونی به صورت نامنظم و گرداگرد هم ساخته می
شده اند .
روستاهای خطی بیشتر در حاشیه رودخانه ها و جاده ها هستند . نمونه اي از
اين روستاها در ناحيه جنوبی دریای خزر وجود دارد . روستاهای پراکنده
بیشتر در منطقه برنج خیز گیلان بوجود آمده اند که بدون شک وجود آب فراوان
و امنیت ، در شکل گیری آنها موثر بوده است .
روستاهاي موقت ، اکثرا در نواحی مرتعی بوسیله کوچ نشینان و در مناطق
کوهستانی توسط زمين داران و کشاورزان بوجود آمده است و معمولا به هنگام
ییلاق يا قشلاق از آنها استفاده می شود . به همین جهت به آنها
سکونتگاههای موقت گفته می شود . بافت روستاها در ایران معمولا قدیمی و
دارای معابر تنگ و پرپیچ و خم است . اما در سالهای اخیر ، روستاها از این
نظر دچار تحول محسوس شده اند که با برنامه ریزی های اقتصادی ، اجتماعی و
فرهنگی براي عمران روستایی همراه بوده است .
زندگی روستایی در ایران ، با سابقه چند هزار ساله ، تنها در دهه های اخیر
هم از لحاظ اقتصادی و هم از نظر بنیادهای اجتماعی ، دچار دگرگونیهایی شده
است . این دگرگونیها را می توان در شکل سکونت گاهها و مساکن روستایی ،
حقوق بهره برداری و مالکیت منابع آب و خاک ، شیوه های آبیاری و کشت ،
ابزار تولید و همچنین نحوه بکار گیری نیروی انسانی و روابط فرهنگی و
اقتصادی با جوامع شهری مشاهده نمود . باتوجه به آنکه حدود 40 درصد از
جمعیت ایران ، ساکن روستاها هستند ، پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران ،
تلاش های موثری درجهت عمران روستايی انجام شده است . در این مجموعه
برنامه تلاش داریم ضمن معرفی خدمات عمرانی ارائه شده به روستاها طی سه
دهه اخیر ، شما را با برخي روستاهای منحصر به فرد ایران که دارای جاذبه
های طبیعی و گردشگری هستند ، آشنا كنيم .
در میان روستاهای مناطق مختلف ایران ، تعداد روستاهایی که حداقل از نظر
تاریخی و طبیعی ، یک ويژگي شگفت انگیز دارند ، به بیش از پانصد مورد می
رسد . در این مجموعه برنامه ، روستاهایی برگزیده شده اند که علاوه بر
برخورداري از ويژگي هاي فرهنگی و طبیعی ، واجد ارزش های درخشان دیداری و
گردشگری نیز هستند و می توانند به اهرم مهمی در توسعه روستایی تبدیل
شوند .
در قسمت قبل به چگونگی شکل گیری مراکز سکونت انسانی در ایران ، اشاره ای
داشتیم . در ادامه بحث بیان نمودیم که ابداع فن احداث قنات و بکارگیری
شیوه های مختلف در زمینه تامین آب و آب رسانی به مراکز سکونتی و مزارع
پیرامون آنها ، علل اصلی دگرگون شدن شرایط سکونت در قسمتهای مرکزی فلات
ایران بوده است . در واقع متناسب با وجود آب و سایر عوامل طبیعی ،
روستاها به صورت مجتمع یا متمرکز / روستاهای منفرد یا پراکنده / روستاهای
ریسمانی یا خطی و روستاهای موقت شکل گرفته است . در این قسمت ، به اجمال
اشاره ای به وضعیت مسکن در روستاهای ایران داریم .
