VA`I KY' U+'C VE^` LU+U HU+~U PHU+O+'C, TRA^`N VA(N KHE^ VA` TO^?NG HO^.I SINH VIE^N VIE^.T NAM
irene...@yahoo.com
ng .
www.daiviet.org
VA`I KY' U+'C VE^` LU+U HU+~U PHU+O+'C, TRA^`N VA(N KHE^
VA` TO^?NG HO^.I SINH VIE^N VIE^.T NAM
La^m Le^~ Trinh
DDa^'t nu+o+'c chu'ng ta sa va`o mo^.t khoa?ng tro^'ng
la~nh dda.o chi'nh tri. tu+` lu'c DDe^. nhi. the^' chie^'n bu`ng no^?
vo+'i vu. Nhu+.t ta^'n co^ng Tra^n cha^u Ca?ng nga`y 7.12.1941 cho
dde^'n nga`y 2.9.1945 khi Ho^` Chi' MInh tuye^n bo^' ta.i Qua~ng tru+o
+`ng Ba DDi`nh Vie^.t Nam la` mo^.t nu+o+'c ddo^.c la^.p\. Trong tho
+`i gian ga^`n 4 na(m a^'y, tru+o+'c khi Vie^.t Minh xua^'t hie^.n
co^ng khai, To^?ng ho^.i Sinh vie^n VN ra ddo+`i o+? Ha` No^.i, ti'ch
cu+.c hoa.t ddo^.ng va` dda~ tha`nh co^ng kho+i da^.y trong tie^`m thu
+'c qua^`n chu'ng ngo.n lu+?a dda^'u tranh ba(`ng a^m nha.c a'i quo^'c
va` ho.at ddo^.ng xa~ ho^.i, du+o+'i con ma('t cu' vo. cu?a So+? ma^.t
tha'm Lie^n bang\. Trong phong tra`o sinh vie^n na`y, ca'c pha^`n tu+?
go^'c Mie^`n Nam ddo'ng mo^.t vai tro` tie^n phong\. Lu+u Hu+~u Phu+o
+'c, Tra^`n Va(n Khe^, Phan Thanh Ho`a, Huy`nh Va(n Tie^?ng, Mai Va(n
Bo^., DDa(.ng Ngo.c To^'t, Nguye^~n Tha`nh Nguye^n, Nguye^~n My~ Ca
la` nhu+~ng gu+o+ng ma(.t na(ng no^? nhu+'t\. Ve^` phi'a chi'nh tri.,
xua^'t hie^.n nhu+~ng la~nh tu. sinh vie^n tre? nhu+ Tru+o+ng Tu+?
Anh, Nguye^~n To^n Hoa`n, Ly' DDo^ng A, Nguye^~n Tie^'n Hy?, Ha` Thu'c
Ky', Nguye^~n Tu+o+`ng Ba'ch, Tra^`n Trung Dung, DDa(.ng Va(n Sung v.v
\... Mo^.t so^' gia nha^.p va`o nhu+~ng dda?ng co' sa(~n, so^' kha'c
thie^'t la^.p he^. pha'i mo+'i\. Ve^` sau, vo+'i su+. tro+? ve^` cu?a
Ho^` Chi' Minh va` Ngo^ DDi`nh Die^.m, la(`n ranh Quo^'c-Co^.ng ddu+o
+.c ve~ ro~ ra`ng ho+n\.
Ba`i na`y kho^ng ke^? la.i trong chi tie^'t ca'c giai
ddoa.n hi`nh tha`nh va` cuo^.c dda^'u tranh no^.i bo^. cu?a To^?ng
Ho^.i Sinh Vie^n\. Vo+'i su+. go'p y' tha^n ti`nh cu?a mo^.t so^'
nha^n chu+'ng co`n so^'ng, ngu+o+`i vie^'t chi? ghi la.i va`i ky' u+'c
- dda(.c bie^.t cuo^'i ddo+`i - lie^n he^. dde^'n hai ngu+o+`i ba.n
vong nie^n ta`i hoa: Phu+o+'c (ra ddi nga`y 8.6.1989) va` Khe^ (ve^` hu
+u ta.i VN), ma(.c du` chu'ng to^i kho^ng chia se? hoa`n toa`n nhu+~ng
y' thu+'c chi'nh tri.\.
Va`i ha`ng ly' li.ch ve^` Lu+u Hu+~u Phu+o+'c\.
Phu+o+'c sanh nga`y 21.9.1921 ta.i O^ Mo^n, Ca^`n Tho+\.
Ho.c ta.i Colle`ge Ca^`n tho+, ro^`i tru+o+`ng Pe'trus Ky' Sa`igo`n\.
Sau khi dda^.u Tu' ta`i, ra Ha` No^.i ghi te^n va`o nga`nh nha y\. Phu
+o+'c me^ a^m nha.c tu+` nho? va` sa'ng ta'c ra^'t so+'m vo+'i bu't
danh Huy`nh Minh, Sie^ng, Long Hu+ng, Anh Lu+u, Ho^`ng Chi\. Tha'ng tu
+ 1975, mo^.t tho+`i gian nga('n, Phu+o+'c giu+~ chu+'c To^?ng tru+o+?
ng Tho^ng tin, Va(n ho'a trong Chi'nh Phu? Ca'ch ma.ng la^m tho+`i
Co.ng ho`a Mie^`n nam VN ma` chu? ti.ch la` kie^'n tru'c su+ Huy`nh
Ta^'n Pha't\. Chi'nh phu? bu` nhi`n na`y bi. gia?i ta'n mau cho'ng,
kho^ng ke`n kho^ng tro^'ng\. Trong Ho^`i ky' "Me'moires d'un Vie^.t
Co^.ng", xua^'t ba?n sau 1985 ta.i Pha'p, cu+.u To^?ng tru+o+?ng Tu+
pha'p Tru+o+ng Nhu+ Ta?ng, cu`ng chung mo^.t No^.i ca'c, than tra'ch
Trung u+o+ng DDa?ng Co^.ng sa?n kho^ng ddoa'i hoa`i go+?i mo^.t dda.i
die^.n, du` la` ca^'p tha^'p, du+. buo^?i co+m te? la.nh chia tay do
ca'c ddoa`n vie^n Ma(.t tra^.n Gia?i pho'ng Mie^`n Nam (MTGPMN) chung
tie^`n to^? chu+'c ta.i mo^.t nha` ha`ng Ta`u o+? Cho+. Lo+'n\. Ta?ng
chua cha't nha('c la.i tha'ng 6.1975, co' mo^.t cuo^.c die^~n binh
"vi~ dda.i" a(n mu+`ng chie^'n tha('ng\. Kho^ng tha^'y mo^.t ddo+n vi.
na`o cu?a MTGPMN xua^'t hie^.n, Ta?ng nga.c nhie^n, xoay qua ho?i tu+o
+'ng Va(n Tie^'n Du~ng ngo^`i ca.nh tre^n kha'n dda`i, Du~ng la.nh
lu`ng tra? lo+`i: "DDa^t nu+o+'c dda~ tho^'ng nhu+'t"\.
Va`o cuo^'i cuo^.c ddo+`i, Phu+o+'c ddu+o+.c DDa?ng CS ban
thu+o+?ng vo+'i chu+'c an u?i Vie^.n tru+o+?ng Vie^.n Nghie^n cu+'u
A^m nha.c VN\. Theo lo+`i Tra^`n Va(n Khe^ trong Ho^`i ky', Vie^.n
na`y dda(.t tru. so+? ta.i Sa`igo`n trong "mo^.t ca(n pho^' nho?,
kho^ng co' pho`ng rie^ng cho Vie^.n tru+o+?ng ma` chi? co' mo^.t ba`n
vie^'t dde^? trong go'c, nha.c cu. va` nha.c khi' cha^'t du+o+'i sa`n
chi.u ddu+.ng lo+'p bu.i cu?a tho+`i gian\. Khi Phu+o+'c qua ddo+`i,
Nguye^~n Xinh ve^` la`m Vie^.n tru+o+?ng\. DDie^`u la`m to^i ca?m
ddo^.ng la` ta.i dda^y co' dda(.t ba?n tho+` Lu+u Hu+~u Phu+'oc." Phu+o
+'c tu+` tra^`n ddo^.t ngo^.t nga`y 8.6.1989 (lo^'i ba tha'ng tru+o+'c
Huy`nh Ta^'n Pha't) vi` bi.nh tim, hu+o+?ng tho. 68 tuo^?i\.
