SA`I GO`N SAU HIE^.P DDI.NH GENE`VE (20/7/1954) VA` HIE^.N TA.I
irene...@yahoo.com
ng.
www.daiviet.org
SA`I GO`N SAU HIE^.P DDI.NH GENE`VE (20/7/1954) VA` HIE^.N TA.I
Nguye^~n Ly'-Tu+o+?ng
Nha^n nga`y 20/7/2008, ky? nie^.m 54 na(m dda^'t nu+o+'c bi. chia
ddo^i, thu+? nhi`n la.i vai tro` cu?a tha`nh pho^' Sa`i Go`n trong
qua' khu+' va` hie^.n ta.i:
1\. DDi.a vi. cu?a Sa`i Go`n trong li.ch su+? Vie^.t Nam: Sa`i Go`n,
ho`n ngo.c Vie^~n DDo^ng\.
Tru+o+'c the^' ky? thu+' 17, ta.i Mie^`n Nam dda~ co' ca'c da^n
to^.c Phu` Nam, Bo^`n Man, Cha`m, Cha^n La.p (chu'ng ta thu+o+`ng go.i
la` ngu+o+`i Mie^n hay Khmer) dde^'n khai tha'c nhu+~ng cho^~ dda^'t
cao nhu+ vu`ng Tra` Vinh, So'c Tra(ng v.v...DDa so^' pha^`n dda^'t
co`n la.i chu+a co' ngu+o+`i o+? la` mo^.t vu`ng dda^'t me^nh mo^ng,
nhie^`u cho^~ co`n hoang vu, ddo^`ng la^`y nga^.p nu+o+'c vo+'i nhu
+~ng ca'nh ru+`ng tra`m va` ca^y ddu+o+'c mo.c um tu`m, muo^~i mo`ng,
ra('n re^'t, ca' sa^'u, co.p beo, thu' du+~, ddi~a ddo'i\... Qua ca'c
ddo+.t Nam tie^'n, ca'c chu'a Nguye^~n dda~ quy tu. nhu+~ng nhu+~ng ngu
+o+`i da^n co' ma'u phie^u lu+u ma.o hie^?m, co' tinh tha^`n tranh
dda^'u, cho ddi la^.p nghie^.p o+? dda^'t mo+'i\. Ho. dda~ pha?i
ddo^'i dda^`u vo+'i qua^n thu`, vo+'i ma thie^ng nu+o+'c ddo^.c, co.p
beo thu' du+~, ca' sa^'u, ra('n re^'t, muo^~i mo`ng, ddi~a ddo'i\...
Ba`n tay cu?a ho. dda~ du+.ng ne^n nha` cu+?a, ruo^.ng vu+o+`n, la^.p
tha`nh la`ng ma.c\. Tre^n pha^`n dda^'t vo^ chu? na^`y, ai co' su+'c
ma.nh thi` la`m chu?, ai co' co^ng lao kho' nho.c thi` ta.o ne^n
ruo^.ng vu+o+`n, nha` cu+?a, la`ng ma.c\. Tho+`i Hie^`n vu+o+ng
Nguye^~n Phu'c Ta^`n (1649-1687) qua^n ddo^.i cu?a chu'a Nguye^~n
ra^'t hu`ng ma.nh, hai danh tu+o+'ng Nguye^~n Hu+~u Tie^'n va`
Nguye^~n Hu+~u Da^.t dda~ ddem qua^n dda'nh chie^'m 7 huye^.n phi'a
Nam so^ng Lam cu?a vua Le^ chu'a Tri.nh trong 06 na(m va` dda~ ddo^'t
cha'y 03 chie^'c ta`u cu?a Ho`a Lan do Van Liestvel chi? huy o+? tre^n
bie^?n DDo^ng, chi? co`n mo^.t ngu+o+`i so^'ng so't cha.y ve^` Batavia
(Nam Du+o+ng), dda~ la`m cho ta^'t ca? ca'c nu+o+'c trong vu`ng pha?i
kie^ng ne^?\. Vua Cha^n La.p dda~ chi.u tha^`n phu.c chu'a Nguye^~n
va` trie^`u co^'ng ha`ng na(m\. Na(m 1692, dda^`u ddo+`i chu'a
Nguye^~n Phu'c Chu, toa`n bo^. la~nh tho^? Chie^m Tha`nh dda~ thuo^.c
ve^` chu'a Nguye^~n\.
DDe^? ba?o ve^. nhu+~ng no+i co' ngu+o+`i Vie^.t dde^'n khai kha^?
n dda^'t hoang, chu'a Nguye^~n dda~ cho ddo'ng qua^n be^n ca.nh qua^n
ddo^.i Cha^n La.p\. Ta.i nhu+~ng vu`ng dda^'t mo+'i, chu'a Nguye^~n
dda~ cho to^? chu+'c nhu+~ng lu+.c lu+o+.ng tu+. ve^. go^`m co' binh
si~ va` gia ddi`nh cu?a ho. ke^'t ho+.p vo+'i da^n dde^'n ddi.nh cu+,
la^.p nghie^.p\. Ho. dda~ tha`nh la^.p nhu+~ng la`ng go.i la` “ddo^`n
ddie^`n”, tho+`i bi`nh thi` la`m ruo^.ng, khi co' chie^'n tranh thi`
ho. la` lu+.c lu+o+.ng chie^'n dda^'u tu+. ve^.\. DDo' la` chi'nh
sa'ch “ti.nh vi no^ng, ddo^.ng vi binh” dda~ co' tu+` tho+`i Ly',
Tra^`n, Le^\... o+? nu+o+'c ta\.
Lo+.i du.ng lu'c chu' cha'u vua Mie^n la` Na(.c O^ng Cha^n va`
Na(.c O^ng DDa`i tranh quye^`n, chu'a Hie^`n la^'y ly' do ba?o ve^. ngu
+o+`i Vie^.t ne^n ra le^.nh cho Nguye^~n Hu+~u Ca?nh ddem 3000 qua^n
va`o ddo'ng o+? Ba` Ri.a, ba('t ddu+o+.c Na(.c O^ng Cha^n, sau ddo'
tha cho ve^` va` ba('t pha?i trie^`u co^'ng nu+o+'c ta\. Sau khi Na(.c
O^ng Cha^n che^'t, Na(.c O^ng No^.n va` Na(.c O^ng DDa`i tranh nhau
ngo^i vua\. DDa`i qua ca^`u vie^.n vua Xie^m (Tha'i Lan), No^.n thi`
cha.y sang ca^`u cu+'u vo+'i chu'a Nguye^~n\. Qua^n chu'a Nguye^~n
dda'nh Na(.c O^ng DDa`i ta.i Sa`i Go`n, DDa`i bo? cha.y qua Nam Vang
va` che^'t o+? trong ru+`ng\. Chu'a Nguye^~n chia ddo^i nu+o+'c Cha^n
La.p cho Na(.c O^ng Thu (la` con do`ng tru+o+?ng) la`m vua mo^.t nu+?a
nu+o+'c va` Na(.c O^ng No^.n la`m vua pha^`n co`n la.i\. Hai vua Mie^n
dde^`u du+o+'i quye^`n cu?a chu'a Nguye^~n, ha(`ng na(m pha?i trie^`u
co^'ng\. Ngu+o+`i Mie^n (Cha^n La.p) da^`n da^`n suy ye^'u, cho dde^'n
tho+`i chu'a Nguye^~n Phu'c A'nh (1790-1800), thi` co`n la.i 12 thu?
la~nh ngu+o+`i Mie^n chie^'m cu+' 12 vu`ng chung quanh Gia DDi.nh\. Tru
+o+'c khi Nguye^~n Phu'c A'nh tha('ng Ta^y So+n, tho^'ng nha^'t
dda^'t nu+o+'c va`o na(m 1802, ta^'t ca? 12 thu? la~nh ngu+o+`i Mie^n
na^`y dda~ theo ve^` vo+'i o^ng\.
Tu+` tho+`i la^.p quo^'c dde^'n the^' ky? thu+' 10, bie^n gio+'i
nu+o+'c ta mo+'i dde^'n DDe`o Ngang (Ha` Ti~nh sang Qua?ng Bi`nh)\.