واحدهای مسکونی خانواده های سنتی روستایی از یک سو تحت تاثیر اقلیم و
شرایط محیط طبیعی است و از سوی دیگر با الگوی معیشت خانواده ها ارتباط
دارد . بطور عمده خانواده های روستایی در ساختن مسکن از امکانات محیط
پیرامون خود و مواد و مصالحی که طبیعت دراختیار آنان قرار می دهد ،
استفاده می کنند . در مجموع اگر بخواهیم یک طبقه بندی از وضعیت مسکن در
روستاهای مختلف ایران متناسب با اقلیم هاي متفاوت داشته باشیم ، می توان
وضعیت مسکن را به روستاهای جنگلی ، روستاهای کوهستانی و مناطق نیمه خشک
تقسیم نمود .
روستائیان ساکن دهکده های جنگلی در ایران ، در ساختن خانه ها بیشتر چوب
به کار می برند . دیوارها ، کف و سقف اتاق ها چوبی است . حتی پوشش بسیاری
از واحدهای مسکونی مناطق جنگلی از قطعه های تخته به طول 80 تا90 و عرض 30
تا 40 و قطر 4 سانتی متر به نام لت ( lat ) تهیه می شود که در پشت بام به
شکلي خاص آنها را روی هم سوار می کنند . در ولایت گیلان در شمال ایران ،
به ویژه در ناحیه های جنگلی ، اسكلت خانه های سنتی از جنس چوب و پوشش بام
ها از مواد گیاهی معروف به " گالی " است . البته در برخي از خانه هاي
روستايي ، سقف را با سفال پوشش مي دهند كه عايق مناسبي درمقابل باران و
رطوبت است .
در روستاهای مناطق کوهستانی ، سنگ و گل ، مصالح عمده ساختمانهای سنتی را
تشکیل می دهد . اما در دشت های مرکزی و سرزمین های حاشیه کویر ، خانه ها
با خشت و گل و با دیوارهای ضخیم ساخته می شود و اغلب به صورت سقف گنبدی
( ضربی ) یا گهواره ای است تا گرمای محیط به درون اتاق نفوذ نکند . بر
بالای بام بعضی خانه ها ، بادگیرهایی به منظور تهویه هوا ایجاد شده است .
در مناطق نیمه خشک ایران ، گاه ساختمان های بلندی با حجم زیاد دیده می
شود که در وسط آن حوض بزرگی قرار دارد . این نوع بناها که به " حوض خانه
" معروف است ، هوای خنکی دارد و تابستانها برای حفظ بدن از گرمای طاقت
فرسای محیط ، مورد استفاده خانواده قرار می گیرد .
در برخی از روستاهای مناطق نیمه خشک ، پوشش سقف خانه ها ، تیر چوبی و کاه
گلی است و دیوارها تا نيمه از سنگ و باقی با گل چینه ( با استفاده از
گل ) ساخته شده است . ویژگی اساسی مساکن روستایی ، اختلاط فضای کار
تولیدی و فضای مسکونی است . درواقع مسکن های روستایی برخلاف مسکن های
شهری تنها محل سکونت و استراحت خانواده نیست . بلکه به اقتضای نوع کارکرد
اقتصادی خانواده ، مرکز نگهداری و پرورش دام و طیور و تولید فرآورده های
دامی ، محل کارگاه صنایع دستی و نیز نگاهداری وسایل تولید و محصولات
کشاورزی است .
در روستاهای ایران ، تقسیمات داخلی ساختمانها تا حد زیادی متاثر از نحوه
معیشت خانواده ها است . مثلا در روستاهای شمال ایران ، زیر پوشش
ساختمان ، فضای خالی به نام " بام " وجود دارد که روستائیان از آن به
عنوان انبار براي نگهداری لوازم زندگی ، وسایل تولید و محصولات كشاورزي
بویژه شالی ( شلتوک ) استفاده می کنند . در مناطق شمالی ایران ، به علت
بارندگی شدید و مداوم و رطوبت زیاد هوا ، خشک کردن شالی در فضای باز
دشوار است . لذا بام ، محل مناسبي برای نگهداری شالی است و خانواده های
روستایی معمولا شالی را در بام ، انبار می کنند . شالی در این فضا ، هم
از باران محفوظ می ماند و هم به خاطر حرارت اتاق که معمولا در آن وسائل
حرارتی جهت آشپزی یا گرم نگهداشتن اتاق وجود دارد ، به تدریج خشک می شود
و نمی پوسد . در برخی از خانه های روستايي ايران ، زیر اتاق نشیمن ،
طویله ای وجود دارد که دام ها و چهار پایان به هنگام زمستان در آنجا
نگهداری می شوند تا از سرما محفوظ بمانند . نزدیکی محل نگهداری دام ها با
محل زندگی روستائیان ، براي مراقبت بيشتر از دام ها و جلوگیری از سرقت
آنان است .
