عوامل موثر در هدایت انسان از ديدگاه قرآن كريم
طيبه خورشيدپور
هدايت خاص كه همان توفيق رحمانى يا رساندن به هدف است هر چند زمينههاى
آن را خود انسان با استفاده از هدايت عام الهى ايجاد مىكند، اما در قرآن
به خداوند نسبت داده مىشود.
ضرورت نیاز به هدایت وحی برای انسانها
یكى از مباحث بسیار مهم كه هدف از بعثت انبیاء را بیان مىكند و آثار
تربیتى و عقیدتى متعددى بر آن مترتب است، بحث هدایت و ضلالت مىباشد.
فرق میان نواب خاص و نواب عام
نيابت عامه ، آن است كه امام عليه السلام ضابطهاى كلى و صفات ومشخصاتى
را معرفى و بيان مىكند،در هر عصرى آن صفات وويژگيهاى معين در هر فردى از
افرادوجود داشته باشد ، نايب عام امامعليه السلام شناخته مىشود.
رابطه فطرت انسان با هدایت انبیاء
انسانها دارای دو گونه هدایت هستند : هدایت فطری و هدایت به اصطلاح
اکتسابی ، و قرآن میخواهد بگوید که تا کسی چراغ هدایت فطریاش روشن
نباشد هدایت اکتسابی برای او فایده ندارد .
معنی هدایت در آیات قرآن
یک اصلی که در قرآن خیلی هم روی آن تکیه شده است، اصل هدایت اشیاء، و
قرآن میفرماید که ما هیچ چیزی را عاری از هدایت خلق نکردیم: «ربنا الذی
اعطی کل شیء خلقه ثم هدی» (طه/50) (با " ثم " ذکر کرده است) در ساختمان
هر چیزی آنچه که برای آن چیز لازم است قرار دادیم و سپس او را هدایت
کردیم.
نگاهی به اسماء حسنی الهی
هدایت دائر مدار دعوت خدا بسوى اسماء حسنى و ضلالت دائر مدار الحاد در آن
اسماء است و مردم از دین دار و بى دین و عالم و جاهل بر حسب فطرت و سریره
باطنیشان اختلافى ندارند در اینكه این عالم مشهود، متكى بر حقیقتى است كه
قوام اجزاى آن و نظام موجود در آن، بر آن حقیقت استوار است و آن حقیقت
خداى سبحان است كه هر موجودى از او ابتداء گرفته و به او بازگشت مى كند،
و اوست كه جمال و كمال مشهود در عالم را بر اجزاى عالم افاضه مى كند، و
این جمال، جمال او و از ناحیه اوست.
رابطه فطرت و هدایت
در سراسر هستی اصل هدایت عامه لازمه جهان بینی توحیدی اسلامی است،
خداوند متعال به حکم اینکه واجب الوجود بالذات است و واجب الوجود بالذات،
واجب من جمیع الجهات است، فیاض علی الاطلاق است و به هر نوعی از انواع
موجودات در حدی که برای آن موجود ممکن و شایسته است تفضل و عنایت دارد و
موجودات را در مسیر کمالشان هدایت میکند این هدایت شامل همه موجودات
است: از کوچکترین ذره گرفته تا بزرگترین ستاره و از پست ترین موجود
بیجان گرفته تا عالی ترین و راقی ترین جاندارها که ما میشناسیم یعنی
انسان از این روست که قرآن واژه " وحی " را همچنانکه در مورد هدایت انسان
به کار برده در مورد هدایت جمادات و نباتات و حیوانات به کار برده است.
روح هنر اسلامى در مقایسه با هنر مسیحی
بنابراین اهمیت خاص «سیاست اسلامى» كه اثر اساسى در هدایت افراد جامعه
دارد (الناس على دین ملوكهم؛ مردم بر دین فرمانروایان خویش هستند.
