Ho^`n bu+o+'m mo+ tie^n, ta'c pha^?m dda^`u tay cu?a Kha'i Hu+ng
rangnguyen
Theo Nguye^~n Phu+o+.ng Thu'y va` Pha.m Ngo.c Lu~y trong cuo^'n sa'ch vie^'t
ve^` Kha'i Hu+ng �Bo'ng Giai Nha^n�, nha` va(n ca'ch ma.ng na`y dda~ bi. Vie^.t
Minh thu? tie^u va`o dde^m Giao thu+`a Te^'t nguye^n dda'n na(m DDinh Ho+.i
21-1-1947.
Ba`i kha?o lua^.n du+o+'i dda^y dde^? tu+o+?ng nie^.m la^`n thu+' 63 nha` va(n
Kha'i Hu+ng bi. Vie^.t Minh gie^'t va` ne'm xuo^'ng so^ng ta.i be^'n ddo` Cu+.a
Ga`, Nam DDi.nh.
*
Ho^`n Bu+o+'m Mo+ Tie^n la` ta'c pha^?m dda^`u tay cu?a Kha'i Hu+ng vie^'t na(m
1933, va` cu~ng la` ta'c pha^?m dda^`u tie^n cu?a Tu+. Lu+.c Va(n DDoa`n. Ma(.c
du` chi? la` truye^.n nga('n vo?n ve.n chu+`ng mo^.t tra(m trang gia^'y, nhu+ng
no' la.i la` ta'c pha^?m no^?i tie^'ng nha^'t cu?a Kha'i Hu+ng, ddu+o+.c nhie^`u
ngu+o+`i say me^, ha^m mo^. cu~ng ddu+o+.c coi la` ta'c pha^?m tha`nh co^ng
nha^'t cu?a o^ng. Mo^.t truye^.n ti`nh la~ng ma.n tuye^.t vo+`i, bay bu+o+'m y
nhu+ ca'c truye^.n nga('n cu?a Ivan Tourgueniev, gia' tri. nghe^. thua^.t ra^'t
cao, ta^m ly' nha^n va^.t sa^u sa('c the^? hie^.n su+. tranh dda^'u gia(`ng co
giu+~a ti`nh ye^u va` lo`ng mo^. dda.o o+? no^.i ta^m mo^.t ngu+o+`i dde^. tu+?
xua^'t gia, no' cu~ng la` mo^.t trong nhu+~ng ta'c pha^?m gia' tri. nha^'t cu?a
ne^`n va(n ho.c ca^.n dda.i va` hie^.n dda.i nu+o+'c nha`.
Theo du+ lua^.n chung cu?a ddo^.c gia? va` du+ lua^.n phe^ bi`nh, Kha'i Hu+ng
dda~ ddu+o+.c coi nhu+ mo^.t trong nhu+~ng ta'c gia? lo+'n nha^'t cu?a ne^`n
chu+o+ng VN, co' ngu+o+`i cho o^ng la` co^.t tru. cu?a Tu+. Lu+.c Va(n DDoa`n.
O^ng te^n tha^.t la` Tra^`n Kha'nh Du+, sinh na(m 1896 ta.i Co^? Am, Vi~nh Ba?o,
Ha?i Du+o+ng, thuo^.c tha`nh pha^`n gia ddi`nh quan la.i, cha la` tua^`n phu?
Phu' Tho., bo^' vo+. la` To^?ng ddo^'c Ba('c Ninh, em ruo^.t o^ng Tra^`n tie^u,
cu~ng la` va(n si~. Kha'i Hu+ng theo ta^y ho.c tru+o+`ng Albert Sarraut, dda^.u
tu' ta`i ban co^? ddie^?n, o^ng cu~ng tha^m Ha'n nho. Kha'i Hu+ng dda~ cu`ng
Nha^'t Linh va` Hoa`ng DDa.o tha`nh la^.p Tu+. Lu+.c Va(n DDoa`n, mo+? mo^.t ky?
nguye^n mo+'i cho ne^`n va(n ho.c nu+o+'c nha`. O^ng tham gia ca'ch ma.ng, la`
dda?ng vie^n ti'ch cu+.c cu?a VN Quo^'c Da^n dda?ng, bi. Vie^.t Minh thu? tie^u
va`o dde^m Giao Thu+`a Te^'t Nguye^n DDa'n Na(m DDinh Ho+.i 1947 ta.i be^'n ddo`
Cu+.a Ga`, la`ng Ngo.c Cu.c, Nam ddi.nh.
Ca'c ta'c pha^?m tie^u bie^?u go^`m: Ho^`n Bu+o+'m Mo+ Tie^n (1933), Nu+?a
Chu+`ng Xua^n (1934), Tro^'ng Ma'i (1936), Tie^u So+n Tra'ng Si~ (vie^'t 1940,
theo Vu~ Ngo.c Phan).
Ho^`n Bu+o+'m Mo+ Tie^n la` ta'c pha^?m dda^`u tay cu?a Kha'i Hu+ng nhu+ng no'
the^? hie^.n mo^.t bu't pha'p gia` da(.n cu?a mo^.t ta'c gia? la`nh nghe^`, co'
pha^`n gia` da(.n ho+n nhu+~ng ta'c pha^?m ma` o^ng vie^'t sau na`y.
So+ lu+o+.c co^'t truye^.n.
�Ta.i chu`a Long Gia'ng, mie^`n Trung du Ba('c Vie^.t, Ngo.c mo^.t thanh nie^n
Ta^y ho.c ve^` tha(m ba'c la` su+ cu. tru. tri` chu`a. Chu' tie^?u Lan dde.p
giai, tho^ng minh de^~ thu+o+ng tro+? tha`nh ba.n tha^n cu?a Ngo.c, cha`ng hoa`i
nghi cho ra(`ng Lan la` ga'i gia? trai vi` gio.ng no'i nu+o+'c da cu?a chu' co'
ve? gio^'ng con ga'i nhie^`u ho+n.