Cuo^.c Nam tie^'n tho+`i Le^ Tha'nh To^ng (the^' ky? 15,16) qua^n ta mo
+'i dde^'n DDe`o Ca? (ti?nh Phu' Ye^n)\. Ba?o ve^. va` pha't trie^?n
vu`ng dda^'t mo+'i tu+` DDe`o Ngang tro+? va`o la` co^ng lao cu?a
Nguye^~n Hoa`ng va` con cha'u cu?a o^ng\. Cho dde^'n ddo+`i Nguye^~n
Phu'c Ta^`n (1649-1687), Nguye^~n Phu'c Chu (1691- 1725) thi` ngu+o
+`i Vie^.t mo+'i co' ma(.t o+? vu`ng DDo^`ng Nai, Cu+?u Long (Mie^`n
Nam nga`y nay)\. Die^.n ti'ch xu+' DDa`ng Trong du+o+'i tho+`i ca'c
chu'a Nguye^~n va` ca'c vua nha` Nguye^~n mo+? mang co`n lo+'n ho+n
die^.n ti'ch nu+o+'c Vie^.t Nam tu+` tho+`i DDinh, Le^, Ly', Tra^`n
va` Ha^.u Le^\. No'i le^n ddie^`u ddo' dde^? tha^'y ra(`ng vie^.c nha`
nu+o+'c CSVN hie^.n ta.i xo'a bo? te^n Sa`i Go`n la` phu? nha^.n co^ng
lao cu?a tie^`n nha^n dda~ ba tra(m na(m mo+? mang vu`ng DDo^`ng Nai –
Cu+?u Long tu+'c Mie^`n Nam nu+o+'c Vie^.t cu?a chu'ng ta nga`y nay
\.
To^? tie^n cu?a nhu+~ng ngu+o+`i Mie^`n Nam chi'nh la` da^n Ngu~
Qua?ng va`o (Qua?ng Bi`nh, Qua?ng Tri., Qua?ng DDu+'c (Thu+`a Thie^n),
Qua?ng Nam, Qua?ng Nga~i) nhu+~ng danh tu+o+'ng nhu+ Nguye^~n Hu+~u Ca?
nh (Qua?ng Bi`nh), Nguye^~n Cu+ Trinh (Thu+`a Thie^n), Cha^u Va(n
Tie^'p (Bi`nh DDi.nh), DDo^~ Thanh Nha^n (Thu+`a Thie^n), Nguye^~n
Va(n Tha`nh (Thu+`a Thie^n), Le^ Va(n Duye^.t (Qua?ng Nga~i), Nguye^~n
Va(n Thoa.i (tu+'c Thoa.i Ngo.c Ha^`u, Qua?ng Nam) v.v\...
- Su+. co' ma(.t cu?a ngu+o+`i Hoa (Minh hu+o+ng) du+o+'i tho+`i
ca'c chu'a Nguye^~n:
Du+o+'i tho+`i chu'a Hie^`n Vu+o+ng Nguye^~n Phu'c Ta^`n
(1649-1687) ngu+o+`i Ma~n Cha^u xa^m la(ng Trung Hoa, la^.t ddo^? nha`
Minh, la^.p ra nha` Thanh\. Nhu+~ng ngu+o+`i trung tha`nh vo+'i nha`
Minh dda~ bo? nu+o+'c ra ddi, ddem qua^n ddo^.i va` gia ddi`nh dde^'n
nu+o+'c ta xin theo chu'a Nguye^~n\. Sa'ch “DDa.i Nam Thu+.c Lu.c
Tie^`n Bie^n” va` “DDa.i Nam Lie^.t Truye^.n Tie^`n Bie^n” do Quo^'c Su
+? Qua'n nha` Nguye^~n bie^n soa.n (ghi che'p co^ng nghie^.p ca'c
chu'a va` ca'c co^ng tha^`n tho+`i ca'c chu'a Nguye^~n) cho bie^'t:
“Va`o mo^.t nga`y tha'ng Gie^ng na(m Ky? Mu`i (1679) tu+'c na(m
thu+' 31 du+o+'i trie^`u dda.i chu'a Hie^`n Vu+o+ng, hai quan pho`ng
giu+~ cu+?a bie^?n Tu+ Hie^`n (Thu+`a Thie^n) va` DDa` Na(~ng (Qua?ng
Nam) bo^~ng pha't hie^.n mo^.t ddoa`n chie^'n thuye^`n cu?a Trung
Quo^'c ke'o dde^'n nu+o+'c ta\. Le^.nh ca^'p ba'o ddu+o+.c ngu+.a
tra.m tri`nh ve^` kinh ddo^ Phu' Xua^n (Hue^') va` toa`n bo^. ha?i
qua^n cu?a xu+' DDa`ng Trong ddu+o+.c le^.nh pha?i pho`ng giu+~ cu+?a
bie^?n tha^.t nghie^m nga(.t\. Nhu+ng ddoa`n chie^'n thuye^`n kia dda~
du+`ng la.i o+? ngoa`i kho+i va` mo^.t chie^'c thuye^`n nho? cho+?
pha'i ddoa`n kha'ch dda~ dda'p va`o bo+` vo+'i nhu+~ng le^~ va^.t va`
to+` ta^'u tri`nh ba`y hoa`n ca?nh cu?a ho.: DDo' la` nhu+~ng quan
qua^n nha` Minh, bi. ngu+o+`i Ma~n Cha^u (Nha` Thanh) xa^m la(ng,
kho^ng chi.u khua^'t phu.c cu+o+`ng quye^`n va` dde^? to? lo`ng trung
tha`nh vo+'i nha` Minh ne^n ho. dda~ bo? nu+o+'c ra ddi, dde^'n xu+'
DDa`ng Trong, xin ddu+o+.c phu.c vu. va` the^` hu+'a tuye^.t ddo^'i
trung tha`nh vo+'i chu'a Nguye^~n\. DDa.o qua^n thu+' nha^'t do Du+o
+ng Nga.n DDi.ch (nguye^n To^?ng binh Long Mo^n) chi? huy, vo+'i pho'
tu+o+'ng Hoa`ng Tie^'n\. DDa.o qua^n thu+' hai do Tra^`n Thu+o+.ng
Xuye^n, (nguye^n To^?ng binh o+? Cao Lo^i Lie^m, ti?nh Qua?ng DDo^ng)
chi? huy, vo+'i pho' tu+o+'ng Tra^`n An Bi`nh\. Toa`n bo^. lu+.c lu+o
+.ng cu?a ho. go^`m co' 50 chie^'n thuye^`n vo+'i 3.000 binh si~ va`
gia ddi`nh”\.
Chu'a Hie^`n Vu+o+ng Nguye^~n Phu'c Ta^`n (tu+'c Tha'i To^ng
Hie^'u Trie^'t Hoa`ng DDe^' cu?a nha` Nguye^~n), sinh na(m 1620, le^n
no^'i nghie^.p chu'a cai tri. xu+' DDa`ng Trong tu+` na(m 1648 dde^'n
1687 la` ngu+o+`i anh hu`ng dda~ tu+`ng ddem qua^n dda'nh chie^'m 7
huye^.n phi'a Nam so^ng Lam (Nghe^. An) cu?a ho. Tri.nh trong 6 na(m
va` cu~ng dda~ tie^u die^.t Chie^m Tha`nh va` tho^n ti'nh dda^'t Cha^n
La.p, bie^'n xu+' DDa`ng Trong tha`nh mo^.t nu+o+'c gia`u co', hu`ng
ma.nh va`o ba^.c nha^'t o+? vu`ng DDo^ng Nam A' tho+`i ba^'y gio+`, uy
danh vang do^.i dde^'n nha` Minh, nha` Thanh be^n Trung quo^'c\. Thu+o
+ng nha^n ngu+o+`i Hoa, Nha^.t Ba?n, Ma~ Lai, Tha'i Lan (Xie^m La),
Phi Lua^.t Ta^n va` ca'c nu+o+'c Ta^y Phu+o+ng nhu+ Ho`a Lan, Ta^y ban
Nha, Bo^` DDa`o Nha, Pha'p, Anh v.v\... cu~ng dda~ va`o ra buo^n ba'n o
+? ca'c cu+?a bie^?n nu+o+'c ta, dda~ la`m cho Ho^.i An (Qua?ng Nam)
va` ca'c no+i kha'c o+? xu+' DDa`ng Trong tro+? tha`nh nhu+~ng tha`nh
pho^' thu+o+ng ma~i sa^`m ua^'t\.