Nhu+~ng na(m ho.at ddo^.ng ha(ng say trong To^?ng ho^.i
Sinh vie^n VN\.
Tho+`i Pha'p thuo^.c, cho tro.n ba'n dda?o DDo^ng Du+o+ng
go^`m co' Vie^.t Nam, La`o va` Mie^n, chi? co' mo^.t DDa.i ho.c mang
te^n Universite' de l'Indochine\. Vie^.n na`y chie^'m mo^.t chu vi
ro^.ng lo+'n o+? pho^' Bobillot, ca'ch Nha` Ha't Ta^y lo^'i 200 thu+o
+'c\. Ma(.t tie^`n khu Cao dda(?ng DDo^ng Du+o+ng, nay o+? so^' 19 ddu
+o+`ng Le^ Tha'nh To^ng, tro^ng ra^'t uy nghi\. DDa.i lo^. Gambetta
tie^'n tha(?ng dde^'n khu DDa.i ho.c va` ngu+ng ta.i ddo'\. Giu+~a khu
la` the^`m kha' cao vo+'i ga^`n 20 ba^.c da^~n le^n mo^.t bo+` he`
ro^.ng tru+o+'c co^?ng chi'nh\. Tu+` co^?ng bu+o+'c va`o la` mo^.t
pho`ng ro^.ng go.i Salle des pas perdus\. DDa.i gia?ng ddu+o+`ng,
Grand amphithe'a^tre, na(`m be^n tra'i\. Pho`ng ro^.ng be^n pha?i
du`ng la`m thu+ vie^.n, no+i nho'm ho.p cu?a ca'c gia'o su+ va` va(n
pho`ng\. Tu+` tre^n ha`nh lang theo ddu+o+`ng thoai thoa?i xuo^'ng qua
be^n tra'i la` khu dda.i ho.c Y va` Du+o+.c, co`n qua be^n pha?i la`
gia?ng ddu+o+`ng thu+' hai, nho? ho+n DDa.i gia?ng ddu+o+`ng\. DDu+'ng
giu+~a ha`nh lang nhi`n tha(?ng phi'a be^n kia la` hai sa^n qua^`n vo
+.t va` pho`ng thi' nghie^.m cu?a DDa.i ho.c Y va` Du+o+.c\.
Ca'c sinh vie^n tu+` xa dde^'n tranh nhau ghi te^n o+?
trong DDo^ng Du+o+ng Ho.c Xa', mo^.t khu vu+.c khang trang, ta.i khu
pho^' Hue^', sa't be^n xo'm co^ dda^`u, co' ta`u ddie^.n (tramway) ddu
+a va`o trung ta^m tha`nh pho^' kha' xa\. Ngu+o+`i vie^'t (ho.c
lua^.t), em la` La^m Tro.ng Thu+'c (y khoa), Tra^`n Co^ng Dung (Du+o
+.c), Xua^n Die^.u, Huy Ca^.n (Canh No^ng) v.v\... may ma('n va`o ddu+o
+.c Ho.c xa' trong khi mo^.t so^' sinh vie^n kha'c, go^'c "Nam ky`",
chung tie^`n thue^ pho`ng (popotes) o+? giu+~a Ha` No^.i\. Ca'c dda`n
anh ra Ha` no^.i tru+o+'c go^`m co' Nguye^~n To^n Hoa`n, Nguye^~n Lu+u
Vie^n, Nguye^~n Ta^'n Gi Tro.ng, Tra^`n Vy~, Pha.m Bie^?u Ta^m, Tra^`n
Trung Dung, Tra^`n Cha'nh Tha`nh, Nguye^~n Hu+~u Cha^u\. Nho'm Lu+u Hu
+~u Phu+o+'c (Nha), Tra^`n Va(n Khe^ (PCB), Mai Va(n Bo^. (PCB) va`
Nguye^~n Tha`nh Nguye^n (Lua^.t), Huy`nh Va(n Tie^?ng (Lua^.t) ru?
nhau mu+o+'n ca(n pho^' 60 ddu+o+`ng Wi'e'le', sau do+`i ve^` mo^.t
ca(n ga'c ro^.ng, phi'a tre^n ga-ra bie^.t thu+. so^' 88 ddu+o+`ng
Jacquin, do du+o+.c si~ Vu~ Ngo.c Quy`nh la`m chu?\.
Va`o cuo^'i tua^`n hay trong ca'c di.p nghi? le^~,
Nguye^~n To^n Hoa`n (cho+i mandoline ra^'t hay), Nguye^~n Tu' Vinh,
Nguye^~n Va(n Thie^m, Ho^` Va(n Hue^\... thu+o+`ng nha^.p bo.n vo+'i
ca'nh Lu+u Hu+~u Phu+o+'c (mandoline mo^.t ca^y!), lo^'i 14, 15 nam
va` nu+~ sinh vie^n, du`ng xe dda.p va` xe lu+?a dde^? vie^'ng nhu+~ng
ddi.a danh li.ch su+? ngoa`i thu? ddo^ Ha` No^.i nhu+ So^ng Ba.ch
DDa(`ng, Va.n Kie^'p, Chi La(ng, DDe^`n Hai Ba` Tru+ng, dde^`n Hu`ng
v.v\... va` ddo^`ng tho+`i, ca('m tra.i, cu`ng nhau ta^.p ha't mo^.t
so^' ba`i do Phu+o+'c sa'ng ta'c nhu+ Ngu+o+`i xu+a dda^u ta, Ba.ch
DDa(`ng Giang, A?i Chi La(ng, Thanh nie^n ha`nh khu'c, Ho^.i Nghi.
Die^n Ho^`ng\... Chi'nh trong mo^.t buo^?i picnic dda^`u na(m 1941
ta.i Chu`a Tra^`m, Ha` DDo^ng, nho'm dda~ thi'ch thu' kha'm pha' ra
hai gio.ng oanh va`ng la` Phan Thi. Bi`nh va` Nguye^~n Thi. Thie^`u,
ca? hai dde^`u la` nu+~ sinh no^.i tru' Tru+o+`ng nu+~ ho^. sinh,
E'cole des Sage-femmes, ta.i be^.nh vie^.n Rene' Robin tu+'c Nha` thu+o
+ng Co^'ng Vo.ng\. Nho+` ngoa.i giao khe'o, anh Hoa`n thuye^'t phu.c
ddu+o+.c hai chi. Bi`nh, Thie^`u tham gia DDoa`n Va^n nghe^. Sinh
vie^n mang te^n Commission de Musique de l'AGEI, (tu+'c Association
des E'tudiants de l'Universite' Indochinoise) dde^? to^? chu+'c nhu
+~ng buo^?i die^~n thuye^'t ra ma('t co^ng chu'ng, khuye^'n khi'ch
ho.c sinh, thanh nie^n tro+? ve^` nguo^`n, phu.ng su+. xa~ ho^.i, va`
kho+i ddo^.ng lo`ng ye^u nu+o+'c, cho^'ng thu+.c da^n Pha'p\. DDoa`n
ti'ch cu+.c dda^?y ma.nh co^ng cuo^.c da.y Quo^'c ngu+~, truye^`n ba'
ve^. sinh, ddi ve^` no^ng tho^n hu+o+'ng da^~n ddo^`ng ba`o\. DDoa`n
ra ma('t co^ng chu'ng tha`nh co^ng nhie^`u la^`n ta.i ra.p Olympia Ha`
No^.i\. DDa(.c bie^.t ne^n ghi buo^?i tri`nh die^~n ca nha.c xua^'t
sa('c hai gio+` ddo^`ng ho^` nga`y chu'a nhu+.t 15.3.1942 ta.i Grand
Amphithe'a^tre, Khu DDa.i ho.c, du+o+'i quye^`n chu? to.a cu?a Gia'm
ddo^'c Ho.c chi'nh DDo^ng Du+o+ng dde^? cu+'u tro+. be^.nh nha^n
nghe`o ca'c nha` thu+o+ng thuo^.c Tru+o+`ng Y, Du+o+.c\. La^`n dda^`u
tie^n, da`n nha.c Ha?i qua^n Pha'p cho+i ba?n Sinh vie^n Ha`nh khu'c,
La Marche des E'tudiants, cu?a Lu+u Hu+~u Phu+o+'c\. Nha.c ddie^.u
hu`ng ho^`n, thu'c quan kha'ch Vie^.t-Pha'p pha?i nghie^m chi?nh ddu
+'ng da^.y cha`o nhu+ cha`o mo^.t quo^'c ca\. Lo+`i ca nguye^n thu?y,
do DDa(.ng Ngo.c To^'t, Huy`nh Va(n Tie^?ng, Mai Va(n Bo^. va`
Nguye^~n Tha`nh Nguye^n soa.n, ba('t dda^`u nhu+ sau:
Na`y sinh vie^n o+i! DDu+'ng le^n dda'p lo+`i so^ng nu'i,
DDo^`ng lo`ng cu`ng ddi, ddi ddi mo+? ddu+o+`ng khai
lo^'i,
Vi` non so^ng nu+o+'c xu+a, truye^`n muo^n na(m cho+'
que^n v.v\...