معنا و مفهوم نور در ادبیات دینی
تقسيم نور به عام و خاص خداوند متعال، دو گونه نور دارد؛ يكى نور عام و
فراگير كه آسمانها و زمين و همه ممكنات و ذره ذره آفريدهها را در بر
گرفته است و مايه ظهور و هويدايى موجودات در اصل وجود است.
شیوه های هدایت از نظر قرآن کریم
قرآن كه ظاهرش زیبا و باطنش عمیق است چگونه و با چه روش هایى مردم را
هدایت مى كند؟ قرآن مدعى است كه نه تنها براى هدایت مردم آمده است كه
«شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن هدى للناس» (ماه رمضان ماهی است که قرآن
به عنوان راهنمای مردم نازل شده است/ بقره، 185) بلكه بهترین روش هدایت
را قرآن به عهده دارد.
هدایت تکوینی و ضرورت نبوت برای هدایت اختصاصی انسان
بسوى هدف - هدایت عمومىدانه گندمى که در شکم خاک با شرائط مناسبى قرار
میگیرد شروع به رشد و نمو کرده به شاهراه تحول میافتد و هر لحظه صورت و
حالت تازه اى بخود گرفته با نظم و ترتیب مشخصى راهى را میپیماید تا یک
بوته اى کامل داراى خوشه هاى گندم میشود و اگر یکى از دانه هاى آن بزمین
افتد باز مسیر گذشته را آغاز کرده بسرانجام میرساند، و اگر هسته میوه اى
است در مهد زمین آغاز حرکت نموده پوست را شکافته نوک سبزى میدهد و راه
منظم و مشخصى را پیموده بالاخره درختى برومند و سرسبز باردار میشود.
تأثیر ریاضیات بر فلسفه دکارت
در این مدرسه، نگرش خاصى به ریاضیات وجود داشت و برنامه ریاضیات به گونه
اى خاص ارائه مى شد؛ برنامه اى که با درایت و هوشمندى خاصى توسط
ریاضیدانى به نام کریستفر کلاویوس طرح شد.
نسبت ناسیونالیسم (ملی گرایی) با ادیان
«ذالک الکتاب لاریب فى هدى للمتقین* الذین یؤمنون بالغیب»؛ آن کتاب که در
آن تردیدى نیست، هدایت از براى متقین است، کسانى که ایمان به غیب دارند.
مراحل و منازل سير و سلوك عرفا
مسالك گوناگون در تبيين سفرنامه سلوكى همان طور كه در تبيين اخلاق مصطلح،
مسالك گوناگونى وجود دارد، در تبيين مراتب سير و سلوك اخلاقى نيز انظار
متفاوت است: «محدثان» كه اسلام شناسى آنان بر محور نقل است، مسائل
اخلاقى و سلوكى را با برداشتهاى خاصى كه از قرآن و احاديث عترت (عليهم
السلام) دارند تبيين مىكنند، «متكلمان» نيز چون نسبتبه اصول دين بينش
كلامى دارند، اخلاق علمى و سير و سلوك عملى را به روش متكلمان تشريح
مىكنند; اما «حكيمان» چون بينششان بر مبناى حكمت متعاليه الهى است،
اخلاق علمى و سير و سلوك عملى را به روال خاص حكمت تبيين مىكنند و
«عارفان» كه جهان را بر اساس ظهور اسماى الهى مشاهده مىكنند، اخلاق
علمى و سير و سلوك عملى را به گونهاى ديگر تبيين مىكنند، ولى اگر حكيم
بخواهد بيانهاى عارفان را به قالب فنى در آورد كه هم از آيات و روايات
دور نماند و هم از براهين عقلى مهجور نباشد، راهى را كه محقق طوسى طى
كرده است مىتواند معيار قرار دهد; خواجه نصيرالدين طوسى در كتاب «اوصاف
الاشراف» براى مراحل سير و سلوك، شش باب و براى هر باب، شش اصل ذكر كرده
است، به استثناى آخرين باب كه فناى در حق است و درجات و فصول آن نامحدود
و ناپيدا كرانه است.