DDu+o+.c tin ca^'p ba'o, Hie^`n Vu+o+ng lie^`n trie^.u ta^.p
mo^.t cuo^.c ho.p ta.i Hue^' dde^? ba`n ve^` va^'n dde^` na^`y\. Ca'c
quan trong trie^`u dda~ nha^.n ddi.nh ra(`ng: “Phong tu.c tie^'ng no'i
cu?a ho. dde^`u kha'c, kho' be^` sai du`ng, nhu+ng ho. bi. the^' cu`ng
bu+'c ba'ch dde^'n dda^y thi` kho^ng no+~ cu+. tuye^.t” (DDa.i Nam
Lie^.t Truye^.n Tie^`n Bie^n, ba?n Ha'n va(n, quye^?n 6 to+` 14 b ba?n
di.ch cu?a Tra^`n Vinh Anh, Le^ Ngo.c Bi'ch, Nguye^~n DDu+'c Cung,
Nguye^~n Ly'-Tu+o+?ng, nxb Khai Tri', Sa`i Go`n, 1974 va` DDa.i Nam Thu
+.c Lu.c Tie^`n Bie^n, ba?n di.ch, Ha` No^.i , 1962, q.5 trang 125)
\.
Vo+'i la^.p lua^.n tre^n, trie^`u ddi`nh chu'a Nguye^~n dda~ co'
hu+o+'ng gia?i quye^'t la` cha^'p thua^.n cho ho. va`o ty. na.n o+? nu
+o+'c ta va` ddu+o+.c la`m da^n cu?a chu'a Nguye^~n, phu.c vu. xu+'
DDa`ng Trong\. To+` tri`nh cu?a ca'c quan ta^u le^n chu'a Nguye^~n co'
ddoa.n vie^'t nhu+ sau: “Nay dda^'t DDo^ng Pho^', nu+o+'c Cha^n La.p,
ddo^`ng ruo^.ng phi` nhie^u nghi`n da(.m\. Trie^`u ddi`nh chu+a ro^~i
ma` kinh ly' (khai tha'c, mo+? mang), chi ba(`ng nha^n la^'y su+'c cu?
a ho. cho dde^'n khai tha'c dde^? o+?, la`m mo^.t vie^.c ma` lo+i ba
ddie^`u” (DDa.i Nam Thu+.c Lu.c Tie^`n Bie^n, ba?n di.ch, Ha` No^.i,
1962, q.5 tr.125)\. Chu'a theo lo+`i ba`n, be`n dda(.t ye^'n tie^.c u?
y la.o khen thu+o+?ng, trao cho quan chu+'c, khie^'n dde^'n o+? dda^'t
DDo^ng Pho^'\.
Ho. dda~ ddu+o+.c chu'a Nguye^~n cho va`o khai pha' vu`ng Be^'n
Tre, My~ Tho, Cho+. Lo+'n, Bie^n Ho`a\... nga`y nay\. Ho. la^.p cho+. o
+? bo+` so^ng, mo+? so`ng ba`i, to^? chu+'c ha`nh cha'nh, kie^?m tra
da^n so^', thu thue^' ruo^.ng, dda^'t, thue^' be^'n ddo`, thue^'
buo^n ba'n dde^? nuo^i qua^n va` no^.p cho chu'a Nguye^~n\. Ho. co'
co^ng de.p ye^n ca'c cuo^.c no^?i loa.n cu?a ngu+o+`i Mie^n o+? trong
vu`ng\. Thuye^`n buo^n Qua?ng DDo^ng, Qua?ng Ta^y, Phu'c Kie^'n dde^'n
buo^n ba'n, ba` con ngu+o+`i Hoa nghe tin ti`m dde^'n la^.p nghie^.p
\... dda~ bie^'n vu`ng na^`y tha`nh mo^.t no+i tru` phu'\. Ve^` sau,
pho' tu+o+'ng la` Hoa`ng Tie^'n no^?i loa.n gie^'t chu? tu+o+'ng la` Du
+o+ng Nga.n DDi.ch dde^? tranh quye^`n\. Chu'a Nguye^~n ra le^.nh cho
Nguye^~n Hu+~u Ca?nh (Kha^m Sai Kinh Lu+o+.c o+? Bie^n Ho`a) ddem
qua^n ba('t Hoa`ng Tie^'n gie^'t ddi, ro^`i ddu+a si~ quan ngu+o+`i
Vie^.t va`o chi? huy li'nh ngu+o+`i Minh, cho la^.p ra nhu+~ng la`ng
da`nh cho ngu+o+`i Hoa go.i la` Minh hu+o+ng\.
Tra^`n Thu+o+.ng Xuye^n, la` ngu+o+`i co' co^ng lo+'n trong
vie^.c bi`nh ddi.nh nu+o+'c Cha^n La.p, va`o sinh ra tu+?, nhie^`u
tra^.n dda'nh tha('ng ngu+o+`i Mie^n, ddem la.i o^?n ddi.nh cho da^n
chu'ng\. Sau khi qua ddo+`i, da^n nhu+~ng no+i o^ng dda~ ddo'ng qua^n
tra^'n nha^.m, la^.p dde^`n tho+` dde^? nho+' o+n\. Hie^.n nay ta.i
Bie^n Ho`a va` Vi~nh Long dde^`u co' dde^`n tho+` Tra^`n Thu+o+.ng
Xuye^n\. Con trai cu?a o^ng la` Tra^`n DDa.i DDi.nh cu~ng dda~ phu.c
vu. chu'a Nguye^~n va` ddu+o+.c phong la`m To^?ng binh, la` ngu+o+`i
trung tha`nh, ngay tha(?ng, la^.p ddu+o+.c nhie^`u co^ng va` cu~ng ddu
+o+.c ghi te^n va`o su+? sa'ch\.
Ma.c Cu+?u o+? Ha` Tie^n la` ngu+o+`i Lo^i Cha^u, ti?nh Qua?ng
DDo^ng, trung tha`nh vo+'i nha` Minh, kho^ng chi.u theo ta^.p tu.c cu?
a nha` Thanh (Ma~n Cha^u), ddem gia ddi`nh theo ddu+o+`ng bie^?n cha.y
ve^` phu+o+ng Nam, dde^'n dda^'t Sa`i Ma.t nu+o+'c Cha^n La.p
(Kampuchia), chie^u du. ngu+o+`i Hoa, Ma~ Lai, Nam Du+o+ng, A^'n
DDo^., Cha^n La.p (Mie^n)\... dde^'n tu. ta^.p buo^n ba'n, be`n mo+?
so`ng ba.c kie^'m lo+`i; la.i ga(.p ddu+o+.c ha^`m cho^n gia^'u tie^`n
ba.c ne^n cha(?ng bao la^u tro+? ne^n gia`u co', be`n bo? Sa`i Ma.t
ddi dde^'n xu+' Phu+o+ng Tha`nh, chie^u du. da^n phie^u ba.t ca'c no+i
dde^'n Phu' Quo^'c, Ca^`n Bo^.t, Gia' Khe^, Luo^'ng Ca`y, Hu+o+ng U'c,
Ca` Ma^u la^.p ddu+o+.c 7 xa~\. Nghe ddo^`n no+i a^'y thu+o+`ng co'
tie^n hie^.n ra tre^n so^ng ne^n dda(.t te^n la` Ha` Tie^n\. DDa^'t
na^`y du+.a va`o nu'i, do.c theo bie^?n co' the^? tu. ta^.p buo^n ba'n
la`m gia`u ddu+o+.c\.