Sau Ha` No^.i, dde^'n nha` ha't lo+'n Sa`igo`n (tru. so+?
sa('p dde^'n cu?a Quo^'c ho^.i VNCH)\. Da^n chu'ng no^ nu+'c hoan
nghinh tu+` Ba('c chi' Nam\. Tho+`i a^'y, micros chu+a ddu+o+.c xu+?
du.ng, hai chi. Nguye^~n Thi. Thie^`u - Phan Thi. Bi`nh la`m vang
do^.i thi'nh pho`ng ba(`ng tie^'ng ha't tha^.t cu?a mi`nh, ky` die^.u
thay!
Vie^.t Co^.ng xa^m nha^.p To^?ng ho^.i Sinh vie^n Vie^.t
Nam (THSVVN)
Kho+?i thu?y, THSVVN la` mo^.t to^? chu+'c cu?a gio+'i
tre? ye^u nu+o+'c, phi dda?ng pha'i\. Trong Ho^`i ky', "Ky? nie^.m tho
+`i nie^n thie^'u", dda(ng trong ta^.p san A'o Tra('ng, Nguye^~n To^n
Hoa`n vie^'t: "DDe^'n na(m 1937, khi ddang ho.c o+? tru+o+`ng Y khoa
Ha` No^.i, to^i tha^'y ca^`n pha?i tranh dda^'u ma.nh ho+n, pha?i
ho.at ddo^.ng trong mo^.t ha`ng ngu~, co' to^? chu+'c quy cu?, ne^n
to^i dda~ da^'n tha^n va`o mo^.t dda?ng ca'ch ma.ng, lao mi`nh va`o nhu
+~ng ho.at ddo^.ng quy mo^, nhu+~ng to^? chu+'c bi' ma^.t, nguy hie^?m
bo^.i pha^`n dde^? hy vo.ng gia?i thoa't da^n VN kho?i a'ch thu+.c
da^n." Anh Hoa`n dda~ tuye^n the^. nha^.p va`o dda?ng DDa.i Vie^.t cu?
a Tru+o+ng Tu+? Anh\. Trong THSV anh giu+~ chu+'c Tru+o+?ng ban A^m
nha.c (sau na`y go.i la` Ban Va(n nghe^.) nhu+ng ngu+o+`i ddie^`u
khie^?n ban nha.c thu+o+`ng la` Tra^`n Va(n Khe^\. Phan Thanh Ho`a,
chu? ti.ch THSV, ve^` sau la` anh vo+. cu?a Hoa`n vi` chi. Phan Thi.
Bi`nh la` em ruo^.t cu?a Ho`a\. Chi'nh Hoa`n dda~ ghi trong ta`i
lie^.u ne^u tre^n ra(`ng na(m 1946, Ho`a bi. CS thu? tie^u vi` Ho`a
co^ng khai cho^'ng su+' gia? cu?a Ho^` Chi' Minh la` hai anh em Phan
Anh, Phan My~ dde^'n du+. THSV nha^.p va`o Ma(.t tra^.n Vie^.t Minh\.
Ho`a tuye^n bo^' To^?ng ho^.i ddu+'ng ngoa`i dda?ng pha'i\. Phan Thanh
Ho`a the^' Du+o+ng DDu+'c Hie^`n trong chu+'c Chu? ti.ch THSV\. Mo^.t
tho+`i gian sau, to^? chu+'c na`y mau cho'ng bi. xi'ch ho'a\. DDa?ng
Ta^n Da^n chu? cu?a sinh vie^n xe' la`m hai\. Mo^.t pha^`n, cho^'ng
CS, qua ho.at ddo^.ng trong ha`ng ngu~ quo^'c gia\. Pha^`n co`n la.i,
trong ddo' co' Phu+o+'c, Tie^?ng, Bo^., Khe^, Nguye^~n Ta^'n Gi Tro.ng
\... nga? ve^` phi'a Ba('c Vie^.t\.
Cuo^'i 1943, Ha` No^.i co' phong tra`o ddi kha'ng chie^'n
\. L H Phu+o+'c va` H V Tie^?ng sa'ng ta'c ba`i Xe^'p bu't nghie^n
ke^u go.i gio+'i tre? "du+'t la`n to+ vu+o+ng, gia~ tru+o+`ng le^n
ye^n." Mie^`n Ba('c ba('t dda^`u bi. na.n ddo'i\. Ha`ng nga`y, tu+`
Ho.c xa' dde^'n tru+o+`ng, ngu+o+`i vie^'t tha^'y xa'c ngu+o+`i ra?i
ra'c be^n le^` ddu+o+`ng\. Ga^`n he^'t sinh vie^n go^'c Nam ho^ ha`o
ddi xe dda.p ve^` Nam vi` gia ddi`nh ngu+ng go+?i tie^`n\.
DDa^`u 1945, Nha^.t dda?o chi'nh Pha'p\. Sa`igo`n bi. bo?
bom thu+o+`ng xuye^n\. Vo+'i tu+ ca'ch tru+o+?ng ddoa`n, DDa(.ng Ngo.c
To^'t la^.p ra mo^.t Ban Tuye^n truye^`n ddi ca'c ti?nh co^? vo~ tinh
tha^`n qua^`n chu'ng ba(`ng ca'ch no'i chuye^.n ve^` su+?, Tra^`n Va(n
Khe^ thi` ha't nhu+~ng ba`i cu?a Lu+u Hu+~u Phu+o+'c va` da^n ca\.
DDe^'n Vi~nh Long, Khe^ ga(.p la^`n dda^`u tie^n Pha.m Duy ddi theo
ga'nh ha't rong cu?a Charlot Mie^`u\. Nha^.t trao quye^`n la.i cho
Pha.m Va(n Ba.ch, chu? ti.ch U?y ban Nha^n Da^n Nam bo^.\.
Vai tro` Tra^`n Va(n Khe^ trong giai ddo.an kha'ng chie^'n
\. Tha'i ddo^. ddo^'i vo+'i Co^.ng ddo^`ng ngu+o+`i Vie^.t ha?i ngoa.i
\.
Khe^ co' qua Orange County, California, hai la^`n, mo^~i
la^`n kho^ng o+? qua' mu+o+`i ho^m, va` mo^~i la^`n dde^`u co' ga(.p
ngu+o+`i vie^'t va` va`i ba.n tha^n nhu+ Chi DDie^`n Hoa`ng Duy Tu+`,
Pha.m Duy\. Khe^ no'i chuye^.n ra^'t ta^m ti`nh, la^`n cho't giu+~a
na(m 1995, co' ghi la.i trong Ho^`i ky', quye^?n 4, trang 234\. Ta.i
OC, Khe^ tra'nh xua^'t hie^.n tru+o+'c dda'm ddo^ng vi` nga.i ga^y pha?
n u+'ng cu?a gio+'i cho^'ng Co^.ng nhu+ o+? San Francisco, Berkeley,
Connecticut, Washington, Boston, Montreal\. Va`i no+i dda~ to^' ca'o
Khe^ la` du ki'ch va(n ho'a CS, la`m tay sai cho Ha` No^.i nhu+ Tri.nh
Co^ng So+n, va` ha(m ta^?y chay ba(`ng ca` chua, tru+'ng thu'i\. Ngu+o
+`i vie^'t co' la^`n ho?i trong giai ddo.an kha'ng chie^'n Khe^ la`m
gi`, o+? dda^u va` sau 1975, ca?m nghi~ cu?a Khe^ ddo^'i vo+'i kho^'i
ddo^`ng ba`o ti. na.n ra sao\? Nha^.n ddi.nh cu?a Khe^ ddo^'i vo+'i
nha` ca^`m quye^`n Ha` No^.i\?