مناسب است بدانید در سال های اخیر ، تغییرات و دگرگونی های زیادی در وضع
مسکن های روستایی پدید آمده است . براثر بهبود نسبی وضع اقتصادی خانواده
ها در نتیجه افزایش قیمت محصولات کشاورزی و نیز به دست آوردن درآمدهای
غیر کشاورزی ، کم و بیش نوسازی در روستاها به چشم می خورد و گروه های
زیادی از خانواده های روستایی در واحدهای مسکونی خود ، تغییراتی ایجاد
کرده اند . پس از پیروزی انقلاب نیز تلاشهایی برای ساماندهی مسکن
روستائیان صورت گرفته است . احداث خانه های جدید در روستاها به منظور رفع
کمبود مسکن ، باعث ایجاد خانه های نوساز آجری با پوشش موزائیک درکنار
خانه های قدیمی گلی و کاهگلی شده است . ساخت خانه های ویلایی به سبک خانه
های شهری ، نمونه ای از این تغییر در روستاها محسوب مي شود .
حال که با برخي ویژگیهای مسکن روستاهای ایران آشنا شدیم ، مناسب است به
اختصار به معرفی شیوه های سنتی تعاون و همیاری در روستاهای ایران
بپردازیم .
خانواده های روستایی از گذشته های دور به دليل نیازهای مشترک و به منظور
مبارزه با عوامل نامساعد طبیعی و دیگر عواملی که در زندگی و معیشت آنان
خلل ایجاد می کند ، با یکدیگر همکاری و اشتراک مساعی دارند . این همکاری
در مناطق مختلف روستایی ایران برحسب شرایط جغرافیایی و ویژگیهای اقتصادی
متفاوت است . مثلا انواع همیاری مردم در روستاهاي مناطق خشک ، در مقايسه
با روستاهای پرباران شمال ایران ، متمايز است .
درعین حال روستائیان ساکن در کوهستانهای غرب ایران نیز داراي اشکال
متمایز دیگری از همیاری هستند . البته بعضی از انواع همیاری ، تنها در
میان زنان روستايي رايج است .
با قسمتی دیگر از مجموعه برنامه " روستاهای ایران ، جاذبه ها ، شگفتیها "
با ما همراه باشید . اگر به خاطرداشته باشید در دو قسمت قبل به اختصار
درارتباط با چگونگی شکل گیری مراکز سکونت انسانی و اشکال متمایز روستاها
متناسب با اقلیم مناطق مختلف ایران سخن گفتیم . قسمت امروز را به معرفی
شیوه های سنتی تعاون و همیاری در روستاهای ایران اختصاص داده ایم .
امیدواریم این قسمت مورد توجه شما قرار گیرد .
همیاری ، شرط اساسی زندگی جمعی است و از گذشته های دور و در ادوار کهن
زندگی آدمی بر روی کره زمین نیز آثار آن هویداست . به عبارت دیگر ، زندگی
جمعی و همیاری در تهیه آذوقه و دفاع ، اولین گام انسانهاي نخستین براي
نیل به تمدن و فرهنگ و رستن از زندگی فردی بوده است . به هر روی چون
انسان موجودی اجتماعی است ، زندگی او بدون همکاری و تعاون میسر نیست و
آثار آن را می توان در تمام اجتماعات انسانی اعم از کوچ نشین ، روستایی و
شهری مشاهده کرد . گرچه زندگی شهری ، شکل گسترده تر و الزامی تری از
تعاون و همکاری را طلب می کند .