Ngu+o+`i nu+o+'c Xie^m (Tha'i Lan) thu+o+`ng dde^'n xa^m pha.m,
da^n Cha^n La.p nghe gia(.c dde^'n be`n bo? cha.y, Ma.c Cu+?u ba^'t
dda('c di~ pha?i xin ha`ng tu+o+'ng Xie^m, ddu+o+.c vua Xie^m cho o+?
ta.i nu'i Va.n Tue^'\. Nha^n nu+o+'c Xie^m co' no^.i bie^'n, o^ng
lie^`n bo? nu'i Va.n Tue^' ve^` dda^'t Lu~ng Ky`, da^n phie^u ba.t
ve^` vo+'i o^ng mo^~i nga`y mo^.t ddo^ng\. Nha^.n tha^'y dda^'t Lu~ng
Ky` cha^.t he.p ne^n o^ng do+`i ve^` Phu+o+ng Tha`nh, da^n buo^n ba'n
theo ve^` vo+'i o^ng ca`ng nga`y ca`ng ddo^ng, cha(?ng ma^'y cho^'c
dda^'t Phu+o+ng Tha`nh ca`ng nga`y ca`ng pho^`n thi.nh\.
Lu'c ba^'y gio+` chu'a Nguye^~n Phu'c Chu (1691- 1725) ddang cai
tri. xu+' DDa`ng Trong,la` ngu+o+`i va(n vo~ kie^m toa`n, tie^'ng ta(m
lu+`ng la^~y dde^'n ta^.n nha` Thanh va` ca'c nu+o+'c DDo^ng Nam A',
ngu+o+`i Trung Hoa, Nha^.t Ba?n va` A^u Cha^u to+'i buo^n ba'n ta^'p
na^.p o+? ca'c cu+?a bie^?n, nha^'t la` Ho^.i An\. Ngu+o+`i Hoa va` ngu
+o+`i Vie^.t tuy kha'c tie^'ng no'i nhu+ng cu`ng chung mo^.t va(n tu+.
(chu+~ Ha'n) ne^n Ma.c Cu+?u tuy o+? xa ma` cu~ng bie^'t ro~ tin tu+'c
\. Nha^n co' ngu+o+`i ba.n la` To^ Qua^n, khuye^n Ma.c Cu+?u: “Ngu+o
+`i Cha^n la.p ti'nh ti`nh gian xa?o, thie^'u trung ha^.u, ne^n theo
ve^` vo+'i chu'a Nguye^~n dde^? va.n nha^'t co' ddie^`u gi` co`n co'
cho^~ nho+` ca^.y la^u da`i”\. Ma.c Cu+?u nghe theo\. Tha'ng 8 na(m
Ma^.u Ty' (1708) tu+'c na(m thu+' 17 ddo+`i chu'a Nguye^~n Phu'c Chu,
Ma.c Cu+?u cu`ng dda`n em la` Tru+o+ng Ca^`u, Ly' Xa' mang le^~ va^.t
dde^'n Hue^' ye^'t kie^'n chu'a Nguye^~n, da^ng dda^'t Ha` Tie^n\.
Nguye^n dda^'t na^`y la` do chi'nh Ma.c Cu+?u khai pha', xa^y du+.ng
ne^n\. Chu'a Nguye^~n kho^ng nho.c co^ng chinh chie^'n ma` co', la.i
tha^'y bo.n ho. tu+o+'ng ma.o oai hu`ng, to+'i lui cung ki'nh va` co'
lo`ng trung tha`nh be`n thu nha^.n dda^'t mo+'i na^`y, dda(.t te^n la`
tra^'n Ha` Tie^n, phong cho Ma.c Cu+?u la`m To^?ng binh\. Ma.c Cu+?u
ddu+o+.c chu'a Nguye^~n ban cho a^'n kie^'m, co+` hie^.u, ddu+o+.c
quye^`n cai tri. da^n tre^n mo^.t da?i dda^'t bao go^`m vu`ng Ha`
Tie^n, Cha^u DDo^'c, Ra.ch Gia', Long Xuye^n, Ca` Ma^u\... nga`y nay\.
Chu'a cho mo+? ye^'n tie^.c khoa?n dda~i ro^`i tie^~n cha^n ra ve^`\.
Mo.i ngu+o+`i dde^`u hoan hy? vui mu+`ng\.
Vo+'i danh nghi~a quan To^?ng Binh cu?a chu'a Nguye^~n, danh
chi'nh ngo^n thua^.n, Ma.c Cu+?u cho xa^y tha`nh qua'ch, to^? chu+'c
qua^n ddo^.i, ha`nh cha'nh, dda(.t quan cai tri. ta.i ddi.a phu+o+ng,
xa^y du+.ng co+ so+?, kie^?m tra da^n so^', chie^u hie^`n dda~i si~,
ddo'n tie^'p nha^n ta`i, to^? chu+'c la`ng ma.c, khai kha^?n dda^'t
hoang\... da^n chu'ng theo ve^` mo^~i nga`y mo^.t ddo^ng, cha(?ng bao
la^u Ha` Tie^n tro+? tha`nh pho^' thi. pho^`n hoa, ddo^ ho^.i\. O^ng
ma^'t na(m 1735, hu+o+?ng tho. 80 tuo^?i\. O^ng la` ngu+o+`i dda~
ddo'ng go'p co^ng lao ra^'t lo+'n cho vie^.c bi`nh ddi.nh mo+? mang
vu`ng Cha^u DDo^'c, Ha` Tie^n, Long Xuye^n, Ra.ch Gia', Ca` Mau nga`y
nay, ddu+o+.c ta(.ng chu+'c Nhai tra^'n Thu+o+.ng tru. quo^'c DDa.i tu
+o+'ng qua^n Vo~ nghi. co^ng, na(m 1823 du+o+'i tho+`i vua Minh ma.ng,
o^ng ddu+o+.c phong Thua^.n Nghi~a Trung DDa(?ng Tha^`n, cho phe'p
da^n xa~ My~ DDu+'c o+? Ha` Tie^n ddu+o+.c tho+` tu+. nhu+ cu~\.
Con o^ng la` Ma.c Thie^n Tu+', mo^.t ngu+o+`i va(n vo~ song toa`n
vu+`a la` danh tu+o+'ng dda'nh DDo^ng de.p Ba('c, giu+~ vu+~ng giang so
+n, mo+? ro^.ng bo+` co~i; vu+`a la` nha` tho+, nha` va(n, dda~ la^.p
ra Chie^u Anh ca'c tie^'p dda~i nha^n ta`i, co' ta'c pha^?m Ha` Tie^n
Tha^.p Vi.nh dde^? la.i cho ddo+`i sau\. Khi Ta^y So+n no^?i le^n,
chu'a Nguye^~n bi. gie^'t, o^ng theo pho` chu'a Nguye^~n Phu'c A'nh lu
+u la.c qua Xie^m, bi. ngu+o+`i Xie^m ba('t giam va` che^'t trong tu`
\.
Ho. Ma.c vi` trung tha`nh vo+'i nha` Minh, kho^ng chi.u la`m to^i
ngu+o+`i Ma~n Cha^u (nha` Thanh), dda~ bo? nu+o+'c ra ddi dde^'n quy
thua^.n chu'a Nguye^~n va` tra?i qua nhie^`u ddo+`i tra^'n giu+~ vu`ng
bie^n cu+o+ng, va`o sinh ra tu+?, mo+? mang bo+` co~i, xa^y du+.ng
pho^' cho+., la`ng ma.c la`m cho dda^'t Ha` Tie^n tro+? ne^n pho^`n
thi.nh\. Ho. Ma.c dda~ ta^.n trung vo+'i chu'a Nguye^~n, mo^.t lo`ng
che^'t so^'ng vo+'i que^ hu+o+ng da^n to^.c Vie^.t Nam
Ngu+o+`i Hoa ddo^'i vo+'i nu+o+'c ta tho+`i ddo', tuy ngo^n ngu+~
ba^'t ddo^`ng nhu+ng cu`ng chung mo^.t va(n tu+. (chu+~ ha'n) ne^n
vie^.c giao thie^.p giu+~a ho. vo+'i ta kho^ng kho' kha(n la'm\.
So^'ng o+? nu+o+'c ta mo^.t tho+`i gian, ho. da^`n da^`n hie^?u va`
no'i ddu+o+.c tie^'ng Vie^.t, tra?i qua mo^.t hai the^' he^., con
cha'u cu?a ho. dda~ thu+.c su+. tro+? tha`nh ngu+o+`i Vie^.t\.