Ngo.c o+? chu`a dda~ mu+o+`i ho^m va` nguye^.n trong mu+o+`i nga`y pha?i ti`m ra
su+. tha^.t. Cha`ng ddu+o+.c bie^'t Lan o+? nha` kho, to^'i ngu? ca`i then ky~
lu+o+~ng ca`ng sinh nghi. Cha`ng theo do~i Lan mo^.t buo^?i to^'i no. o+? chu`a
tre^n khi chu' ca^`u kha^'n DDu+'c Pha^.t phu` ho^. cho chu' ddu? nghi. lu+.c xa
la'nh co~i tra^`m lua^n, cha`ng bie^'t chu' ma(.c ca?m to^.i lo^~i vi` dda~ co'
ca?m ti`nh vo+'i mi`nh, Ngo.c hay bi.a chuye^.n no'i bo'ng no'i gio' vo+'i chu'
tie^?u dde^? do` xe't chu', na`o cha`ng co' ngu+o+`i ye^u bo? ddi tu ne^n cu+'
ddi ca'c chu`a dde^? ti`m co^ a^'y. Ngo.c va` Lan da^`n da^`n co' tha^n ti`nh
vi` ga^`n nhau, cha`ng be`n vie^'t mo^.t bu+'c thu+ to? lo^. lo`ng mi`nh ro^`i
le^n vu+o+`n sa('n ti`m Lan, Ngo.c chu+a ki.p ddu+a thu+ thi` Lan vo^.i ve^`
chu`a, cha`ng tu+'c qua' xe' bu+'c thu+ la`m bo^'n, cha`ng quay ve^` chu`a thi`
Lan quay la.i vu+o+`n sa('n vi` bo? que^n con dao, Lan cha('p bo^'n ma?nh thu+
la.i ddo.c va` hie^?u, Ngo.c va^~n chu+a bie^'t Lan dda~ ddo.c thu+ mi`nh.
Mo^.t ho^m su+ cu. sai chu' tie^?u Lan mang ba'nh sang ta. su+ o^ng chu`a Long
Va^n, Ngo.c xin ddi cu`ng. To+'i chu`a, hai ngu+o+`i a(n co+m nu+o+'c do su+
o^ng dda~i xong ra ngoa`i a'nh tra(ng ngo^`i no'i chuye^.n, Ngo.c ca^`m tay
Lan, chu' du+.t tay cha.y, hai be^n lo^i ke'o nhau, a'o Lan tuo^.t cu'c tre^~
va.t ra, Ngo.c tha^'y ngu+.c Lan qua^'n va?i na^u.
To^'i a^'y Lan tro^'n ddi vi` Ngo.c dda~ bie^'t mi`nh la` ga'i, Ngo.c dduo^?i
theo hu+'a se~ giu+~ bi' ma^.t va` se~ bo? ve^` Ha` No^.i, cha`ng cho bie^'t
dda~ ye^u Lan tu+` la^u, Lan no'i pha?i du+`ng la.i ngay.
Ho^m sau tro+? ve^` chu`a Long Gia'ng, Lan ddu+o+.c bie^'t va`o lu'c chie^`u
to^'i, Ngo.c dda~ ve^` Ha` No^.i tu+` sa'ng, dde^? la.i ma?nh gia^'y tu+`
bie^.t. Lan kho'c nhu+ng tu+. tra^'n ti~nh va` de.p bo? ddu+o+.c nhu+~ng ca'm
do^~ nho? nhen no+i du+o+ng the^'.
Sa'u tha'ng tro^i qua, Lan tra?i qua su+. buo^`n nho+', mu+`ng lo, da^`n da^`n
nga`y dde^m vui dda.o Pha^.t lo`ng cu~ng nguo^i ddi. Co' la^`n Ngo.c ddi xe
dda.p dde^'n ga^`n chu`a, nghi? o+? qua'n ro^`i la.i ddi, Lan cho la` tro^ng
la^`m ma` cu~ng va^~n cho ddo' la` thu+.c va` mong no' la` thu+.c.
Ro^i Ngo.c tro+? la.i tha(m Lan, Lan tra'ch Ngo.c que^n lo+`i the^` kho^ng tro+?
la.i nu+~a, Ngo.c cho bie^'t dde^'n tha(m Lan la^`n cuo^'i va` cha`o tu+`
bie^.t, Lan kho'c ra`n ru.a nu+o+'c ma('t, Ngo.c muo^'n tie^'n to+'i, Lan dda^?y
ra, co^ chi? muo^'n co' mo^.t gio+'i ha.n. Ngo.c hu+'a chi? ye^u thu+o+ng trong
ta^m ho^`n va` la^u la^u khi cha`ng ddu+o+.c nghi? ho.c se~ ve^` chu`a tha(m
Lan.�
Ma(.c du` la` ta'c pha^?m dda^`u tay, Ho^`n Bu+o+'m Mo+ Tie^n cho tha^'y mo^.t
bu't pha'p vu+~ng va`ng cu?a Kha'i Hu+ng. DDa^y la` mo^.t ta'c pha^?m ca^n
ddo^'i va` hoa`n chi?nh, bo^' cu.c ro~ ra`ng, ha`nh va(n lu+u loa't va` sa'ng
su?a, lo^'i thua^.t chuye^.n cu?a o^ng lo^i cuo^'n va` duye^n da'ng xa^y du+.ng
ba(`ng nhu+~ng ti`nh tie^'t ba^'t ngo+` ta.o nhie^`u hu+'ng thu'.
DDo^.c gia? nhu+ la.c va`o mo^.t the^' gio+'i xa la., trong kho^ng khi' ye^n
ti~nh cu?a danh lam tha('ng ca?nh mie^`n Ba('c, vo+'i ca?nh chu`a chie^`n co^?
ki'nh qua ne't bu't mie^u ta? cu?a Kha'i Hu+ng:
. . . �Ma^'y no'c nha` re^u mo^'c chen la^~n trong dda'm ca^y ra^.m ra.p, bo^'n
go'c, bo^'n ga'c chuo^ng vu+o+.t le^n tre^n tu+`ng la' xanh um.
Phi'a Ta^y, sau da^~y ddo^`i co? bie^'c, sa('c tro+`i ddo? u+?ng la^'p loa'ng
qua ca'c khe dda'm la' xanh dden. Ma'i chu`a re^u phong dda~ la^~n cu`ng ma`u
dda^'t, cu`ng ca^y, cu`ng co?. Khoa?nh kha('c ma^'y bu+'c tu+o+`ng va` ma^'y
ca'i co^.t ga.ch que't vo^i chi? co`n lo+` mo+` in hi`nh trong ca'i ca?nh
nhuo^.m ddo^`ng mo^.t ma`u ti'm tha^~m.