Khe^ xa'c nha^.n y "kho^ng pha?i la` ngu+o+`i ho.at
ddo^.ng ca'ch ma.ng theo nghi~a ddu+o+.c to^? chu+'c gia'o du.c va`
pha?n co^ng"\. Ve^` Nam sau 1945, anh tham gia kha'ng chie^'n nhu+ng
kho^ng muo^'n ca^`m su'ng, chi? ho.at ddo^.ng trong la~nh vu+.c va(n
nghe^.\. Vi` the^' Huy`nh Va(n Tie^?ng, thay ma(.t U?y ban kha'ng
chie^'n Nam bo^., bo^? nha^.m anh Nha.c tru+o+?ng Qua^n ddo^.i, ca^'p
DDa.i ddo^.i tru+o+?ng Co^.ng ho`a ve^. binh\. Khe^ theo DDa(.ng Ngo.c
To^'t mo^.t tho+`i gian bie^?u die^~n ca ha't o+? ca'c ti?nh trong Ban
Tuye^n truye^`n Nam bo^.\. Bi. Pha'p dduo^?i do^`n ve^` U Minh, Ca`
Mau cuo^'i 1946, Khe^ ga(.p Lu+u Hu+~u Phu+o+'c ddang chua^?n bi. ra
Ba('c vo+'i To^n DDu+'c Tha('ng ba(`ng ghe ba^`u\. Hai chu.c na(m sau,
Phu+o+'c va` Khe^ mo+'i ga(.p la.i nhau\. Khi DDa^'t nu+o+'c tho^'ng
nhu+'t xong Phu+o+'c mo+'i tu+` Ba('c tro+? ve^` Sa`igo`n\.
Ke.t la.i vi` va^'n dde^` gia ddi`nh, Khe^ ve^` vu`ng
quo^'c gia cuo^'i 1946, sanh so^'ng ta.i Lo^.c Ninh ba(`ng nghe^` mua
ba'n le? thuo^'c Ta^y\. Kie^'n tru'c su+ Hoa`ng Hu`ng (sau tro+?
tha`nh Bo^. tru+o+?ng Kie^'n thie^'t VNCH cu`ng chung mo^.t no^.i ca'c
vo+'i ngu+o+`i vie^'t) cho Khe^ mu+o+.n nha` mo+? lo+'p da.y tie^'ng
Anh o+? Sa`igo`n, ddo^`ng tho+`i vie^'t ba'o (Vie^.t Ba'o, Tha^`n
Chung) vo+'i Nguye^~n Va(n Hie^'u, Trie^.u Co^ng Minh, Tra^`n Tho. Phu
+o+'c\. Huy`nh Ta^'n Pha't mo'c no^'i\. Khe^ bi. Ma^.t tha'm Pha'p
ba('t giu+~ mo^.t tho+`i gian nga('n ta.i bo't Catinat\. Khe^ va^.n
ddo^.ng sang Pha'p du ho.c cuo^'i 1949\. Sau khi thi dda^.u khoa
chi'nh tri. va` nha.c, Khe^ la`m vie^.c cho Trung ta^m Nghie^n cu+'u
khoa ho.c CNRS Pha'p va` co+ quan quo^'c te^' UNESCO, da.y ta.i
Sorbonne, ddi nhie^`u xu+', 25 na(m sau mo+'i tro+? ve^` VN khi Nu+o
+'c nha` dda~ tho^'ng nhu+'t\.
Khe^ qua? quye^'t chi? la` ngu+o+`i tro.n ddo+`i la`m va(n
nghe^., "truye^`n dda.o nha.c", kho^ng vi` danh, vi` lo+.i ma` chi?
vi` ti`nh ye^u xu+' so+?, dde^? "gieo cha^'t men ye^u nha.c truye^`n
tho^'ng va`o lo`ng ngu+o+`i nghe kha('p bo^'n bie^?n na(m cha^u." Khe^
thu' tha^.t anh ca?m tha^'y "he^'t su+'c chua cha't va` ddau lo`ng"
khi bi. hie^?u la^`m vi` chu? ddi'ch cu?a anh la` nghie^n cu+'u dde^?
pho^? bie^'n tinh hoa cu?a VN kha('p mo.i no+i\.
Mu`a thu 1974, Khe^ qui co^' hu+o+ng\. Sau khi du+. Ho^.i
nghi. A^m nha.c Quo^'c te^' ta.i Perth, U'c cha^u, Khe^ ddu+o+.c Bs
Nguye^~n Lu+u Vie^n va` chua^?n tu+o+'ng Co^ng an Bu`i Va(n Nhu, ba.n
tha^m giao tho+`i Trung ho.c Pe'trus Ky', ddu+'ng ra ba?o la~nh cho
ve^` VN ba tua^`n\. Khe^ vie^'ng xa~ Vi~nh Kim, My~ Tho, no+i sinh
qua'n, ga(.p la.i ca'c con va` em ga'i Tra^`n Ngo.c Su+o+ng, tha^n hu
+~u va(n nghe^. nhu+ Phu`ng Ha', Na(m Cha^u, Ba?y Nam, Kim Cu+o+ng,
Pha.m Duy, Vi~nh Ba?o, ddu+o+.c tie^'p ddo'n no^`ng nhie^.t va` ddu+o
+.c mo+`i no'i chuye^.n nhie^`u no+i\. Nga`y cho't, Pho' To^?ng
tho^'ng Tra^`n Va(n Hu+o+ng la.i co`n ga('n cho Chu+o+ng my~ Bo^.i
tinh ha.ng nhu+'t tie^'p theo Va(n ho'a Bo^.i tinh cu?a Bo^. Gia'o du.c
\. Khi la~nh huy chu+o+ng Mie^`n Nam, Khe^ no+m no+'p so+. pha?n u+'ng
cu?a Ha` No^.i\. Khe^ ghi trong Ho^`i ky', quye^?n 3, trang 16: "Ne^'u
ho. (a'm chi? nha` chu+'c tra'ch Sa`igo`n) ghi trong gia^'y chu+'ng
nha^.n la` xe't ra(`ng to^i co' co^ng vo+'i Cha'nh phu? (Mie^`n Nam),
cha('c cha('n to^i se~ pha?n ddo^'i ngay vi` "danh kho^ng cha'nh ngo^n
kho^ng thua^.n" (sic)
Khe^ co`n tie^'t lo^. the^m kho^ng nha^.p Pha'p ti.ch tuy
co' the? thu+o+`ng tru'\. Quy che^' na`y buo^.c anh pha?i tro+? la.i
Pha'p khai thue^' mo^~i na(m va` cho phe'p anh ddu+o+.c So+? Ba?o hie^?
m Xa~ ho^.i Pha'p bo^`i hoa`n 100% chi phi' thuo^'c men va` tri. bi.nh
\. DDe^? giu+~ ghe^' dda.i die^.n Vie^.t Nam trong to^? chu+'c Unesco,
anh kho^ng bo? quo^'c ti.ch VN, bo+?i the^' anh ga(.p kho' kha(n tru+o
+'c 1975 mo^~i khi ca^`n la^'y ho^. chie^'u dde^? xua^'t ngoa.i\. Ca'c
To`a dda.i su+' cu?a hai Chi'nh phu? Ha` No^.i va` Sa`i go`n dde^`u
ba('t ddo+.i dde^? ddie^`u tra\. DDa.i su+' VNCH ta.i Paris dda~ ra
le^.nh tru+o+'c 1972 ru't so^? tho^ng ha`nh khie^'n cho Khe^ tro+?
tha`nh vo^ quo^'c ti.ch, apatride\. Chi'nh phu? Pha'p pha?i ca^'p ta.m
titre de voyage va` cho Khe^ hu+o+?ng quy che^' thu+o+`ng tru' vi` anh
la`m vie^.c cho CNRS va` UNESCO\. Chi'nh quye^`n Hoa ky` cu~ng dda~
ma^'y la^`n ba'c ddo+n cu?a Khe^ xin nha^.p no^.i nu+o+'c My~ vi` cho
Khe^ la` tha`nh pha^`n thie^n ta?\.