Trong cuo^.c Nam tie^'n, ngu+o+`i Vie^.t dda~ kho^ng ddi sa^u
va`o vu`ng Ru+`ng La' (la` vu`ng dda^'t do.c theo quo^'c lo^. I tu+`
Phan Thie^'t dde^'n Long Kha'nh nga`y nay) theo kie^?u ta(`m a(n da^u,
ma` la.i theo ddu+o+`ng bie^?n xa^m nha^.p vu`ng Ba` Ri.a, DDo^`ng
Nai, Be^'n Tre, My~ Tho, Vi~nh Long, Ca^`n Tho+, Long Xuye^n\...
Sau khi Sa`i Go`n, Gia DDi.nh, Bie^n Ho`a dda~ thuo^.c ve^` ngu+o
+`i Vie^.t thi` vu`ng Ru+`ng La' ddu+o+ng nhie^n la` pha^`n la~nh
tho^? cu?a nu+o+'c ta\. Nhu+ng ma~i cho dde^'n giu+~a the^' ky? 19,
khi ngu+o+`i Pha'p do`m ngo' nu+o+'c ta thi` vu`ng na^`y mo+'i ddu+o
+.c khai tha'c\. DDa^`u the^' ky? 20, khi thu+.c da^n Pha'p mo+? mang
quo^'c lo^. I no^'i lie^`n Sa`i Go`n vo+'i Phan Thie^'t thi` vu`ng
na^`y ca`ng pha't trie^?n ma.nh nha^'t la` nga`nh khai tha'c go^~ va`
la^.p ca'c ddo^`n ddie^`n cao su, ca` phe^ va` tro^`ng ca^y a(n tra'i
\... Sau 1954, du+o+'i tho+`i To^?ng Tho^'ng Ngo^ DDi`nh Die^.m,
chi'nh quye^`n Vie^.t Nam Co^.ng Ho`a dda~ ddu+a da^n tu+` mie^`n
Trung va` mie^`n Ba('c va`o va` nha^'t la` sau 1975, khi dda^'t nu+o
+'c ho`a bi`nh toa`n bo^. vu`ng na^`y, tu+` bo+` bie^?n cho dde^'n
ta^.n ru+`ng sa^u dda~ tra`n nga^.p ngu+o+`i Vie^.t dde^'n ddi.nh cu+,
sinh so^'ng\.
Xin tri'ch da^~n mo^.t va`i su+? lie^.u chu+'ng minh su+. quan
tro.ng cu?a Sa`i Go`n (Gia DDi.nh) ddo^'i vo+'i da^n to^.c Vie^.t Nam:
Sa'ch DDa.i Nam Thu+.c Lu.c Chi'nh Bie^n, DDe^. I Ky?, , 1963,
trang 113 ghi la.i co^ng ta'c xa^y tha`nh Gia DDi.nh va`o na(m Canh
Tua^'t (1790) du+'o+i tho+`i chu'a Nguye^~n Phu'c A'nh nhu+ sau:
“Tha`nh dda('p theo kie^?u ba't qua'i, mo+? ta'm cu+?a, o+? giu
+~a la` cung ddie^.n, be^n ta? du+.ng nha` Tha'i Mie^'u, phi'a sau
mie^'u la` kho ta`ng, be^n hu+~u dda(.t cu.c che^' ta.o, chung quanh
la` nha` tranh cho qua^n tu'c ve^. o+?\. Giu+~a sa^n du+.ng ky` dda`i
ba ta^`ng, tre^n la`m toa` vo.ng dda^?u ba't gia'c, ban nga`y ke'o co
+`, ban dde^m thi` ke'o dde`n la`m hie^.u cho ca'c qua^n\. Tha`nh xa^y
xong go.i te^n la` kinh tha`nh Gia DDi.nh\... Ta'm cu+?a tha`nh dde^`u
xa^y ba(`ng dda' ong, phi'a Nam la` cu+?a Ca`n Nguye^n va` cu+?a Ly
Minh, phi'a Ba('c la` cu+?a Kho^n Ha^.u va` cu+?a Kha?m Hie^?m, phi'a
DDo^ng la` cu+?a Cha^'n Hanh va` cu+?a Ca^'n Chi?, phi'a Ta^y la` cu+?
a To^'n Thua^.n va` cu+?a DDoa`i Duye^.t\. Ngang do.c co' ta'm ddu+o
+`ng, DDo^ng sang Ta^y da`i 131 tru+o+.ng 2 thu+o+'c\. Nam sang Ba('c
cu~ng the^', cao 13 thu+o+'c, cha^n da`y 7 tru+o+.ng 5 thu+o+'c\.
Phi'a ngoa`i tha`nh la` ha`o, ha`o ro^.ng 10 tru+o+.ng 5 thu+o+'c,
sa^u 14 thu+o+'c, co' ca^`u treo ba('c ngang\. Chu vi ngoa`i tha`nh
la` 794 tru+o+.ng\. O+? ngoa`i la` ddu+o+`ng pho^' cho+. bu'a, do.c
ngang la lie^.t dde^`u co' thu+' tu+.\. Hai be^n ddu+o+`ng quan dde^`u
tro^`ng ca^y thi'ch nghi, go.i la` ddu+o+`ng thie^n ly'”\.
(chu' thi'ch: Toa` vo.ng dda^?u ba't gia'c la` xa^y theo kie^?u ba't
gia'c kho^ng co' ma'i che\. Co' ma'i thi` go.i la` vo.ng la^u)
Na(m 1822, mo^.t pha'i ddoa`n Anh Quo^'c do o^ng Crawfurd da^~n
dda^`u co' ye^'t kie^'n Ta? Qua^n Le^ Va(n Duye^.t, To^?ng Tra^'n Gia
DDi.nh\. Trong di.p na^`y, Crawfurd dda~ co' nha^.n xe't nhu+ sau:
“DDa^y la` la^`n dda^`u tie^n to^i to+'i Saigun (Sa`i Go`n) va`
Pingeh (Be^'n Nghe')\. Va` to^i ba^'t ngo+` tha^'y ra(`ng no' kho^ng
thua gi` kinh ddo^ nu+o+'c Xie^m\. Ve^` nhie^`u ma(.t, tro^ng no' co`n
sa^`m ua^'t ho+n, kho^ng khi' ma't me? ho+n, ha`ng hoa' phong phu' ho
+n, gia' ca? ho+.p ly' ho+n va` an ninh o+? dda^y ra^'t to^'t, ho+n
nhie^`u kinh tha`nh ma` chu'ng to^i dda~ ddi qua\. To^i co' ca?m gia'c
nhu+ dda^y la` mo^.t vu+o+ng quo^'c ly' tu+o+?ng”
(tri'ch Nguye^~n Thanh Lie^m: Ti`m hie^?u va(n hoa' DDo^`ng Nai – Cu+?
u Long, dda(ng tre^n Ta^.ïp san Ti`m Hie^?u Va(n Hoa' DDo^`ng Nai - Cu
+?u Long, so^' 2, trang 31)
Crawfurd cu~ng dda~ nha^.n xe't ve^` sinh hoa.t cu?a tha`nh pho^'
Sa`i Go`n du+o+'i tho+`i Le^ Va(n Duye^.t, nhu+ sau:
“Tha`nh pho^' Saigun (Sa`i Go`n) kho^ng xa bie^?n, co' le~ ca'ch
ddo^. 50 da(.m; tha`nh pho^' Pingeh (Be^'n Nghe') ga^`n ddo' ca'ch
tha`nh pho^' Saigun (Sa`i Go`n) ddo^. 3 da(.m\. Dinh to^?ng tra^'n
kha' ddo^` so^. va` uy nghie^m\. Ca'c tha`nh tri` na(`m o+? bo+` so^ng
An Tho^ng Ha`\. No+i dda^y buo^n ba'n sa^`m ua^'t\. Da^n xie^u ta'n to
+'i dda^y ddu+o+.c to^?ng tra^'n cho nha^.p ho^. ti.ch, qua mo^.t hai
ddo+`i dda~ tro+? tha`nh ngu+o+`i Gia DDi.nh\. DDo^ng nha^'t no+i
dda^y la` da^n Trung Hoa\. Ca'c da^n to^.c no+i dda^y ddu+o+.c nha` nu
+o+'c ba?o ho^. va` ho. dde^`u co' nghi~a vu. nhu+ nhau\. Ta^'t ca?
dde^`u ddu+o+.c so^'ng trong ba^`u kho^ng khi' an la`nh\. Tro^.m cu+o
+'p kho^ng co'\. Ngu+o+`i a(n ma`y ra^'t hie^'m\. To^?ng tra^'n ra^'t
nha^n tu+`, tha thu+' ca? bo.n gia(.c, bo.n phi?, bo.n tro^.m cu+o+'p
a(n na(n\. Nhu+ng o^ng la.i ra^'t ta`n ba.o vo+'i bo.n co^' ti`nh
kho^ng chi.u quy phu.c trie^`u ddi`nh\. Chu+a o+? dda^u ky? cu+o+ng
phe'p nu+o+'c ddu+o+.c to^n tro.ng nhu+ o+? dda^y\. Mo^.t vi. quan
nho? ra ddu+o+`ng ghe.o ga'i cu~ng bi. ca'ch chu+'c lu+u dda`y\. Mo^.t
ddu+'a con vo^ le^~ chu+?i me., to^?ng tra^'n bie^'t ddu+o+.c cu~ng
bi. pha.t ra^'t na(.ng\.