Trong la`n kho^ng khi' ye^n ti~nh e^m dde^`m, tie^'ng chuo^ng thong tha? nga^n
nga . . . nhu+ ddem mu`i thie^`n la`m ta(ng ve? dde.p cu?a ca?nh thie^n nhie^n.
La' ca^y rung ddo^.ng, ngo.n kho'i thu+o+'t tha, bo^ng lu'a so^.t soa.t nhu+
ca?m tie^'ng go.i cu?a Ma^u Ni muo^'n theo ve^` no+i hu+ kho^ng ti.ch mi.ch �
DDo^.c gia? cu~ng ddu+o+.c nghe su+. ti'ch ly' thu' ve^` ngo^i chu`a: DDo+`i
Ly', Va(n Kho^i co^ng chu'a, nhan sa('c die^~m le^., bo? tro^'n cung ddie^.n
dde^'n chu`a xin thu. pha'p, nha` vua ddo'n ve^`, co^ng chu'a kho^ng nghe, Nga`i
cho pho'ng ho?a ddo^'t chu`a. Bo^~ng con ro^`ng va`ng phun nu+o+'c ta('t ngay
ne^n go.i la` chu`a Long Gia'ng. DDo^.c gia? cu~ng ddu+o+.c du+. nhu+~ng nga`y
le^~ la.c, la`m chay cho vong linh ngu+o+`i qua' co^', le^~ cha.y dda`n...
tie^'ng kinh du du+o+ng, mu`i tra^`m hu+o+ng nga`o nga.t, tie^'ng chuo^ng chu`a
nga^n nga nhu+ ddu+a ta va`o mo^.t the^' gio+'i mo^.ng a?o tha^`n tie^n.
Ta'c pha^?m mo+? dda^`u ba(`ng mo^.t ha`i ki.ch va` ke^'t thu'c ba(`ng mo^.t bi
ki.ch, o+? pha^`n dda^`u lo^'i thua^.t truye^.n duye^n da'ng tra`o phu'ng
khie^'n cho ddo^.c gia? cha(m chu' theo do~i, ddo^i khi pha?i ba^.t cu+o+`i vi`
nhu+~ng ddoa.n di' do?m ngo^. nghi~nh. Khi mo+'i va`o truye^.n, ta'c gia? cho
tha^'y ca?nh sinh hoa.t o+? tho^n que^ tha^.t vui tu+o+i so^'ng ddo^.ng:
�Mo^.t co^ tha^'y ngu+o+`i lu+~ kha'ch thi` tro? ba?o ba.n:
- Chi. em o^i, nha` to^i dda~ ve^` kia ki`a . . .
Mo.i ngu+o+`i cu+o+`i ro^., mo^.t co^ ha't vi':
Ho+~i anh ddi ddu+o+`ng ca'i quan,
Du+`ng cha^n ddu+'ng la.i em than va`i lo+`i.
DDi dda^u vo^.i ma^'y anh o^i,
Co^ng vie^.c dda~ co' chi. to^i o+? nha`.
Ca'c co^ vo^~ tay cu+o+`i ru~ ru+o+.i. Lu+~ kha'ch nhu+ dda~ bie^'t tie^'ng con
ga'i o+? vu`ng Ba('c la` dda'o dde^?, ca('m dda^`u ra?o bu+o+'c tre^n ddu+o+`ng
kho^ng ngoa?nh co^? la.i. Thi` co^ thi` co^ ha't vi' la.i ddu+'ng da^.y nhu+
muo^'n cha.y dduo^?i theo ma` go.i.
- Na`y anh, anh ddu+a va li dda^y em xa'ch ho^. cho. Kho^'n na.n! Thu+o+ng ha.i
nha` to^i ddi ddu+o+`ng me^.t nho.c, mo^` ho^i mo^` ke^ the^' kia ki`a!
Lu+~ kha'ch dda~ ddi xa, co`n nghe va(ng va(?ng sau lu+ng ca^u ha't ghe.o:
�Anh ve^` ke?o to^'i anh o+i!
Ke?o ba'c me. ma('ng ra(`ng em do^~ gia`nh!�
Ngo.c vu+`a dde^'n chu`a mo^.t ho^m dda~ co' chie^`u tha^n ma^.t vo+'i chu'
tie^?u Lan, cha`ng ngo+` chu' la` ga'i be`n bi.a ra mo^.t truye^.n, cha`ng
chie^m bao tha^'y ddi vo+'i mo^.t nha` su+ tre? tre^n con ddu+o+`ng quanh co,
ca^y co^'i um tu`m, mo^.t lu'c to+'i ca?nh bo^`ng lai, the^' ro^`i nha` su+ tre?
bie^'n tha`nh mo^.t giai nha^n, ngu+o+`i con ga'i a^'y la.i la` chu' Lan. Lan
cu~ng nhanh tri' la('m, chu' be`n la^'y su+. ti'ch nha` Pha^.t ra thuye^'t
gia?ng dde^? dda'nh la.c hu+o+'ng cha`ng na`o ke? dda~ xua^'t gia thi` ga'i hay
trai cu~ng va^.y, ddo^'i vo+'i dda`n ba` su+ to^? da.y pha?i la'nh xa dde^?
kho?i ma('c va`o lu+o+'i du.c ti`nh.
Ngo.c o+? chu`a mu+o+`i ho^m quye^'t ddie^`u tra ba(`ng ddu+o+.c su+. bi' ma^.t
a^'y dde^? xem chu' tie^?u Lan la` trai hay ga'i. Co' la^`n Ngo.c ddang ve~
tranh, Lan la.i coi, cha`ng be`n nho+` chu' la`m ma^~u ve~, cha`ng ve~ chu'
ma(.c a'o tu+' tha^n con ga'i, chu' tu+'c qua' pha?n ddo^'i:
�O^ng che^' rie^~u to^i, o^ng coi to^i la` mo^.t ngu+o+`i con ga'i!�
Ngo.c cu~ng nhanh tri' la('m be`n gia?ng gia?i vo`ng vo bu+'c tranh cha`ng ve~
co^ng chu'a Va(n Kho^i to+'i chu`a, tu+.a go^'c ca^y nhi`n ve^` Tha(ng Long,
cuo^.c dda^'u tri' cu?a hai ngu+o+`i tho^ng minh kho^n ngoan ta.o le^n mo^.t
sa('c tha'i ha`i hu+o+'c vui nho^.n, lo^i cuo^'n linh ddo^.ng.