چگونگی هدایت بشر توسط قرآن
توضیح دیگری که قرآن دربارة خود می دهد, معرفی رسالتش است که عبارت از
هدایت ابناء بشر و راهنمایی آنها برای خروج از تاریکی ها به سوی نور است
«کتابٌ اَنزَلنا عَلَیک لِتُخرِجَ الناسَ مِنَ الظُلُمات اِلی
النُّور» (سوره ابراهیم آیه 1) این قرآن کتابی است که ما به تو فرستادیم
تا مردم را به امر خدا از تاریکی به سوی نور بیرون بری.
ولاء اثباتی خاص و انواع آن
همچنانکه می دانید، در اسلام به نوعی ولاء توصیه شده است که اثباتی و عام
است و آیه کریمه " «المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض؛ و مردان و
زنان باایمان یار و دوستدار یکدیگرند.
دلایل ضرورت وجود امامت در جامعه و ویژگی خاص امام
شیعه معتقد است که پس از درگذشت پیامبر، (باید) از جانب خدای متعال،
امامی برای مردم تعیین شود که حافظ و نگهبان معارف و احکام دین باشد و
مردم را به راه حق هدایت کند.
نمونه هایی از رحمت رحیمیه خداوند در دنیا
رحمان كه دلالت بر رحمت واسعه پروردگار مى كرد و شامل همه موجودات مى گشت
ولى بالاخره در این عالم یك سلسله از موجودات پس از هستى معدوم مى شوند و
فانى مى گردند ولى رحیم نوعى از رحمت است كه جاودانگى دارد و تنها شامل
آن بندگانى است كه از طریق ایمان و عمل صالح، خود را در مسیر نسیم رحمت
خاصه حق قرار داده اند!! پس پرودگار یك رحمت عام دارد و یك رحمت خاص.
تصور ایده آلیستی و خیالبافی از جامعه و تاریخ از دیدگاه اندیشه
مارکسیستۉ
با توجه به اینکه وجدان هر فرد و هر گروه و هر طبقه ساخته موضع اجتماعی و
طبقاتی است و در حقیقت انعکاس قهری موضع طبقاتی اوست و نمی تواند بر آن
پیشی گیرد و یا پس بیفتد، تصور اینکه مسائل روبنایی از قبیل امور نامبرده
بتواند مبدأ تحول اجتماعی بشود، یک تصور ایده آلیستی از جامعه و تاریخ
است و به این معنی است که گفته می شود " روشنفکری "، " اصلاح طلبی "، "
انقلابی شدن " جنبه " خود انگیختگی " دارد، یعنی محرومیت طبقاتی است که
خود به خود الهام بخش روشنفکری و اصلاح طلبی و انقلابی شدن است نه عوامل
بیرونی تعلیم و تربیتی و غیره، و لااقل زمینه اصلی این امور را موضع
طبقاتی به طور خود به خود می سازد، حداکثر نقش ایدئولوژی و راهنمایی و
سایر عملیات روشنفکرانه این است که تضاد طبقاتی و در حقیقت موضع طبقاتی
طبقه محروم را وارد خودآگاهی او نماید و بس، و به تعبیر خود ایشان " طبقه
فی نفسه " را یعنی طبقه ای که در ذات خود طبقه خاص است تبدیل به " طبقه
لنفسه " یعنی طبقه ای که علاوه بر آن، آگاهی طبقاتی هم دارد بنماید.
اهمیت مشورت در اسلام
به همین جهت در حدیث پرمعنایى از پیغمبر گرامى اسلام مى خوانیم: «انه ما
من رجل یشاور احدا الا هدى الى الرشد؛ احدى در كارهاى خود مشورت نمى كند
مگر اینكه به راه راست و مطلوب هدایت مى شود».