“O+? dda^y chu'ng to^i mua ddu+o+.c ra^'t nhie^`u lu'a ga.o, nga`
voi, su+`ng te^ gia'c, ca'c ha`ng to+ lu.a, ddu~i tha^.t dde.p\. Tu+`
ca'c no+i, da^n ddi thuye^`n theo ca'c ke^nh ra.ch le^n ba'n cho
chu'ng to^i\. Nhi`n da^n chu'ng ha^n hoan vui ve?, chu'ng to^i bie^'t
da^n no ddu?\. Nhie^`u ngu+o+`i ra^'t ki'nh tro.ng vi. to^?ng tra^'n
cu?a ho.\.
“Con ngu+o+`i na`y i't ho.c\. Nhu+ng la. lu`ng thay la` co' ddu+o
+.c ca'i nhi`n co+?i mo+? ho+n nhu+~ng dda.i tha^`n va` ca? nha` vua
ho.c ro^.ng, la`u kinh su+? cu?a Kho^?ng Gia'o\. Nga`i so^'ng thanh
lie^m, muo^'n mo+? mang dda^'t Gia DDi.nh na`y tru` phu' ho+n mo.i
quo^'c gia kha'c o+? trong vu`ng Bie^?n DDo^ng” (sddd, trang 32)\.
Na(m 1863, Pha.m Phu' Thu+' ddi theo pha'i ddoa`n Phan Thanh Gia?
n va`o Sa`i Go`n dde^? ddi qua Pha'p thu+o+ng lu+o+.ng chuo^.c la.i 03
ti?nh mie^`n DDo^ng Nam Ky` bi. Pha'p chie^'m ddo'ng du+o+'i tho+`i
vua Tu+. DDu+'c\. O^ng dda~ co' nha^.n xe't ve^` tha`nh pho^' Sa`i
Go`n va`o tho+`i ddo' nhu+ sau:
“Tru+o+'c dinh soa'i phu?, be^n kia ddu+o+`ng ddi la` no+i la`m
vie^.c cu?a tham bie^.n (1)\. Be^n tay ma(.t, ca'ch va`i tra(m tru+o
+.ng, xa^y so+? xem xe't khi' ha^.u (2); be^n tay tra'i la` nha` o+?
cu?a ca'c quan tham ta'n (3) va` la~nh binh\. Tie^'p theo ddo' la` kho
thuo^'c su'ng\. Ca'ch chu+`ng mo^.t da(.m, o+? phi'a tru+o+'c va` be^n
tra'i la` ba~i ta^.p ba('n su'ng tay (4)\. Sau dinh soa'i phu?, du+.ng
mo^.t vo.ng ga'c, tre^n nho.n, du+o+'i vuo^ng, cha^n ro^.ng va`i tru+o
+.ng, cao dde^'n na(m thu+o+'c, ro^~ng o+? giu+~a va` co' xa^y ba^.c
thoai thoa?i, gio^'ng hi`nh ky` dda`i\. Xa mo^.t chu't, be^n tay ma(.t
va` be^n tay tra'i dinh (5) la` tru. so+? cu?a phu? Ta^n Bi`nh\. Phi'a
DDo^ng Be^'n Nghe' la` kho, go^`m ho+n mu+o+`i da~y nha` lo+.p ba(`ng
la' “pha.n ca'i” (6), chu+'a go^~, sa('t cu`ng mo.i va^.t lie^.u
ke^`nh ca`ng\. Ke^' theo la` tra.i li'nh va` xu+o+?ng su+?a chu+~a
thuye^`n sa('t va` ke^' theo nu+~a la` kho chu+a than dda'\. Phi'a
Ta^y Be^'n Nghe', la` nha` o+? cu?a ca'c quan bo^' chi'nh, a'n sa't
Ta^y va` nha` o+? cu?a so+? ca?ng; ngoa`i cho^~ o+? cu?a qua^n ra,
tu`y theo vu`ng dda^'t, ngu+o+`i ta chia ra tu+`ng khu, no+i na`y thi`
xa^y du+.ng pho^' xa', nha` ta^`ng cho nhu+~ng ngu+o+`i buo^n ba'n va`
no+i kia thi` ve't cu+?a, dda`o mu+o+ng hoa(.c la`m ddu+o+`ng, dda('p
lo^.\. Ca'c thu+' co+ xa?o cu?a phu+o+ng Ta^y nhu+ ma'y luye^.n the'p,
ma'y xay bo^.t ma'y ddie^.n lo^i dde^? truye^`n tin, dde^`u dda~ ddu+o
+.c du`ng.”
(tri'ch Nha^.t Ky' DDi Ta^y cu?a Pha.m Phu' Thu+', ba?n di.ch cu?a
Quang Uye^?n, nha` xua^'t ba?n DDa` Na(~ng, 1999, trang 58)
Chu' thi'ch: (1) inspecteur des affaires indige`nes (2) dda`i khi' tu
+o+.ng (chie^m ha^.u so+?) (3) tham mu+u (4) pha'o thu? tru+o+`ng (5)
tu+'c dinh soa'i phu? (6) tre hay du+`a nu+o+'c\.
Na(m 1894 (Tha`nh Tha'i thu+' 6), nha^n di.p Toa`n quye^`n De
Lanessan ve^` Pha'p, Hoa`ng Cao Kha?i, ddang giu+~ chu+'c Phu. chi'nh
dda.i tha^`n, Tha'i tu+? thie^'u ba?o, Vo~ hie^?n ddie^.n dda.i ho.c
si~, Kha^m sai Ba('c Ky` kinh lu+o+.c dda.i su+' tu+o+'c Die^n ma^.u tu
+?, hie^.u Tha'i Xuye^n\... tu+` Hue^' va`o Gia DDi.nh dde^? tri`nh ba?
n du+. tha?o tho?a u+o+'c\... la^`n dda^`u tie^n ddu+o+.c dda(.t cha^n
le^n dda^'t Sa`i Go`n – Gia DDi.nh, dda~ pha?i nga.c nhie^n kha^m
phu.c su+. tru` phu', thi.nh vu+o+.ng cu?a mie^`n Nam:
“DDa^'t Gia DDi.nh nguye^n la` dda^'t cu?a ba?n trie^`u tu+` tho
+`i long hu+ng (tho+`i du+.ng nghie^.p cu?a nha` Nguye^~n), tu+` nga`y
thuo^.c quye^`n cai tri. cu?a nu+o+'c Pha'p, ke^? dda~ ho+n 30 na(m
ro^`i, xe thuye^`n ke'o dde^'n nhu+ go'p gio', be^'n ddo`, ddu+o+`ng
sa', qua'n cho+. ddu+o+.c mo+? mang mo^~i nga`y mo^.t dde.p dde?,
tha^'y ddu+o+.c su+. tu+o+i to^'t sa^`m ua^'t”\.