در جوامع کوچ نشین ایلیاتی ، تمام کارها به صورت جمعی انجام می گیرد .
چراکه در ایل این جمع است که واجد اهمیت است نه فرد / بدین سبب ، احشام و
محصولات ایلی به صورت جمعی به فروش می رسد و در صورت بروز خطر ، این کلیت
ایل است که به دفاع بر می خیزد . کوچ ، همواره جمعی صورت می گیرد و کلیه
فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی ایل با همکاری تمام اعضاي آن انجام می شود .
علاوه بر آنچه بیان شد نمونه هاي جالبي از همکاری را می توان درمیان مردم
روستاهای ایران مشاهده کرد که به صورت یک سنت پسندیده از دوران قديم
تاکنون همچنان میان کشاورزان ایرانی متداول بوده است .
خانواده های روستایی از گذشته های دور به علت نیازهای مشترک و به منظور
مبارزه علیه عوامل نامساعد طبیعی و دیگر عواملی که در زندگی و معیشت
آنان ، خلل ایجاد می کند با یکدیگر همکاری و اشتراک مساعی دارند .
به موارد متعددي مي توان اشاره نمود كه وجود همکاری را در میان خانواده
های روستایی تایید می کند . ازجمله اين موارد : کار زراعی به صورت سنتی
است كه مستلزم کار گروهی و بهره برداری مشترک است . همچنين روابط و
مناسبات متقابل نظیر همیاری در روستاهای لرستان را مي توان نام برد . "
کایری " ( درو کایر ، نشاء کایر ) در روستاهای مازندران نيز نشانگر
همكاري درميان روستائيان اين منطقه است . کمکهای متقابل مردم در مراسم و
جشن ها / دادن هدایای نقدی ( شاباش ) به خانواده هاي نوپا و همنوایی و
همدردی در سوگواریها و به طور کلی کنش های متقابل به هنگام حوادث و وقایع
خوش آیند یا ناگوار زندگی ، نمونه بارزي از انواع مشاركت را درميان
روستائيان ايران به نمايش مي گذارد .
مناسب است بدانید نوع و میزان همکاری در مناطق مختلف روستایی ایران بر
حسب شرایط جغرافیايی و ویژگی های اقتصادی حاکم بر هر منطقه فرق می کند و
به طور عمده با نیازهای مشترک مردم درارتباط است . در مناطق خشک و نیمه
خشک ایران ، کمبود آب و اهمیت حیاتی آن ، سبب می شود که خانواده های
روستایی در تهیه آب و لايروبی قنات ها ، نهرها و حفر چاه و بالاخره در
تقسیم آب و آبیاری ، با یکدیگر همکاری کنند . در نقاطی که درمعرض سیل
قرار دارند ، خانواده های روستایی اغلب با کمک یکدیگر سدهایی ( سیل بند )
در مسیر سیلابها احداث مي كنند که نه فقط آنان را از خطر سیل محفوظ نگاه
می دارد ، بلکه به اين ترتيب ، سیلابها در گودالهایي مخصوص ذخیره شده و
برای آبیاری زمین های زراعی ، مورد استفاده قرار مي گيرد .
در روستاهای برنج خیز شمال ایران ، به علت محدودیت زمان کشت و تراکم زیاد
کار در هنگام كاشت ، غالبا کشت برنج ( نشاء ) به طور جمعی انجام می شود .
بدین ترتیب روستائیان ابتدا در زمینی که زودتر برای نشاء آماده شده است ،
آغاز به کار می کنند و به تدریج عملیات نشاء تمام اراضی را به طور گروهی
و با همکاری یکدیگر انجام می دهند . همچنین به هنگام درو و برداشت برنج ،
به علت ریزش باران های مداوم که موجب پوسیدگی خوشه های برنج و از بین
رفتن محصول می شود ، کار درو هم مانند نشاء گری ، شکل جمعی به خود می
گیرد .