Co' la^`n chu' Lan le^n ga'c chuo^ng ga(.p con ra('n so+. he^'t ho^`n cha.y
xuo^'ng, Ngo.c la^'y ga^.y le^n dda'nh, chu' ca?n la.i:
�- Tho^i o^ng ddu+`ng dda'nh no' pha?i to^.i, o+? nha` chu`a kho^ng ddu+o+.c
sa't sinh.
Ngo.c ho?i:
- The^' no' ca('n mi`nh no' co' pha?i to^.i kho^ng?�
Ca^u ho?i vui tu+o+i la.i dda^`y y' nghi~a.
Mo^.t buo^?i to^'i no., Ngo.c theo do~i Lan, tha^'y chu' le^n nha` chu`a tre^n
ca^`u kha^'n Pha^.t To^? phu` ho^. cho chu' ddu? nghi. lu+.c xa cho^'n tra^`m
lua^n. Ve^` sau Lan bie^'t truye^.n na`y be`n bi.a ra mo^.t truye^.n dde^?
dda'nh la.c hu+o+'ng:
�. . . Co' mo^.t thie^'u nu+~ . . . nhan sa('c . . . co^ cho`ng ghe.o to^i . . .
vie^'t thu+ gu+?i to^i . . . vi` the^' dde^m khuya to^i thu+o+`ng le^n chu`a
ca^`u nguye^.n DDu+'c Thi'ch Ca phu` ho^. . . . cho co^ ta ti?nh ngo^. buo^ng
tha ke? tu ha`nh na`y."
DDo^i ba.n tre? tho^ng minh, lanh lo+.i, ca? hai cu`ng ti`m ddu? ma'nh lo+'i
dde^? do` xe't va` dda'nh la.c hu+o+'ng nhau: Ngo.c thi` ra su+'c kha'm pha' bi'
ma^.t, Lan thi` nghi~ ddu? thu+' truye^.n dde^? ho'a gia?i. Ngo.c sa`nh ta^m ly'
la('m, nha^n mo^.t buo^?i to^'i nha` chu`a la`m le^~ cha.y dda`n, cha`ng vo+`
tha^n ma^.t tro` truye^.n vo+'i mo^.t co^ ga'i que^ dde^? cho.c tu+'c chu' Lan,
Lan to? ve? ghen ti. ma('ng cha`ng:
�- Ti'nh o^ng trai lo+ la('m . . . nho+~ cu. bie^'t cu. quo+? che^'t!
Ngo.c tha^'y Lan ghen tu+'c, cha`ng ddoa'n bie^'t chu' la` ga'i gia? trai ro^`i
�
Mo^.t ho^m su+ cu. sai chu' Lan sang chu`a Long Va^n dde^? ddem qua` ta. o+n su+
o^ng be^n a^'y, Ngo.c ddi theo, to^'i a^'y ta.i chu`a Long Va^n Ngo.c be`n vo+`
vi~nh ru? chu' Lan ngu? cu`ng giu+o+`ng:
�- DDi co' hai ngu+o+`i o+? no+i xa la., na(`m ca? mo^.t giu+o+`ng no'i chuye^.n
cho vui, ngu? o+? ngoa`i muo^~i no' tha ddi!
- Thu+a o^ng kho^ng tie^.n, su+ o^ng bie^'t nga`i quo+? che^'t�
Pha^`n ha`i ki.ch vui tu+o+i di' do?m chu+`ng na`o, sang pha^`n bi ki.ch no'
the^? hie^.n no^?i kho^? ddau cay dda('ng cu?a con ngu+o+`i chu+`ng na^'y.
Pha^`n ha`i ki.ch cha^'m du+'t ta'c gia? chuye^?n sang bi ki.ch tha^.t la`
ddo^.t ngo^.t, phu~ pha`ng y nhu+ mo^.t ba?n nha.c dda.i hoa` ta^'u ddang nhe.
nha`ng thanh thoa't, bo^~ng ke`n tro^'ng a^`m a^`m no^?i le^n hoa(.c y nhu+
ca?nh tro+`i ye^n be^? la(.ng bo^~ng ga(.p phong ba ba~o ta'p no^?i da^.y a`o
a`o.
Trong ca'i dde^m sa'ng tra(ng a^'y, Ngo.c ca^`m tay Lan, hai ngu+o+`i so^ ke'o
nhau, a'o da`i a'o nga('n cu?a Lan tuo^.t ca? ra, Ngo.c ke^u ru' le^n tha^'y
ngu+.c Lan qua^'n va?i na^u va` bie^'t ddi'ch xa'c co^ la` ga'i gia? trai.
To^'i a^'y Lan so+. qua' bo? tro^'n, Ngo.c dduo^?i theo to+'i mo^.t ngo.n
ddo^`i, Lan hoa?ng ho^'t nga~ xuo^'ng go^'c tho^ng nga^'t xi?u, Ngo.c ddo+~ Lan
da^.y hu+'a nga`y mai se~ tu+` bie^.t co^ ve^` Ha` No^.i va` giu+~ bi' ma^.t
mo.i chuye^.n:
�Lan lu'c a^'y dda~ ti?nh ha(?n, ngo^`i da^.y lau nu+o+'c ma('t ma` ra(`ng:
- Va^ng to^i la` ga'i. To^i bie^'t the^' na`o cu~ng cha(?ng gia^'u no^?i o^ng.
Nhu+ng co`n ca^u chuye^.n vi` sao to^i pha?i ca?i trang, thi` to^i chu+a the^?
lo^. ta^m can cu`ng o^ng ddu+o+.c, chi? xin o^ng buo^ng tha ke? tu ha`nh na`y,
ke? tu ha`nh kho^'n kho^? na`y ra ma` tho^i�.
Ha`i ki.ch o+? pha^`n dda^`u tha^.t la` co' duye^n, di' do?m va` bi ki.ch o+?
pha^`n cuo^'i khie^'n truye^.n la.i nhuo^'m ma^`u buo^`n tha?m va` Lan dda~
tha`nh mo^.t nha^n va^.t dda'ng thu+o+ng.