Theo Tra^`n Va(n Khe^, nhu+~ng hie^?u la^`m ve^` chi'nh
kie^'n vo+'i ddo^`ng ba`o Vie^.t ha?i ngoa.i, dda(.c bie^.t o+? My~,
la^`n ho^`i ddu+o+.c gia?i to?a, khi ho. nha^.n tha^'y ra(`ng - qua nhu
+~ng la^`n no'i chuye^.n va` bie^?u die^~n - Khe^ chi? ho.at ddo^.ng
va(n ho'a thua^`n tu'y, kho^ng le^. thuo^.c va`o mo^.t su+. chi? huy
na`o cu?a chi'nh tri.\. A^m nha.c va` nghe^. thua^.t dda~ dda(.t ddu+o
+.c nhi.p ca^`u ca?m tho^ng dde^? mo.i ngu+o+`i dde^'n vo+'i nhau\.
Khi ngu+o+`i vie^'t ho?i va(.n Khe^: CS thua^`n tu'y co' to^n tro.ng
Va(n ho'a hay kho^ng\? Tha^.t su+., co' mo^.t Va(n ho'a CSVN hay kho^ng
\? Khe^ cu+o+`i, kho^ng tra? lo+`i\.
Khe^ nghi~ chi'nh quye^`n CS ta.i VN co' nhie^`u khuye^'t
ddie^?m va` ca^`n tho+`i gian dde^? ca?i tie^'n\. Tha'ng 3.1976, Khe^
tro+? ve^` VN la^`n dda^`u tie^n sau chie^'n tranh\. Vu+`a dde^'n
kha'ch sa.n, Co^ng an ti.ch thu ho^. chie^'u\. Ta.i TPHCM, Khe^ pha?i
na.p ba?n va(n ba`i no'i chuye^.n dde^? kie^?m duye^.t tru+o+'c khi
xua^'t hie^.n tre^n DDa`i truye^`n thanh, truye^`n hi`nh do ba.n tha^n
Huy`nh Va(n Tie^?ng la`m gia'm ddo^'c\. Ai muo^'n vo^ kha'ch sa.n
quo^'c te^' pha?i co' gia^'y phe'p Bo^. No^.i vu.\. Tuy the^', Khe^
va^~n tin chi? co' Xa~ ho^.i chu? nghi~a mo+'i co' the^? bu+'ng DDe^'
quo^'c ra kho?i VN\.
Tie^'ng Go.i Sinh Vie^n" tro+? tha`nh Quo^'c ca VN
Na(m 1947, tru+o+'c khi ve^` nu+o+'c la^.p chi'nh phu?, cu
+.u hoa`ng Ba?o DDa.i mo+`i nhie^`u nha^n va^.t nhu+ o^ng Ngo^ DDi`nh
Die^.m, Bs Phan Huy Qua't, Bs Le^ Va(n Hoa.ch, Tra^`n Va(n Hu+~u,
Nguye^~n To^n Hoa`n qua nho'm ta.i Ho^`ng Ko^ng\. Ho^.i nghi. dda~
cho.n la`m quo^'c ky` la' co+` va`ng ba so.c ddo? do ho.a si~ danh
tie^'ng Le^ Va(n DDe^. ve~ ra\. Chi'nh Bs Nguye^~n To^n Hoa`n dde^`
nghi. - va` ddu+o+.c cha^'p nha^.n - la^'y ba?n "Tie^'ng go.i Sinh
vie^n" la`m quo^'c ca, vo+'i te^n mo+'i "Thanh nie^n Ha`nh Khu'c"\. Lo
+`i nha.c cu~ng thay ddo^?i tha`nh:
Na`y thanh nie^n o+i! Quo^'c gia dde^'n nga`y gia?i
pho'ng,
DDo^`ng lo`ng cu`ng ddi hy sinh tie^'c gi` tha^n so^'ng v.v
\...
DDa^`u na(m 1954, khi le^n na('m quye^`n, Thu? tu+o+'ng
Ngo^ DDi`nh Die^.m muo^'n cho.n ba?n "Vie^.t Nam Minh Cha^u Tro+`i
DDo^ng" la`m quo^'c ca nhu+ng cuo^'i cu`ng, Quo^'c ho^.i VNCH quye^'t
ddi.nh giu+~ ba`i "Thanh Nie^n Ha`nh Khu'c" vo+'i lo+`i mo+'i:
Na`y co^ng da^n o+i! Quo^'c gia dde^'n nga`y gia?i pho'ng
DDo^`ng lo`ng cu`ng ddi hy sinh tie^'c gi` tha^n so^'ng v.v
\...
Tu+` ddo' ba?n quo^'c ca na`y ddi sa^u va`o lo`ng da^n
to^.c\. Bie^'t bao chie^'n si~ dda~ hy sinh vi` no'\. Sau 1975, co'
va`i dde^` nghi. thay ddo^?i quo^'c ca nhu+ng co^ng lua^.n kho^ng chu'
y' dde^'n\.
Lu+u Hu+~u Phu+o+'c va` nguo^`n ca?m hu+'ng cuo^'i ddo+`i
Cuo^'i tha'ng 8.1989, dde^? dda'nh da^'u 100 nga`y Lu+u Hu
+~u Phu+o+'c qua ddo+`i, Mai Va(n Bo^. (nguye^n dda.i su+' Chi'nh phu?
VNDCCHXH ta.i Paris), Huy`nh Va(n Tie^?ng (gia'm ddo^'c DDa`i truye^n
hi`nh VN,TPHCM) va` tha^n hu+~u mo+`i Tra^`n Va(n Khe^ ve^` Sa`igo`n
to^? chu+'c ta.i Nha` Ha't Tha`nh pho^' mo^.t DDe^m Lu+u Hu+~u Phu+o+'c
\. Khe^ dde^` nghi. gio+'i thie^.u mo^.t gu+o+ng ma(.t chu+a ai nha^.n
tha^'y cu?a Phu+o+'c, tha^`m ki'n va` tha^n thu+o+ng, mo^.t con ngu+o
+`i dda ti`nh, kho^ng chi? chu' tro.ng dde^'n ti`nh ye^u da^n to^.c,
lo`ng thu+o+ng nu+o+'c nhu+ ta^'t ca? dda~ bie^'t tu+` tru+o+'c dde^'n
nay ma` ca? ti`nh ye^u ddo^i lu+'a\. DDe^` nghi. ddu+o+.c cha^'p nha^.n
\. Ke^'t qua? tha`nh co^ng ngoa`i tu+o+?ng tu+o+.ng sau hai dde^m
tri`nh die^~n\.
Lu'c co`n la` ho.c sinh tru+o+`ng Trung ho.c Pe'trus Ky',
Phu+o+'c ba('t dda^`u sa'ng ta'c ba(`ng tie^'ng Pha'p theo lo^'i Tino
Rossi (mode tho+`i thu+o+.ng!), nhu+~ng ba`i mang te^n Je t'aime
Marilou, Adieu Marilou, Je mourrai Marilou\. Khi ra Ha` No^.i ho.c Nha
khoa, Phu+o+'c ddo^?i qua vie^'t ba`i ha't cho thie^'u nhi, thanh
nie^n, thie^'u nu+~ nhu+ Thie^'u sinh ha`nh khu'c, Thanh nie^n ha`nh
khu'c, Ba`i ha't cu?a thie^'u nu+~ VN\... Tu+.a dda^`u tie^n cu?a
Thanh nie^n ha`nh khu'c la` Quo^'c Da^n Ha`nh khu'c, bi. So+? Ma^.t
tha'm Pha'p ca^'m ne^n pha?i su+?a la.i La Marche des E'tudiants, sau
ddo' la` Sinh vie^n ha`nh khu'c va` cuo^'i cu`ng ddo^?i tha`nh Thanh
nie^n ha`nh khu'c\.