(tri'ch va(n bia cu?a Le^ Va(n Duye^.t do Hoa`ng Cao Kha?i la^.p nga`y
1 tha'ng 8 na(m 1894 tu+'c 1 tha'ng 7 na(m Gia'p Ngo., Tha`nh Tha'i thu
+' 6, nguye^n ba?n Ha'n va(n, do Nguye^~n Ly'-Tu+o+?ng di.ch ra quo^'c
va(n, dda(ng trong sa'ch Nha` Be` Nu+o+'c Cha?y Chia Hai, 2003, trang
85)
Va` dda^y, ta^m ti`nh cu?a mo^.t ho.c sinh tu+` Ba('c di cu+ va`o
Sa`iGo`n na(m 1954, dda~ so sa'nh Sa`i Go`n vo+'i ca'c tha`nh pho^' lo
+'n cu?a Mie^`n Ba('c nhu+ sau:
“To^i vo^'n la` mo^.t ca^.u be' Ba('c Ky`, nga^y ngo^, theo gia
ddi`nh va`o Nam na(m 1954, ngu+o+`i lo+'n go.i ddo' la` cuo^.c di cu+
tra'nh na.n Co^.ng Sa?n, co`n to^i, vo+`i tuo^?i 12 lu'c ddo', chi? ddo
+n thua^`n cho la` mo^.t cuo^.c phie^u lu+u hu+'a he.n nhie^`u ly'
thu'\. Que^ to^i la` mo^.t la`ng ngoa.i o^ tha`nh pho^' Ha?i Pho`ng,
ha`ng nga`y to^i cuo^'c bo^. khoa?ng 2 ca^y so^' le^n ti?nh ho.c,
cuo^.c so^'ng nu+?a, ti?nh nu+?a que^ dda~ cho to^i ddu+o+.c nhi`n nhu
+~ng va(n minh cu?a ddo+`i so^'ng tho+`i ddo', nghi~a la` kho^ng la.
lu`ng gi` vo+'i nhu+~ng ma'y mo'c, xe co^.,v.v\... nhu+ng khi bie^'t
ddu+o+.c gia ddi`nh to^i se~ di cu+ va`o Nam, lo`ng to^i va^~n cu+'
no^n nao khi nghi~ ra(`ng, mai kia to^i se~ ddu+o+.c dde^'n Sa`i Go`n,
lu'c ddo' co' my~ danh la` “Ho`n Ngo.c Vie^~n DDo^ng”, ma` theo lo+`i
cu?a mo^.t vi. Linh Mu.c quen vo+'i gia ddi`nh to^i, dda~ co' di.p
ghe' qua ke^? la.i, thi` Sa`i Go`n la` mo^.t tha`nh pho^' dde`n
ddie^.n sa'ng suo^'t dde^m, xe taxi, xe xi'ch lo^ ma'y cha.y nhu+
ma('c cu+o+~i, ngu+o+`i bi`nh da^n thi` co' xe buy't, cu+' na(m mu+o
+`i phu't la.i co' mo^.t chuye^'n, su+. ddi la.i nga`y dde^m ta^'p
na^.p\. DDu'ng la` no+i pho^`n hoa ddo^ ho^.i\. Ngoa`i lo`ng ha'o hu
+'c muo^'n so+'m bie^'t mo^.t tha`nh pho^' no^?i tie^'ng ra, to^i
kho^ng co`n mo^.t y' nghi~ na`o kha'c” (Nguye^~n Va(n Ho.c, ta^.p san
Bie^.t DDo^.ng Qua^n so^' 17, pha't ha`nh ta.i California Hoa Ky`,
tha'ng 4/2006, trang 10)
Kho^ng pha?i chi? co' the^' he^. 1954 mo+'i mo+ u+o+'c ddu+o+.c
tha^'y ta^.n ma('t Tha`nh pho^' Sa`i Go`n ma` ngay sau 1975, bie^'t
bao thanh nie^n, ca'n bo^., chie^'n si~, ddo^`ng ba`o o+? Mie^`n Ba('c
cu~ng mo+ u+o+'c ddu+o+.c ddi va`o Nam mo^.t chuye^'n cho bie^'t Sa`i
Goin\. Ngu+o+`i Mie^`n Ba('c ddu+o+.c dda(.t cha^n dde^'n Sa`i Go`n
cu~ng nhu+ ddu+o+.c ddi ra ngoa.i quo^'c va^.y!
Tru+o+'c 1954, ma(.c du` dda^'t nu+o+'c ddang o+? trong ti`nh
tra.ng chie^'n tranh, nhu+ng Sa`i Go`n va^~n nhu+ ho^`i tha'i bi`nh,
kho^ng bi. Vie^.t Minh pha' hoa.i\. Tu+` 1954 tro+? ve^` sau, du+o+'i
tho+`i To^?ng Tho^'ng Ngo^ DDi`nh Die^.m cu~ng nhu+ tho+`i To^?ng
Tho^'ng Nguye^~n Va(n Thie^.u, no'i chung la` du+o+'i che^' ddo^.
Vie^.t Nam Co^.ng Ho`a, Sa`i Go`n ca`ng pha't trie^?n ho+n nu+~a\.
Ne^'u ke^? tu+` tho+`i ca'c chu'a Nguye^~n cho dde^'n 1975, tra?i qua
ha`ng ma^'y tra(m na(m vo+'i ha`ng trie^.u trie^.u ngu+o+`i dda~ go'p
co^ng su+'c mo^` ho^i va` ca? xu+o+ng ma'u cu?a mi`nh dde^? mo+? mang,
xa^y du+.ng Mie^`n Nam, xa^y du+.ng Sa`i Go`n xu+'ng vo+'i te^n “Ho`n
Ngo.c Vie^~n DDo^ng”\.
Sa`i Go`n la` tha`nh pho^' quan tro.ng nha^'t ve^` kinh te^',
va(n hoa', chi'nh tri. cu?a nu+o+'c Vie^.t Nam, la` tha`nh pho^'
quo^'c te^', tha`nh pho^' dda va(n hoa' go^`m ddu? mo.i sa('c da^n,
mo.i ngo^n ngu+~; la` no+i mo.i ngu+o+`i ddu+o+.c so^'ng ha.nh phu'c,
ye^n o^?n la`m a(n, no+i dda^'t la`nh chim dda^.u, no+i mo.i ngu+o+`i
mo+ u+o+'c, ti`m dde^'n la^.p nghie^.p\... Sa`i Go`n la` tru.c giao
tho^ng quo^'c te^', ddu+o+`ng bo^., ddu+o+`ng bie^?n, ddu+o+`ng ha`ng
kho^ng dde^`u thua^.n lo+.i\. Trong the^' ky? thu+' 18 (na(m Canh
Tua^'t, 1790) chu'a Nguye^~n Phu'c A'nh go.i Gia DDi.nh la` Kinh
Tha`nh; trong the^' ky? thu+' 19, tho+`i Le^ Va(n Duye^.t la`m To^?ng
Tra^'n, Sa`i Go`n ddu+o+.c sa'nh ngang ha`ng vo+'i Bangkok, thu? ddo^
nu+o+'c Xie^m (Tha'i Lan), Sa`i Go`n ddu+o+.c go.i la` “ho`n ngo.c
Vie^~n DDo^ng”\. Tu+` 1862 tro+? ddi, sau khi ba ti?nh mie^`n DDo^ng
Nam Ky` bi. qua^n Pha'p chie^'m ddo'ng, Sa`i Go`n dda~ ddi tie^n phong
trong ca'c cuo^.c ca?i ca'ch gia'o du.c, ca'c phong tra`o ho.c chu+~
Quo^'c Ngu+~ (thay vi` ho.c chu+~ Ha'n, chu+~ No^m) va` vie^'t sa'ch
ba'o, tie^?u thuye^'t ba(`ng tie^'ng Vie^.t, di.ch truye^.n Ta`u
ba(`ng chu+~ Ha'n ra tie^'ng Vie^.t\... vo+'i ca'c nha` tri' thu+'c
ta^n ho.c tre? nhu+ Tru+o+ng Vi~nh Ky', Huy`nh Ti.nh Cu?a v.v\... tru+o
+'c ca'c cuo^.c va^.n ddo^.ng ta.i mie^`n Trung, mie^`n Ba('c ho+n nu+?
a the^' ky?! To+` ba'o tie^'ng Vie^.t dda^`u tie^n ra ddo+`i ta.i Sa`i
Go`n (Gia DDi.nh ba'o, 1865) do Tru+o+ng Vi~nh Ky' chu? tru+o+ng, tru+o
+'c to+` Nam Phong (1917) do Pha.m Quy`nh chu? tru+o+ng ta.i Ha` No^.i
52 na(m! Sa`i Go`n la` dda^'t mo+'i nhu+ng dda~ ddu+o+.c xa^y du+.ng
va` pha't trie^?n qua nhie^`u ddo+.t dde^? tro+? tha`nh mo^.t tha`nh
pho^' lo+'n va` quan tro.ng nha^'t Vie^.t Nam\.