Co^ thuo^.c gia ddi`nh gio`ng gio~i, tho^ng minh, thuo+? nho? theo ho.c chu+~
nho. O^ng tha^`y la` ngu+o+`i mo^. dda.o thu+o+`ng gia?ng gia'o ly' nha` Pha^.t
cho co^, co^ ye^u me^'n ca'i dda.o ly' di.u da`ng e^m a'i a^'y, cha me. ma^'t,
Lan o+? vo+'i chu', chu' muo^'n e'p ga? co^ va`o no+i phu' qui', linh ho^`n co^
dda~ tie^m nhie^~m nhu+~ng tu+ tu+o+?ng cao thu+o+.ng cho ddo' la` chuye^.n nho?
nhen. Lan dda~ the^` cu`ng me. khi ba` ha^'p ho^'i, co^ bo? nha` tro^'n dde^'n
qui y thu. gio+'i ta.i chu`a Long Gia'ng, co^ dda~ vo+` bo? la.i nhie^`u tang
va^.t tre^n bo+` so^ng, ngu+o+`i ta tu+o+?ng co^ dda~ gieo mi`nh gio`ng nu+o+'c
ba.c quye^n sinh.
O+? pha^`n na`y ngu+o+`i ta ca?m thu+o+ng cho cho Lan vi` con ddu+o+`ng xua^'t
gia thoa't tu.c cu?a co^ ddang hanh tho^ng bo^~ng nhie^n ga(.p nhie^`u tra('c
tro+?.
�Nu+o+ng na'u cu+?a tu+` bi ho+n hai na(m nay, ddu+o+.c su+ to^? qui' me^'n
truye^`n gia'o dda.o Pha^.t, gio^'c lo`ng nga`y dde^m du`i ma`i kinh ke^., dda~
tu+o+?ng du+'t bo? ddu+o+.c tra^`n duye^n ai ngo+` . . . �
Cho to+'i khi ke^'t thu'c truye^.n, co^ va^~n la` mo^.t ngu+o+`i cha^n tu dda'ng
ki'nh, ma(.c du` lo`ng tra^`n chu+a ru~ sa.ch, ro^`i mo^.t mo^'i ti`nh dda^`u
cho+'m no+?, Lan va^~n co`n ddu? nghi. lu+.c dde^? dda^?y lui nhu+~ng su+. ca'm
do^~ ngo.t nga`o va` va^~n da^'n tha^n tre^n con ddu+o+`ng xua^'t gia thoa't
tu.c.
Ma(.c du` chi? la` ta'c pha^?m dda^`u tay, nhu+ng ky~ thua^.t mo^ ta? ta^m ly'
nha^n va^.t cu?a Kha'i Hu+ng o+? dda^y la.i to? ra te^' nhi. tha^m thu'y ho+n
ca? so vo+'i toa`n bo^. va(n nghie^.p cu?a o^ng, co' the^? coi nhu+ mo^.t trong
nhu+~ng ta'c pha^?m sa^u sa('c nha^'t cu?a ne^`n va(n chu+o+ng VN, no' cu~ng
ga^`n gio^'ng nhu+ ky~ thua^.t trong ca'c ta'c pha^?m cu?a Dostoievsky, mo^.t
nha` va(n ha`o co^? ddie^?n Nga. Dostoievsky la` ngu+o+`i ddi tie^n phong trong
ky~ thua^.t mo^ ta? ta^m ly' nha^n va^.t tu+o+`ng ta^.n, o^ng dda~ a?nh hu+o+?ng
ra^'t nhie^`u to+'i ne^`n va(n ho.c mo+'i tre^n va(n dda`n the^' gio+'i va` co'
le~ o^ng cu~ng dda~ a?nh hu+o+?ng dde^'n Kha'i Hu+ng.
O+? Dostoievsky lua^.n dde^` chi'nh trong ca'c ta'c pha^?m la` su+. tranh dda^'u
giu+~a thie^.n va` a'c o+? no^.i ta^m con ngu+o+`i dde^? la`m chu? ta^m ho^`n,
o+? Ho^`n Bu+o+'m Mo+ Tie^n la` su+. tranh dda^'u gia(`ng co giu+~a ti`nh ye^u
va` cha^n ly', giu+~a bu.i tra^`n va` lo`ng mo^. dda.o o+? ta^m ho^`n mo^.t co^
ga'i tre? dde.p ddang tre^n ddu+o+`ng tu ha`nh thoa't tu.c.
Khi Ngo.c dda~ o+? chu`a ddu+o+.c ho+n mu+o+`i nga`y, cha`ng va` chu' Lan nga`y
mo^.t ga^`n gu~i tha^n thie^'t. The^' ro^i mo^.t mo^'i ti`nh cho+'m no+? o+?
tra'i tim co^ ga'i gia? trai na`y, co^ y' thu+'c ddu+o+.c ddo' la` mo^.t ddie^`u
to^.i lo^~i va` dda~ le^n ba`n tho+` Pha^.t kha^'n nguye^.n:
�. . . Phu` ho^. cho dde^. tu+? . . . co' ddu? nghi. lu+.c . . . xa la'nh tra^`m
lua^n . . . dde^. tu+? dda~ gio^'c lo`ng tin mo^. dda.o, kho^ng ngo+` nay mo+'i
bie^'t lo`ng tra^`n tu.c va^~n chu+a giu~ sa.ch. Nhu+ng dde^. tu+? xin the^`
tru+o+'c DDu+'c Tu+` Bi . . .�
Trong dde^m tra(ng ta`n nha^~n a^'y, Ngo.c dda~ bie^'t ca'i su+. thu+.c phu~
pha`ng, cha`ng tu+o+.ng tru+ng cho su+. ca'm do^~, cha`ng no'i dda~ ye^u Lan
tu+` lu'c mo+'i ga(.p nhau, na`o co^ tho^ng minh, xinh dde.p, cha`ng muo^'n hy
sinh he^'t mo.i su+., dde^'n ca? ha.nh phu'c, ca? ta^'m a'i ti`nh tuye^.t vo.ng
cu?a cha`ng.