To^?ng ho^.i Sinh vie^n ba('t dda^`u hoa.t ddo^.ng ma.nh\.
Ngoa`i nhu+~ng ba?n hu`ng ca li.ch su+? ma` mo.i ngu+o+`i dde^`u
bie^'t nhu+ Ngu+o+`i xu+a dda^u ta, A?i Chi La(ng, Ba.ch DDa(`ng
Giang, Ho^.i nghi. Die^n Ho^`ng v.v\... Phu+o+'c co`n sa'ng ta'c ba ba?
n ti`nh ca ra^'t hay: "Ai nho+' ai", "Hu+o+ng giang da. khu'c" va`
"Tu.c Lu.y" dda'nh da^'u ba mo^'i ti`nh nhe. nha`ng, de^~ thu+o+ng
da`nh cho ba ngu+o+`i dde.p go^'c Nam, Trung va` Ba('c\.
Trong mo^.t cuo^.c ga(.p go+~, no'i chuye^.n tha^n ti`nh
ga^`n dda^y, chi. Nguye^~n Thi. Thie^`u, go'a phu. cu?a co^' Bs
Nguye^~n Tu' Vinh, hie^.n o+? Irvine, California, cho ngu+o+`i vie^'t
bie^'t gu+o+ng ma(.t phu. nu+~ trong "Ai Nho+' Ai" chi'nh la` chi.\.
Na(m a^'y, chu+a dda^`y 20 tuo^?i, sinh vie^n co^ ddo+~ Thie^`u thu+o
+`ng he.n cuo^'i tua^`n dde^'n Popote ta.i Ha` No^.i cu?a ngu+o+`i anh
la` sinh vie^n du+o+.c khoa Nguye^~n Va(n Thie^m (o+? chung vo+'i
Nguye^~n Tu' Vinh, y khoa), dde^? Lu+u Hu+~u Phu+o+'c luye^.n ha't nhu
+~ng ba?n nha.c mo+'i ha^`u tri`nh die^~n cho To^?ng ho^.i Sinh vie^n
\. Phu+o+'c thu+`a co+ ho^.i to? y' muo^'n cu+o+'i Thie^`u\. Chi.
Thie^`u tu+` cho^'i vi` co`n qua' tre?\. Su+. tha^'t vo.ng cu?a "ngu+o
+`i tre^~ ta`u" L H Phu+o+'c la` dde^` ta`i cu?a ba`i nha.c no'i tre^n
\.
Ve^` nhu+~ng die^~n vie^n chi'nh trong thi ca ki.ch "Tu.c
Lu.y" cu?a Kha'i Hu+ng do The^' Lu+~ dda.o die^~n, Lu+u Hu+~u Phu+o+'c
pho^? nha.c, Tra^`n Va(n Khe^ da.y ha't va` nu+~ sinh tru+o+`ng
DDo^`ng Kha'nh tri`nh die^~n la^`n dda^`u ta.i Ha` No^.i nga`y
23.1.1943, L H Phu+o+'c thu' tha^.t vo+'i Khe^ dda~ vui su+o+'ng ga(.p
la.i - 54 na(m sau - Nha~ Tie^n (Nguye^~n Thi. Dung) o+? Sa`igo`n va`
Thi Tie^n (Minh Cha^u) o+? Paris nhu+ng tie^'c kho^ng ta'i ngo^. ddu+o
+.c vo+'i vai chi'nh Die^~m Tie^n (tu+'c Minh Nguye^.t) hi`nh nhu+
ddi.nh cu+ ta.i Canada\. "Tuye^.t mu` dda~ la.c da^'u chim", Phu+o+'c
than\. Chi'nh vi` ngu+o+`i dde.p Minh Nguye^.t dde^'n ta^.n ga'c tro.
na(m 1943 dde^? na(n ni? ne^n Phu+o+'c dda~ thu+'c ba dde^m tra('ng
dde^? pho^? nha.c "Khu'c Nghe^ Thu+o+`ng" cho ki.p bie^?u die^~n\.
"Tu.c Lu.y" la` ba?n ti`nh ca dde^? ddo+`i cu?a Phu+o+'c\. Tu+` tru+o
+'c dde^'n nay, Phu+o+'c sa'ng ta'c cho+' chu+a he^` pho^? nha.c\.
Khe^ ho'm hi?nh nha('c la.i chi tie^'t: Tru+o+'c khi ra ve^`, Minh
Nguye^.t co`n no'i tha thie^'t, vo+'i mo^.t nu. cu+o+`i tha^.t tu+o+i:
"O^ng co^' mo^.t ti' o^ng nhe'!"\. Phu+o+'c kho^ng co`n ddu? can dda?m
dde^? tu+` cho^'i\.
Na(m 1997, Khe^ ddu+o+.c mo+`i qua Canada no'i chuye^.n\.
Anh kho^ng ngo+` "ti`m ddu+o+.c da^'u chim", ga(.p la.i "Die^~m Tie^n
gia'ng tra^`n" cu?a Phu+o+'c, nay dda~ qua' tha^'t tua^`n, ly di.,
so^'ng trong mo^.t cao o^'c, vu`ng ngoa.i o^ Longueil, Montreal\.
Mo^.t cuo^.c ta'i ngo^. tha^.t ca?m ddo^.ng\. Minh Nguye^.t ddu+a ra
khoe vo+'i Khe^ ba?n nha.c do Lu+u Hu+~u Phu+o+'c che'p tay, vo+'i
gio`ng chu+~: "Ta(.ng Die^~m Tie^n, na`ng tie^n kie^`u die^~m dda~
giu'p to^i vie^'t ra ba`i Khu'c Nghe^ Thu+o+`ng"\. Phu+o+'c tu+`ng
tho^' lo^. vo+'i Khe^ ra(`ng Phu+o+'c co' ca?m ti`nh vo+'i Minh
Nguye^.t na(m 1943 nhu+ng kho^ng da'm he' mo^i vi` co' tin ddo^`n MN
dda~ ddi'nh ho^n, ddie^`u ma` MN ca?i chi'nh khi ga(.p Khe^\. Phu+o+'c
dda~ hu.t the^m mo^.t chuye^'n ta`u kha'c, a^u cu~ng la` so^' ma.ng!
Khe^ chuye^?n ddu+o+.c, du` sao, lo+`i nha('n tha(m cu?a Phu+o+'c
(che^'t 1989)\. Minh Nguye^.t tho+? da`i, no'i: "Tru+o+'c phu.c anh
a^'y ve^` ta`i, nga`y nay me^'n anh a^'y co' ti`nh\. Nhu+ng Phu+o+'c
dda~ ra ngu+o+`i thie^n co^?!"
Trong Ho^`i ky', quye^?n 2, trang 147-148, Khe^ ke^? la.i:
na(m 1961 qua New York dde^? nghie^n cu+'u, ti`nh co+` la`m quen vo+'i
vo+. cho^`ng chu? mo^.t tie^.m a(n VN, cho^`ng Ba('c, vo+. Hue^', ca?
hai dde^`u ye^u va(n nghe^.\. Ho. to^? chu+'c mo^.t buo^?i ho.p ma(.t
bo? tu'i vo+'i va`i Vie^.t kie^`u dde^? mo+`i Khe^ bie^?u die^~n\. Khi
Khe^ ha't ba`i Hu+o+ng Giang da. khu'c do L H Phu+o+'c sa'ng ta'c na(m
1941 tru+o+'c khi ddi kha'ng chie^'n, dde^'n ca^u "La`n hu+o+ng mo+`
xo'a bo'ng ai ye^u kie^`u", vo+. o^ng chu? tie^.m bo^?ng o^m ma(.t
kho'c, ho?i Khe^: "Anh co' bie^'t ba`i na`y anh Phu+o+'c vie^'t cho ai
kho^ng?." Khe^ dda'p: "Bie^'t cho+', Phu+o+'c cho to^i bie^'t la`m
ta(.ng cho ngu+o+`i con ga'i Hue^' te^n Thu Hu+o+ng"\. Ba` chu? tie^.m
lie^`n no'i: "Thu Hu+o+ng chi'nh la` to^i dda^y!" Ngu+o+`i cho^`ng
la^'y kha(n lau nu+o+'c ma('t cho vo+., an u?i\. Cu+? chi? na`y la`m
cho Khe^ xu'c ddo^.ng\.
