* ITS-oorlogsarchief in Bad Arolsen
Rob Kuijsten©
Twentse Courant Tubantia Vrijdag 29 December 2006
Eindelijk zekerheid over zusje
LICHTENVOORDE - Claire van Bijleveld-Bartels is als eerste
Nederlandse, op verzoek van het Rode Kruis, toegelaten tot het
ITS-oorlogsarchief in Bad Arolsen bij het Duitse Kassel. Ze vond er
eindelijk het bewijs voor ’t overlijden van haar toen vierjarig zusje
op 6 oktober 1944 in Auschwitz.
http://www.tctubantia.nl/multimedia/archive/00382/lichtenvoorde_382475h.jpg
Foto Theo Kock
Al die tijd hield de familie nog hoop op terugkeer van Edith. Claire
legt uit: ‘Ze is immers als tweejarige al bij mijn ouders weggegaan en
zou zich daar dus later nauwelijks iets van hebben herinnerd.
Pleegouders zouden haar misschien niet eens hebben verteld wie haar
eigenlijke ouders waren. Je hoort wel vaker over mensen die, in de
oorlog zoekgeraakt, nu nog bij hun familie terugkeren.’
Claire van Bijleveld-Bartels uit Lichtenvoorde (geboren in 1950) is al
vele jaren op zoek naar informatie over haar zusje Edith Bartels uit
Tilburg.
De papieren over het lot van Edith liggen in Duitsland. In Bad Arolsen
bij Kassel is een gigantisch archief met zo’n 25 kilometer aan
schappen en bakken met stukken en gegevens over 17,5 miljoen mensen.
Maar het was sinds de oorlog volstrekt taboe voor onderzoekers. Zelfs
het Rode Kruis mocht er niet in. Duitsland heeft zich, met Italiė,
altijd fel verzet tegen de openstelling. Er ligt zeer gevoelige
informatie over oorlogshandelingen, misdrijven en verraad. Veel
Duitsers zouden door openbaarheid in opspraak hebben kunnen komen.
Maar vooral Nederland, de Verenigde Staten en Frankrijk hebben altijd
aangedrongen op openstelling en het vrijgeven van de documenten voor
onderzoek door historici en nabestaanden.
De parlementen van negen landen zijn akkoord gegaan met de
openstelling, behalve (nog) Duitsland en Italiė. Maar de verwachting
is dat men nu niet meer terug kan. De Raad van Toezicht van de
International Tracing Service heeft dit jaar al tot vrijgave besloten.
Claire heeft Edith natuurlijk nooit levend gekend. Maar in huize
Bartels bleef Edith altijd nadrukkelijk aanwezig op een groot portret.
Ook bezit Claire een kast met herinneringen en een prachtig
foto-album, dat laat zien hoe trots de ouders op Edith moeten zijn
geweest. Edith staat in de boeken van Yad Vashem in Israėl officieel
nog steeds als ‘vermist’ opgegeven.
Bij het gezin in Apeldoorn kwam ze als tweejarige in huis. Ze was
afzonderlijk bij kennissen ondergebracht omdat onderduiken met een
klein kind erg riskant was. Tijdens razzia’s zou een klein kind kunnen
gaan schreeuwen.
Opgepakt
In de zomer van 1944 werd ze als vierjarige toch door de Duitsers op
haar onderduikadres in Apeldoorn opgepakt. Ze werd verraden door een
man die enkel aan de Duitsers had gerapporteerd ‘dat het kind nooit
van die mensen zelf kon zijn’. Het kind zag er blijkens de foto’s
volstrekt niet joods uit.
De ouders, die de oorlog overleefden, hebben nooit geweten wat met
Edith is gebeurd. Haar vader kwam bij zijn speurtocht niet verder dan
Westerbork, van waaruit ze naar Duitsland was gegaan. Nu is bekend dat
ze via Theresienstadt op 4 oktober 1944 naar Auschwitz is gegaan en
daar al twee dagen later is overleden.
Het ontbrekende stuk lag in Bad Arolsen in een kaartenbak. ‘We wisten
dat het er moest zijn, dan is het extra wrang te beseffen dat je het
gewoon niet mag zien.’
Het bezoek aan Bad Arolsen had onlangs plaats via het Rode Kruis in
Nederland, dat met het tv-programma Netwerk bekendheid wilde geven aan
de komende openstelling van het ITS-archief. Claire: ‘Het gigantische
archief is gehuisvest in diverse grote gebouwen. Het gaat niet alleen
over de slachtoffers, maar ook over mensen die bij SS en Gestapo
waren. Alles, werkelijk alles werd in de oorlog genoteerd. Daarom is
het ook zo enorm privacy-gevoelig. Maar waarom die informatie over de
slachtoffers niet eerder apart is vrijgegeven, dat begrijp ik niet.’
Claire kon tevoren wel terecht in de archieven van het Rode Kruis in
Nederland, maar ze kwam daar niet verder dan dat Edith naar
doorgangskamp Westerbork is gegaan. Tijdens het onderzoek bleek dat
ook haar vader ooit al bij het Rode Kruis heeft aangeklopt. ‘Je gaat
natuurlijk na zoveel jaar uit realisme rekening houden met de dood van
Edith, maar die knagende onzekerheid wordt telkens weer gevoed door
allerlei berichten die opduiken. Elk geval waarin mensen alsnog
terugkeren bij familie geeft weer een sprankje hoop.’
Beide ouders zijn uiteindelijk gestorven zonder zekerheid over hun
dochtertje. De verschrikking van de oorlog komt tot uitdrukking in de
herinnering aan moeder Bartels, die aan Ediths verdwijning een trauma
heeft overgehouden. ‘Moeder, die heel donker was, kreeg zelfs in korte
tijd een witte streng door haar haren.’ De ouders zijn hun hele leven
in de Tilburgse straat blijven wonen, voor het geval Edith toch terug
zou komen.
Ook uit andere landen zijn inmiddels tv-reportages gemaakt in Bad
Arolsen, maar of daar ook nabestaanden bij waren weet Claire niet.