. . . �To^i sung su+o+'ng qua'. . . Ha.nh phu'c cu?a to^i. . . ne^'u mu.c ddi'ch
ddo+`i ngu+o+`i la` ti`m ha.nh phu'c thi` to^i dda~ to+'i mu.c ddi'ch ro^`i�
Lan dda~ nga(n cha(.n Ngo.c nhu+ sau:
�- Nhu+ng ddi to+'i ro^`i ne^n ddu+'ng la.i, cho+' bu+o+'c the^m mo^.t bu+o+'c
nu+~a�
Ngo.c tu+o+?ng ngu+o+`i dde.p dda~ sie^u lo`ng, nhu+ng kho^ng, co^ dda^?y lui
ca'm do^~ ngay:
�- Ma` ne^'u DDu+'c Thi'ch Ca xua^'t the^' dde^? ti`m ha.nh phu'c cho nha^n
loa.i va` ddu+a linh ho^`n chu'ng sinh to+'i co~i Nie^'t Ba`n, thi` to^i xin
du+`ng cha^n o+? go^'c ca^y tho^ng na`y, chu+' cha(?ng muo^'n ddi to+'i Na't
Ba`n la`m gi`!
Lan ddu+'ng pha('t da^.y, nghie^m trang dda'p la.i.
- Ngu+o+`i qua^n tu+? pha?i giu+~ lo+`i, nha^'t la` lo+`i hu+'a a^'y la` mo^.t
lo+`i the^`.�
Ngo.c cu~ng ddu+'ng da^.y. Hai ngu+o+`i nhi`n nhau, bo'ng tra(ng khuye^'t ro.i
dda^`u ca`nh. . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . gio`ng so^ng con tha^'p thoa'ng du+o+'i bo'ng
tra(ng nhu+ mo^.t gia?i lu.a tra('ng ro^`i xa xa la^~n trong su+o+ng mu`.
Bo^~ng co' tie^'ng ga` ga'y nu+?a dde^m du+o+'i xo'm. Lan gia^.t mi`nh la^?m
ba^?m:
�- Ne^'u ga(.p nhau hai na(m tru+o+'c . . .
- Va` ba^y gio+` muo^.n qua' hay sao?
- Muo^.n qua' ro^`i. Vi` to^i dda~ the^` tru+o+'c Pha^.t To^?, thi` dde^'n
che^'t to^i cu~ng giu+~ lo+`i the^`. DDo+`i co`n cha? tie^'c, tie^'c gi` mo^.t
su+. co?n con, nho? nhen.
- A'i ti`nh ma` . . . chu' cho la` mo^.t su+. nho? nhen?
- Nho? nhen ne^'u ddem sa'nh vo+'i lo`ng ba'c a'i. Vi` lo`ng ba'c a'i ma` Pha^.t
To^? xa vo+., xa con, xa cha, xa me. lang thang kha('p bo^'n phu+o+ng gio+`i
dde^? ti`m phu+o+ng gia?i thoa't cho nha^n loa.i. Va^.y xin o^ng cu~ng vi` ba'c
a'i ma` xo'a bo? trong lo`ng nhu+~ng te^n chu' Lan, co^ Thi, nhu+ the^' thi`
o^ng se~ cu+'u so^'ng ddu+o+.c mo^.t linh ho^`n. Tre^n ddo+`i chi? co' lo`ng
ba'c a'i la` dda'ng ke^?"
Nhu+ dda~ tha^'y, tru+o+'c su+. ca'm do^~ dai da(?ng a^'y ngu+o+`i ni co^ va^~n
dda^`y nghi. lu+.c, can dda?m xua dduo^?i no' ddi dde^? kho^ng bi. ro+i va`o
cho`ng to^.i lo^~i. Co^ no'i ra(`ng dda~ tro't the^` tru+o+'c Pha^.t To^? va`
giu+~ lo+`i the^` a^'y dde^'n che^'t thi` ddu? tha^'y y' chi' cu?a ngu+o+`i nu+~
nhi ma.nh me~ la` nhu+o+`ng na`o.
Khi tro+? ve^` chu`a Long Gia'ng co^ va^~n kha^'n nguye^.n dde^? DDa^'ng Tu+` Bi
cu+'u vo+'t mi`nh thoa't ca?nh tra^`m lua^n.
. . . �Lan dda(m dda(m nhi`n tro+`i, la^m ra^m kha^'n cu`ng Pha^.t To^? xin
Nga`i xuo^'ng cu+'u vo+'t ta^'m linh ho^`n sa('p dda('m dduo^'i. Bo^~ng co'
tie^'ng ddo^.ng be^n mi`nh.... Con va`nh khuye^n ddu+o+ng la'ch ta'ch nha?y
tre^n ca`nh la' ra^.m. Lan mi?m cu+o+`i nga('m nghi'a con chim xinh xa('n
mu+o+'t lo^ng ro^`i gio+ ba`n tay ra va^~y. Con chim kinh so+. vu.t bay�
Ta^'t ca? nhu+~ng ca'm do^~, nhu+~ng lo+`i ddu+o+`ng ma^.t cu?a cha`ng sinh
vie^n tre?, cu?a mo^'i ti`nh cho+'m no+? la` hie^.n tha^n cu?a thu+? tha'ch
ddo^'i vo^'i ngu+o+`i dda~ xua^'t gia thoa't tu.c nhu+ Lan. Co^ dda~ vu+o+.t qua
ddu+o+.c cha(.ng ddu+o+`ng thu+? tha'ch nhu+ng va^~n run so+. vi` no' co' the^?
pha' hoa.i hoa`n toa`n con ddu+o+`ng ho.c dda.o cu?a mi`nh:
�Lan lie^'c ma('t nga('m phong ca?nh quanh mi`nh, lo`ng hoa`i nghi man ma'c
dde^'n ca? co? ca^y ma^y nu+o+'c. Cu'i nhi`n gio`ng nu+o+'c ba.c la^'p la'nh
du+o+'i cha^n ddo^`i quanh co uo^'n khu'c, ri` ri` lu+o+'t giu+~a do.c ca't
va`ng. Trong ca?nh e^m dde^`m a^'y bie^'t dda^u kho^ng a^?n nu'p nhu+~ng loa`i
ra('n ddo^.c ha.i ngu+o+`i. Cho chi' dda'm ma^y di.u da`ng theo chie^`u gio'
tho^?i, la`n kho'i lo+` ddo+` bay, la^~n la' xanh, bie^'t dda^u kho^ng tro+?