DDa^`u 2000, Khe^ tro+? qua California\. Trong buo^?i co+m
to^'i ta.i nha` ba.n Hoa`ng Duy Tu+`, Huntington Beach, Khe^ nga^m
mo^.t so^' tho+ DDuo+`ng trong ddo' co' va`i ba`i cu?a Vu+o+ng Duy va`
ba`i Hoa`ng Ha.c La^u cu?a Tho^i Hie^.u do Chi DDie^`n chuye^?n di.ch
\. Ta'c gia? dde^` nghi. Khe^ ha't cho nghe nhu+~ng sa'ng ta'c cu?a Lu
+u Hu+~u Phu+o+'c tho+`i ha^.u chie^'n\. Khe^ lie^`n tri`nh ba`y «Lo
+`i ru chim la.c» ra^'t dda^.m ma`u sa('c da^n to^.c\. DDoa.n dda^`u
vie^'t theo ho+i Ai oa'n cu?a nha.c ta`i tu+? Mie^`n Nam, ddoa.n hai
chuye^?n qua ne't nha.c tu+o+i sa'ng, di' do?m nhu+ ha't xa^?m, cu~ng
co' ho+i che`o Cha^`u va(n, tie^'t ta^'u sinh ddo^.ng, nhie^`u dda?o
pha'ch dde^? dde^'n hai ca^u cuo^'i cu`ng tro+? ve^` ne't nha.c e^m
di.u, kho^ng nhi.p pha'ch cu?a ha't ru\. Qua? la` mo^.t sa'ng ta'c mo
+'i la., dung ho`a nhie^`u ho+i, nhie^`u ddie^.u cu?a nha.c truye^`n
tho^'ng\.
Khi ddu+o+.c cha^'t va^'n, Khe^ gia?i thi'ch ngu+o+`i go
+.i ra nguo^`n ca?m hu+'ng cho Phu+o+'c la` mo^.t co^ «My~ con go^'c
Vie^.t», co' te^n da`i tha^.m thu+o+.t Du+ Thi. Thanh Nga Tiana
Alexandra Silliphant (go.i ta('t Tiana Thanh Nga), sang Hoa ky` lu'c 5
tuo^?i, no^?i danh nho+` cuo^'n phim TV Pearl «made in Hollywood»\.
Theo lo+`i Khe^, Phu+o+'c gio+'i thie^.u Tiana nhu+ mo^.t minh tinh
bie^'t ca ha't, soa.n nha.c, nha?y mu'a, dde^? to'c nhu+ Tina Turner,
vo+'i lo^ng mi da`i nhu+ Jane Fonda\. Ngu+o+`i vie^'t nha^.n ra ngay
Thanh Nga la` con ga'i u't cu?a Du+ Phu+o+'c Long, cu+.u co^' va^'n
ngoa.i giao ta.i To`a dda.i su+' VNCH o+? Hoa Thi.nh DDo^'n truo+'c
1975 (la`m social worker, dda~ qua ddo+`i o+? San Jose\. D.P Long la`
con re^? cu?a mu.c su+ Huy`nh Minh Y', da^n bie^?u tho+`i DDe^. nhu+'t
Co^.ng ho`a)\. O^ng Long tru+o+'c dda^y co' go+?i ta(.ng ta'c gia?
mo^.t vide'o tu+ lie^.u cu?a Thanh Nga mang te^n «From Hollywood to
Hanoi», pho?ng va^'n Pha.m Va(n DDo^`ng, vo+. cho^`ng Vo~ Nguye^n
Gia'p va` cu+.u nghi si~ Tra^`n Trung Dung, trong ddo' Thanh Nga xu+ng
«cha'u, ba'c» ngo.t xo+'t vo+'i ca'c nha^n va^.t na`y\.
Tiana nho+` Phu+o+'c giu'p ha~ng «Friendship Bridge» cu?a
co^ quay mo^.t phim ve^` VN\. Ba`i ha't «Lo+`i Ru Chim La.c» du+.a
va`o ca'c ba`i tho+ cu?a Tiana tu+. vi' mi`nh nhu+ con chim non la.c
ba^`y pha?i so^'ng xa que^ cha dda^'t to^? nhu+ng lu'c na`o cu~ng nho
+' nu+o+'c, dda~ vu+o+.t tru`ng du+o+ng tuye^'t ddo^ng gia' la.nh ve^`
tha(m que^ hu+o+ng\. Phu+o+'c gio+'i thie^.u Tiana cho Khe^ na(m 1989
trong buo^?i Lie^n hoan ha't ru la^`n dda^`u tie^n ta.i TPHCM\. Phu+o
+'c va` Khe^ ca? hai co' ve? bi. co^ thie^'u nu+~ nhanh nhe.n, ho^`n
nhie^n, li'u lo na`y chinh phu.c, ne^'u kho^ng no'i la` «ho^'t
ho^`n»\. Nhu+~ng na(m sau na`y, kho^ng co`n tha^'y Tiana xua^t hie^.n
\.
Khe^ co' trao cho ngu+o+`i vie^'t xem ba`i tho+ ba't cu'
Khoa'n Thu? ma` Phu+o+'c vie^'t ta(.ng cho Tiana\. Khoa'n thu? la`
loa.i tho+ trong ddo' ne^'u ddo.c mo^~i chu+~ dda^`u tu+` tre^n
xuo^'ng thi` tha`nh mo^.t ca^u 8 chu+~ co' y' nghi~a:
Chu'c Xua^n Thanh Nga
Thanh xua^n ddo^?i gio' sa'ng muo^n lo`ng
Nga chie^'u non DDoa`i ra.ng bie^?n DDo^ng
Phu+o+.ng vi~ la dda` chu+a ro+.p ngo~
Hoa`ng oanh ri'u ri't dda~ vang ddo^`ng
Xa^y lo` ho?a ddo? tan ba(ng gia'
Ca^`u tra'i tim va`ng ke^'t nu'i so^ng
Ti`nh no^'i hai que^ ne^n nghi~a lo+'n
Thu+o+ng nha`, thu+o+ng nu+o+'c mo^.t ti`nh chung
(Lu+u Hu+~u Phu+o+'c ta(.ng nghe^. si~ Tiana)
Buo^?i hoa`ng ho^n cu?a cuo^.c ddo+`i Tra^`n Va(n Khe^
Khe^, nay 86 tuo^?i, ve^` hu+u o+? VN ga^`n hai na(m nay\.
Khe^ chia kho ta`ng tu+ lie^.u gom go'p tu+` nhie^`u tha^.p nie^n
tha`nh hai pha^`n: mo^.t, lu+u giu+~ ta.i Pha'p, trao cho tru+o+?ng
nam Tra^`n Quang Ha?i qua?n ly'; pha^`n kha'c, ta(.ng cho Pha^n vie^.n
Nghie^n cu+'u A^m nha.c mie^`n Nam VN do Lu+u Hu+~u Phu+o+'c ta.o
la^.p va` xa^y du+.ng\. Khe^ mong su+'c kho?e co`n ddu? the^m va`i
na(m dde^? truye^`n kie^'n thu+'c cho mo^n sinh\.
Anh thanh tha?n cha^'p nha^.n lua^.t vo^ thu+o+`ng cu?a
so^' kie^'p con ngu+o+`i\. Ga(.p la.i Tra^`n Va(n Khe^ la^`n cho't
lo^'i na(m 2000 ta.i California, ngu+o+`i vie^'t co' ho?i: ngoa`i
nhie^`u tha`nh co^ng ga(.t ha'i ddu+o+.c tre^n tru+o+`ng ddo+`i, Khe^
co' nhu+~ng no^~i buo^`n lo+'n gi` va`o buo^?i hoa`ng ho^n\? Khe^ suy
nghi~ va`i phu't, ro^`i tra? lo+`i: su+. ma^'t ma't ba ngu+o+`i tha^n:
Lu+u Hu+~u Phu+o+'c (ba.n, 1989), Tra^`n Va(n Tra.ch (em, 1994) va`
Nguye^~n Thi. DDoan (y' trung nha^n, 1997)\.