در روستاهای لرستان از قدیم رسم بوده که در مواقع درو و برداشت محصول ،
دهقانان از یک ده به ده دیگر می رفتند و به روستائیان ده همجوار ، در
برداشت محصول کمک می کردند . برای این کمکها اصطلاح " همیاری " را به کار
می بردند .
نمونه دیگر از همکاری را در بین روستائیان منطقه کردستان ايران می توان
مشاهده کرد که اصطلاحاً آن را " هه ره وز " ( ha ra vaz ) می گویند . این
کمک جمعی درمورد خانواده هایی که کار زراعی آنها در زمان مناسب انجام
نشده ، صورت می گیرد . البته كساني كه كمك مي كنند ، از طرف مقابل انتظار
جبران ندارند . بدین سان تمام خانواده های ده به یک باره همت می کنند و
به کمک خانواده اي كه به كمك نياز دارد ، مي روند و آن را یاری می
رسانند . صاحب زمین نيز وظیفه دارد كه در این مدت ، وسایل رفاه آنها را
از نظر غذا و نوشیدنی فراهم کند . در مناطقی که اقتصاد مبتنی بر نخل داری
و یا باغ داری رايج است ، مشاهده می شود که در بسیاری موارد ، خانواده ها
در چیدن محصول به هم یاری می کنند . در بعضی از مناطقی که دامداری رایج
است نیز زمینه هایی از همکاری افراد در نگاهداری و پرورش دام ، وجود
دارد . این همیاری در تولید و فروش محصولات دامی نیز مشاهده می شود .
نمونه ای از این همیاری تحت عنوان " شیرواره " یا " تراز " در پاره ای از
روستاهای ایران ، درمیان خانواده هایی که تعداد دام آنها کم است انجام می
پذیرد . در چنین روستاهایی ، محصول شیر روزانه خانواده های روستا و یا
تعدادي از خانواده ها ، دراختیار یکی از خانواده های دامدار قرار داده می
شود ، تا وی بتواند با استفاده از شیر بیشتر ، آن را به فراورده لبنی
مورد نیاز خود تبدیل كند . بدیهی است متقابلاً محصول شیر این خانوار نيز
برای مدت مشخصی دراختیار دیگران قرار داده مي شود .
گفتني است اشكال متنوع ديگري از همياري در بين روستائيان مناطق مختلف
ايران رواج دارد كه در قسمت های آتي به بخشي از آنها اشاره خواهيم
نمود .
مناسب است بدانید پس از پيروزي انقلاب اسلامي ، تلاشهايي براي سازماندهي
همكاري بين روستائيان و نهادهاي دولتي صورت گرفت كه نتايج مثبتي را به
بار آورد . در سال 1377 با تصویب مجلس شورای اسلامی به وزارت کشور اجازه
داده شد به منظور اداره امور روستاها ، سازمانی به نام " دهیاری " تاسيس
كند . دهياري ها ، به صورت خودکفا با شخصیت حقوقی مستقل و باتوجه به
درخواست اهالي روستاها ، در روستاهای مختلف شكل مي گيرد . دهیاری ، نهاد
عمومی و غیردولتی محسوب مي شود . دهیاری ها از بدو تشکیل تاکنون با
استفاده از همیاری و مشارکت مردم و کمکهای دولتی به منظور رفع نیازمندی
های عمومی و ارائه خدمات عمومی در روستاها اقداماتی انجام داده اند .
دهیاران به عنوان معتمدان روستا ، تمام تلاش خود را برای رفع مشکلات
روستائیان انجام می دهند . نظارت بر کار دهیاران برعهده شورای روستاها
است و آنان موظفند بر عملکرد مالی و عمرانی دهیاران نظارت داشته باشند .
منبع:
http://dari.irib.ir/