ne^n ca'i su+'c ma.nh pha' pha'ch cu?a con ta.o vo^ ti`nh . . .�
La` ngu+o+`i dda~ xua^'t gia nhu+ng co^ cu~ng va^~n da.t da`o ti`nh ca?m, khi
bie^'t tin Ngo.c ve^` Ha` No^.i, Lan ho^'t hoa?ng:
�- Ve^` lu'c na`o?. . . sao la.i ve^` Ha` No^.i?. . . Ve^` Ha` No^.i ro^`i a`?�
Ngo.c dde^? la.i bu+'c thu+ va('n ta('t:
�Giu+~ lo+`i hu+'a to^'i ho^m qua, to^i xin ki'nh cha`o chu' o+? la.i tu ha`nh
cho tha`nh cha'nh qua?. . . chu' co`n tu+o+?ng nho+' to+'i to^i la` ngu+o+`i
ba.n kho^'n kho^? na`y, thi` xin chu' ca^`u nguye^.n cho linh ho^`n to^i cho'ng
ddu+o+.c le^n co~i Na't Ba`n�
DDo.c thu+ xong ma^'y la^`n, Lan ngo^`i phi.ch xuo^'ng giu+o+`ng la^'y tay bu+ng
ma(.t kho'c nu+'c no+? kho^ng ra tie^'ng, no^~i sa^`u kho^? trong lo`ng theo hai
ha`ng le^. tuo^n ro+i, ddo' la` da^'u hie^.u cu?a mo^'i ti`nh dda^`u cho+'m
no+?, nhu+ng ngay khi a^'y lo`ng tin mo^. dda.o la.i nha('c nho+? cho co^ bie^'t
ra(`ng mi`nh dda~ la` ke? xua^'t gia thoa't tu.c, Lan nhu+ ti?nh co+n mo+:
�Tho^i ta ddie^n ma^'t ro^`i cha(?ng le~ . . . Lan ddu+'ng pha('t da^.y, ta('t
dde`n ro^`i lau nu+o+'c ma('t qua? quye^'t ddi le^n chu`a tre^n, vu+`a ddi vu+`a
la^?m ba^?m: Que^n! pha?i que^n! Lo+`i the^` tru+o+'c linh ho^`n me. ta ha~y
co`n nho+' ddinh ninh trong tri'. DDo' la` ca'i bu`a dde^? tru+` bo? nhu+~ng
su+. ca'm do^~ cu?a ca'i ti`nh nho? nhen o+? no+i du+o+ng the^'�
Ngu+o+`i ni co^ ma(.c ca?m to^.i lo^~i ddang ra su+'c sua dduo^?i ca'm do^~,
ngu+o+`i ta tha^'y co^ vu+`a dda'ng thu+o+ng, vu+`a dda'ng tro.ng:
�Lan la^?m ba^?m �ta ra^'t co' to^.i vo+'i ddu+'c Pha^.t to^?�
Lu'c a^'y Lan thoa'ng ngu+?i tha^'y mu`i tra^`m. Thi` ra le^n to+'i chu`a tre^n
tu+` bao gio+` ma` Lan kho^ng bie^'t va^~n tu+o+?ng co`n ngo^`i trong buo^`ng
Ngo.c. Ngu+o+'c ma('t tro^ng le^n tha^'y ca'c tu+o+.ng tha^'p thoa'ng trong
bo'ng dde`n tu` mu` da^`u la.c. Tuy kho^ng nhi`n ro~, nhu+ng Lan cu~ng tu+o+?ng
tu+o+.ng ra ca'i ve? tu+o+i cu+o+`i, khoan dung ma` la~nh dda.m cu?a nhu+~ng pho
bu.t. Tu+` tu+` Lan cu'i ma(.t nhu+ ngu+o+`i bi. quo+? ma('ng, ro^`i ro'n re'n
to+'i bu.c go^~ qui` xuo^'ng thi` tha^`m kha^'n khu+'a.
Ngo.c ddi ddu+o+.c ba bo^'n nga`y, Lan buo^`n ra^`u cha(?ng thie^'t gi`, mo^.t
buo^?i chie^`u, Lan tho+ tha^?n be^n vu+o+`n sa('n, co^ tha? ho^`n ve^` phi'a
xa, tho+? da`i buo^.t mie^.ng co~i Nie^'t Ba`n, cho^'n Bo^`ng Lai. Co^ mi?m
cu+o+`i la^?m ba^?m the^' na`o cu~ng pha?i xa la'nh no+i tra^`n tu.c.
Khi a^'y co^ dda~ thu he^'t can dda?m dde^? che^' ngu+. to^.i lo^~i va` lu'c
na`y lo`ng tin mo^. dda.o ddang u+u the^' tu+o+?ng nhu+ ti`nh ye^u, to^.i lo^~i
kho^ng bao gio+` co`n quay tro+? la.i ddu+o+.c.
�Tie^'ng chuo^ng ddo^? ho^`i nhu+ vui mu+`ng cu+o+`i reo vi` dda~ gia?i thoa't
ddu+o+.c linh ho^`n Lan�
Da^`n da^`n nga`y dde^m vui dda.o Pha^.t, lo`ng dda~ nguo^i ddi, khi chie^`u ta`
gio' tho^?i, tra(ng mo.c dda^`u non, hi`nh a?nh ngu+o+`i ba.n va^~n co`n pha?ng
pha^'t, nhu+ng dda.o tu+` bi va^~n tha('ng ddu+o+.c mo^'i ti`nh cho+'m no+?, Lan
vui mu+`ng vi` dda~ qua ddu+o+.c mo^.t bu+o+'c kho' kha(n tre^n ddu+o+`ng thoa't
tu.c.
Nhu+ng co' ngo+` dda^u, ca'm do^~ la.i tro+? ve^`, Ngo.c la.i hie^.n ra, cha`ng
cho bie^'t le^n tha(m Lan nhu+ va^.y co' to^.i vo+'i su+. tu ha`nh cu?a co^,
nhu+ng vi` cha`ng kho^ng the^? na`o que^n ddu+o+.c co^. Lan ho^'t hoa?ng:
�O^ng ddie^n ma^'t ro^`i . . . O^ng ne^n cu+o+~i xe dda.p tro+? ve^` ngay�
Ngo.c co' ve? tha^'t vo.ng, cha`ng no'i chi? tha(m Lan la^`n cuo^'i cu`ng, mai
kia ke? Ba('c ngu+o+`i Nam, se~ kho^ng bao gio+` co`n ga(.p la.i nu+~a. Lan nghe
va^.y be`n bu+ng ma(.t kho'c, nu+o+'c ma('t ra`n ru.a u+o+'t ca? va.t a'o, ti`nh
ye^u to^.i lo^~i la.i xa^m chie^'m la^'y ta^m ho^`n co^ . . . ca'm do^~ la.i
no^?i le^n du+~ do^.i:
�Ngo.c vo^.i cu'i xuo^'ng ddo+~ tay Lan ke^u van:
- Ngo.c xin lo^~i Lan. DDa^'y Lan nghi~ xem Lan co' the^? kho^ng ye^u Ngo.c
ddu+o+.c dda^u? ca(.p linh ho^`n ta nhu+ mo^.t ddie^.u nha.c, kho^ng ca?m
ddo^.ng nhau sao ddu+o+.c!�
Ngo.c tu+o+?ng dda~ na('m cha('c pha^`n tha('ng trong tay, nhu+ng su+'c ma.nh
cu?a lo`ng mo^. dda.o o+? nhu+ Lan va^~n co`n ma.nh la('m, no' dda^?y lui ca'm
do^~ ngay:
�Lan ddu+'ng pha('t da^.y se~ a^?y ba.n ra.