Ngu+o+`i vie^'t bie^'t kha' ro~ ti`nh su+? Khe^-DDoan vi`
quen ca? hai\. Khe^ da.y ke`m ta.i tu+ gia nu+~ sinh NTDD tu+` 1948
ta.i Sa`igo`n, chia tay na(m 1950 khi Khe^ du ho.c be^n Pha'p\. Ro^`i
ta'i ngo^. vo^.i va`ng na(m 1976 o+? VN\. Mo^'i ti`nh tha^`y-tro` cho
+'m no+?\. Cuo^'i 1993, hai be^n ga(.p la.i ta.i Paris khi co^ DDoan
qua Pha'p tha(m tha^n nha^n\. Tu+` ddo', su+. lie^n he^. the^m kha('n
khi't qua tho+ tu+`, trao ddo^?i thi ho.a, tha(m vie^'ng\. Khe^ dda~
ly di. ngu+o+`i vo+. tru+o+'c te^n Nguye^~n Thi. Su+o+ng, mo^.t ba.n
ho.c cu~ o+? tru+o+`ng Pe'trus Ky', co' 4 con vo+'i nhau (hai trai,
hai ga'i: Thu?y Tie^n va` Thu?y Ngo.c, hie^.n o+? Paris)\. Co^ DDoan
ddi.nh cu+ ta.i Hoa ky`, Huntington Beach, co' mo^.t ddo+`i cho^`ng
va` con rie^ng, so+? hu+~u chu? cu?a mo^.t ngo^i nha` xinh xa('n va`
ddang la`m vie^.c trong mo^.t pho`ng ma.ch ba'c si~\. Mo^~i khi qua
My~, Khe^ ddu+o+.c co^ DDoan cha(m so'c chu dda'o va` la'i xe ddi mo.i
no+i\. Vo+'i ba.n be`, Khe^ gio+'i thie^.u DDoan nhu+ em ba` con vi`
muo^'n giu+~ ki'n\. Na(m 1995, co^ DDoan ga(.p rie^ng ngu+o+`i vie^'t,
cho bie^'t hai be^n se~ tie^'n dde^'n ho^n nha^n\. Co^ DDoan nho+`
chi? da^~n ve^` va`i va^'n dde^` pha'p ly' lie^n he^. dde^'n quy che^'
ta`i sa?n, thue^' vu., quo^'c ti.ch cu?a mo^~i ngu+o+`i sau ho^n le^~,
quye^`n ha.n cu?a ca'c con rie^ng\. Mo.i vie^.c co' ve? to^'t dde.p\.
Ba^'t tha^`n nga`y 10.3.1997, tha^'y ca'o pho' tre^n ba'o co^ Nguye^~n
Thi. DDoan qua ddo+`i (hi`nh nhu+ vi` bi.nh ung thu+)\. Ho^`ng nhan
va('n so^'!
Nga`y 16.3.1997, Khe^ co' ve^` California du+. le^~ «mo+?
cu+?a ma?» ta.i chu`a Lie^n Hoa\. Nha^n di.p, Khe^ dda~ ddo.c ba`i tho
+ Vi~nh Bie^.t ra^'t ca?m ddo^.ng\. DDa^y la` mo^.t ve^'t thu+o+ng
lo`ng kho' que^n\. Trong ddo+`i, Khe^ co' nhu+~ng ngu+o+`i ba.n ga'i
ra^'t trung tha`nh nhu+ Mo^.ng Trung, Tu+o+`ng Va^n, Nguye^~n Thi.
DDoan la` mo^'i ti`nh no^`ng a^'m tan vo+~ cuo^'i ddo+`i\.
o0o
Khe^ tu+`ng tuye^n bo^': «Tuy tha^n o+? nu+o+'c ngoa`i nhu
+ng ta^m to^i luo^n o+? trong nu+o+'c.»\. Nay ca? tha^n va` ta^m cu?a
Khe^ dda~ tro+? ve^` vo+'i DDa^'t Me.\. Na(m vu+`a qua, chi. Nguye^~n
Thi. Thie^`u co' ghe' tha(m anh trong ngo^i nha` tre^.t ma` nha` chu
+'c tra'ch CS vu+`a xa^y ca^'t o+? ddu+o+`ng Huy`nh DDi`nh Ha?i,Qua^.n
Bi`nh Tha.nh, Gia ddi.nh, kho^ng xa cho+. Ba` Chie^?u\. Khe^ so^'ng
mo^.t mi`nh, ddi chuye^?n ba(`ng xe la(n, su+'c kho?e xuo^'ng do^'c, co
+m nu+o+'c do mo^t ngu+o+`i ba.n tha^m giao te^n Tu+o+`ng Va^n cha(m lo
\. Ngo^i nha` co`n tro^'ng phi'a tru+o+'c, chu+a chia tha`nh pho`ng,
trang tri' so+ sa`i nhu+ng dda^`y nha.c cu., sa'ch vo+? va` tu+ lie^.u
do Khe^ mang tu+` Pha'p ve^`\. Su+. hie^.n die^.n cu?a gia ddi`nh ngu+o
+`i con trai thu+' hai te^n Tra^`n Quang Minh, kie^'n tru'c su+, va`
ca'c cha'u la` mo^.t nie^`m an u?i lo+'n ddo^'i vo+'i Khe^ lu'c xe^'
chie^`u\. Khe^ dda~ trao bo' dduo^'c la.i cho tru+o+?ng nam Tra^`n
Quang Ha?i, mo^.t ta`i na(ng ddang pha't\. Tuy ra^'t kha('ng khi't vo
+'i cha ve^? ti`nh ca?m, Ha?i (va` vo+. la` danh ca Ba.ch Ye^'n) co'
tha'i ddo^. du+'t kho'at ho+n ddo^'i vo+'i che^' ddo^. co^.ng sa?n Ha`
No^.i\. Ha?i chu' tro.ng nhie^`u dde^'n Da^n chu? va` Nha^n quye^`n\.
Ha?i kho^ng bi. nhu+~ng ra`ng buo^.c chi'nh tri. thuo^.c di~ va~ng nhu
+ cha\.
Ca^`u mong Tra^`n Va(n Khe^ the^? hie^.n ddu+o+.c nhu+~ng u
+o+'c mo+ tha thie^'t cuo^'i ddo+`i cu?a anh: pha^n ta'ch, sa('p loa.i
ro^`i sao che'p tu+ lie^.u cho ca'c thu+ vie^.n va` ba?o ta`ng vie^.n
toa`n quo^'c dde^? co' the^? xu+? du.ng trong vie^.c ti`m hie^?u a^m
nha.c da^n to^.c\. Vi. tri' da`nh cho Khe^ trong Nha` Va(n ho'a Vie^.t
Nam la` mo^.t cho^~ ddu+'ng cu?a mo^.t ngu+o+`i khai so+n pha' tha.ch
\.
Nhu+~ng gu+o+ng ma(.t ddu+'ng dda^`u ngo.n so'ng nhu+ Lu+u
Hu+~u Phu+o+'c, Tra^`n Va(n Khe^ va` Tri.nh Co^ng So+n chu+'ng minh su
+'c ma.nh tranh dda^'u cu?a nha.c da^n to^.c a'i quo^'c trong dda.i
chu'ng\. Ne^'u xu+? du.ng ddu'ng hu+o+'ng, ddu'ng cho^~, trie^.t dde^?
va` lie^n tu.c thi` ddo' la` nhu+~ng vu~ khi' tuye^n truye^`n vo^ song
dde^? khi'ch ddo^.ng ca'ch ma.ng, ddie^`u ma` ca'c dda?ng chi'nh tri.
gia` co^~i, chuye^n dda'nh vo~ mie^.ng, cu?a ca'c chi'nh kha'ch xa-
lo^ng, trong va` ngoa`i nu+o+'c, kho^ng la`m no^?i\.
Lu+u Hu+~u Phu+o+'c va` Tra^`n Va(n Khe^ la` nhu+~ng ta`i
na(ng dda'ng tra^n quy'\.
Thu?y Hoa Trang
7.7.2007