- Kho^ng bao gio+` the^' ddu+o+.c!
. . . . . . . . . .
. . . . . Tho^i o^ng ddu+`ng no'i nu+~a, mo^~i lo+`i no'i cu?a o^ng nhu+ ddo^'t
nhu+ se' ruo^.t ke? tu ha`nh na`y, o^ng ne^n ve^` ngay ddi.� . . .
Co^ cho bie^'t se~ bo? chu`a tro^'n le^n tu o+? mie^`n thu+o+.ng du, the^' la`
Ngo.c dda`nh pha?i nhu+o+.ng bo^., cha`ng chi? xin la^u la^u ghe' tha(m ba.n va`
the^` ra(`ng suo^'t ddo+`i cha`ng se~ tho+` phu.ng trong ta^m tri' ca'i linh
ho^`n di.u da`ng cu?a Lan, se~ so^'ng ma~i trong the^' gio+'i mo^.ng a?o cu?a
ti`nh ye^u ba^'t vong ba^'t die^.t.
Va` sau cu`ng, tra?i qua bao nhie^u pha^'n dda^'u cam go, Lan dda~ ddu? nghi.
lu+.c dde^? xa la'nh cho^'n tra^`m lua^n va` la.i da^'n bu+o+'c tre^n con
ddu+o+`ng thoa't tu.c. DDu+'c Pha^.t no'i �Ai tu+. tha('ng mi`nh la` ngu+o+`i
chie^'n si~ du~ng ca?m nha^'t�. Lan ddu+o+.c coi nhu+ mo^.t chie^'n si~ du~ng
ca?m vi` dda~ can dda?m cho^'ng la.i ca'm do^~ cu?a ti`nh ye^u to^.i lo^~i. Du`
tra'i tim dda~ rung ddo^.ng so^'n sao vi` mo^'i ti`nh dda^`u cho+'m no+? cu?a
ngu+o+`i thie^'u nu+~ ddang ddo^. xua^n thi`, nhu+ng cuo^'i cu`ng co^ va^~n la`
ngu+o+`i xua^'t gia thoa't tu.c, dda~ giu+~ ve.n ddu+o+.c lo+`i the^` tru+o+'c
DDa^'ng Tu+` Bi. Cuo^.c pha^'n dda^'u cha^'m du+'t.
Qua ngo.n bu't mo^ ta? cu?a Kha'i Hu+ng, Ngo.c va` Lan the^? hie^.n hai the^'
gio+'i hoa`n toa`n kha'c bie^.t: Ngo.c tie^u bie^?u cho ngu+o+`i tra^`n tu.c
nghi~ ra(`ng ti`nh ye^u mo+'i la` quan tro.ng vo^ bie^n, o+? nhu+ cha`ng cu~ng
dda~ die^~n ra su+. tranh dda^'u gia(`ng co giu+~a lu+o+ng ta^m va` to^.i lo^~i,
cha`ng cu~ng y' thu+'c ddu+o+.c ra(`ng la^'y ti`nh ye^u dde^? ca'm do^~ mo^.t
ngu+o+`i mo^. dda.o nhu+ Lan la` ddie^`u to^.i lo^~i, cha`ng co' lo`ng qua^n
tu+? nhu+ng bi. Tha^`n a'i ti`nh che^' ngu+., cha`ng dda~ kho^ng giu+~ ddu+o+.c
lo+`i the^`:
. . . �Chi? vi` to^i kho^ng que^n ddu+o+.c ne^n to^i mo+'i kho^? ta^m the^' na`y
. . . ne^'u to^i que^n ddu+o+.c he^'t thi` dda^u dde^'n no^~i . . .�
Lan tie^u bie^?u cho con ngu+o+`i xua^'t the^', co^ cho ra(`ng ti`nh ye^u chi?
la` a?o tu+o+?ng cu?a ha.nh phu'c, su+. the^? hie^.n cu?a cho^'n tra^`m lua^n,
no' chi? la` mo^.t su+. nho? nhen so vo+'i lo`ng ba'c a'i cu?a DDa^'ng Tu+` Bi.
�Tre^n ddo+`i chi? co' lo`ng ba'c a'i mo+'i la` dda'ng ke^?�
Pha^`n ke^'t thu'c Ngo.c co' no'i ra(`ng:
�. . . To^i kho^ng co' gia ddi`nh nu+~a. DDa.i gia ddi`nh cu?a to^i nay la`
nha^n loa.i, la` vu~ tru., ma` tie^?u gia ddi`nh to^i la` . . . hai linh ho^`n
ddo^i ta, a^?n nu'p du+o+'i bo'ng tu+` bi Pha^.t to^?�
Va` nhu+ va^.y ti`nh ye^u cu?a Lan va` Ngo.c chi? la` mo^.t pha^`n tu+? nho?
nhen cu?a lo`ng ba'c a'i bao la, vi` lo`ng ba'c a'i ma` Pha^.t To^? dda~ lang
thang kha('p bo^'n phu+o+ng tro+`i dde^? ti`m phu+o+ng gia?i thoa't cho nha^n
loa.i.
Ho^`n Bu+o+'m Mo+ Tie^n, ta'c pha^?m cu?a ti`nh ye^u, no' the^? hie^.n mo^.t
ti`nh ye^u ro^.ng ra~i bao la: ddo' la` Ti`nh Ye^u Nha^n Lo.ai.