2\. Tu+` na(m 1949, Sa`i Go`n dda~ tro+? tha`nh Thu? DDo^ cu?a Vie^.t
Nam\.
Na(m 1802, sau khi tho^'ng nha^'t dda^'t nu+o+'c, le^n ngo^i
Hoa`ng dde^', vua Gia Long dda~ cho.n Hue^' (Phu' Xua^n) la`m Kinh
ddo^ cu?a nu+o+'c Vie^.t Nam\. Cuo^'i the^' ky? 19, sau khi tho^n
ti'nh toa`n co~i Vie^.t Nam, ngu+o+`i Pha'p dda~ dda(.t Phu? Toa`n
Quye^`n ta.i Sa`i Go`n (va` mo^.t Va(n Pho`ng ta.i Ha` No^.i) dde^?
cai tri. toa`n co~i DDo^ng Du+o+ng go^`m 5 xu+': Ba('c Ky`, Trung Ky`,
Nam Ky`, Ai Lao, Cao Me^n va` Qua?ng Cha^u Loan (nhu+o+.ng ddi.a cu?a
Pha'p ta.i Trung Hoa)\. Tu+` ddo' ddi.a vi. cu?a Hue^' lu mo+` da^`n\.
Na(m 1945, Nha^.t dda?o cha'nh Pha'p ta.i DDo^ng Du+o+ng, vua Ba?o
DDa.i tuye^n bo^' ddo^.c la^.p o+? trong kho^'i DDa.i Do^ng A' cu?a
Nha^.t va` xe' bo? ca'c hie^.p u+o+'c ba^'t bi`nh dda(?ng ma` Trie^`u
ddi`nh Hue^' dda~ ky' vo+'i Pha'p trong the^' ky? 19\. Nhu+ng chi'nh
phu? Tra^`n Tro.ng Kim lu'c ddo' chu+a ki.p cu?ng co^' ne^`n ddo^.c
la^.p cu?a Vie^.t Nam thi` Nha^.t dda~ dda^`u ha`ng DDo^`ng Minh
(8/1945) va` Vie^.t Minh (do Ho^` Chi' Minh la~nh dda.o) dda~ to^? chu
+'c cu+o+'p chi'nh quye^`n tha`nh co^ng ta.i Ha` No^.i (19/8/1945) va`
01 tua^`n sau ddo', vua Ba?o DDa.i dda~ tuye^n bo^' thoa'i vi.
(25/8/1945) trao chi'nh quye^`n cho Vie^.t Minh\.
Nga`y 2 tha'ng 9 na(m 1945, Ho^` Chi' Minh ddo.c Tuye^n Ngo^n
DDo^.c La^.p, ra ma('t Ta^n Chi'nh Phu? va` dda~ cho.n Ha` No^.i la`m
Thu? ddo^ cu?a Vie^.t Nam\. Nhu+ng chi? ba tua^`n sau, qua^n Pha'p
dda~ tro+? la.i thay the^' qua^n Anh ta.i Sa`i Go`n, chie^'m ddo'ng
va` thie^'t la^.p bo^. ma'y ha`nh cha'nh tre^n ca'c ti?nh, tha`nh
pho^' Mie^`n Nam, ddo^`ng tho+`i tie^'n da^`n ra Trung, Ba('c\... Sau
nhu+~ng cuo^.c thu+o+ng tha?o vo+'i Pha'p tha^'t ba.i, Ho^` Chi' Minh
ke^u go.i toa`n quo^'c kha'ng chie^'n (19/12/1946)\. Tu+` 1947 dde^'n
1949, ha^`u he^'t ca'c tha`nh pho^', thi. tra^'n Vie^.t Nam dde^`u bi.
Pha'p chie^'m ddo'ng va` thie^'t la^.p chi'nh quye^`n la^m tho+`i\...
Tru+o+'c 1954, Ho^` Chi' Minh dda~ pha?i bo? Thu? ddo^ Ha` No^.i, bo?
tha`nh pho^', ru't toa`n bo^. lu+.c lu+o+.ng ra mie^`n que^ hoa(.c
va`o chie^'n khu o+? vu`ng ru+`ng nu'i mie^`n Trung va` mie^`n Ba('c
\... Tre^n thu+.c te^', Ha` No^.i kho^ng co`n la` tha`nh pho^' thu?
ddo^ nu+~a\.
Hoa`n ca?nh nhu+~ng ngu+o+`i quo^'c gia, kho^ng Co^.ng Sa?n lu'c
ddo' pha?i “lu+o+~ng dda^`u tho. ddi.ch”, vu+`a cho^'ng Pha'p, vu+`a
cho^'ng Co^.ng Sa?n, mo^.t so^' cha.y theo qua^n Tu+o+?ng Gi'o+i
Tha.ch qua Trung Hoa, mo^.t so^' o+? la.i va` dda~ bi. Vie^.t Minh
ba('t giam hoa(.c bi. thu? tie^u\. Co' ngu+o+`i theo Vie^.t Minh dde^?
cho^'ng Pha'p (go.i la` tha`nh pha^`n kha'ng chie^'n) ve^` sau dda~
bi. nhuo^.m ddo?, tro+? tha`nh Co^.ng Sa?n\. Nhu+~ng ai kho^ng ho+.p
ta'c vo+'i Vie^.t Minh, cha.y ve^` tha`nh pho^' thi` bi. mang tie^'ng
Vie^.t gian, theo Ta^y, cho^'ng la.i to^? quo^'c, cho^'ng la.i ddo^`ng
ba`o\... Ngu+o+`i quo^'c gia, theo Vie^.t Minh hay theo Pha'p dde^`u
ma^'t chi'nh nghi~a\. Ne^'u la^.p chie^'n khu tu+. ve^. thi` tru+o+'c
sau gi` cu~ng se~ bi. tie^u die^.t, kho^ng che^'t ve^` tay Co^.ng Sa?n
thi` cu~ng se~ che^'t ve^` tay ngu+o+`i Pha'p\. Chi'nh vi` the^' ma`
ca'c to^n gia'o va` dda?ng pha'i quo^'c gia nghi~ dde^'n gia?i pha'p
Ba?o DDa.i\. Chi? co' Ba?o DDa.i mo+'i co' ddu? tu+ ca'ch ddoa`n ke^'t
ca'c to^n gia'o, dda?ng pha'i va` chi? co' Ba?o DDa.i mo+'i co' ddu? tu
+ ca'ch dda.i die^.n cho Vie^.t Nam no'i chuye^.n vo+'i Pha'p\. Trong
lu'c ddo', ta.i Sa`i Go`n, Bolaert, dda.i die^.n cho nu+o+'c Pha'p,
ke^u go.i nhu+~ng ngu+o+`i “kho^ng Co^.ng Sa?n” trong ha`ng ngu~
kha'ng chie^'n tro+? ve^` ho+.p ta'c\. Vi` the^' dda.i die^.n ca'c
to^n gia'o, dda?ng pha'i, nha^n si~ tri' thu+'c ta.i Sa`i Go`n, Hue^',
Ha` No^.i v.v\... dda~ qua Ho^`ng Ko^ng ga(.p cu+.u hoa`ng Ba?o DDa.i,
ye^u ca^`u o^ng ddu+'ng ra va^.n ddo^.ng Pha'p trao tra? ddo^.c la^.p
cho Vie^.t Nam\. Vo+'i ha^.u thua^~n na^`y, Ba?o DDa.i dda~ le^n
tie^'ng tranh dda^'u ddo`i ho?i Pha'p pha?i tra? ddo^.c la^.p cho
Vie^.t Nam\.
Tu+` 1947 dde^'n 1949, sau ga^`n hai na(m va^.n ddo^.ng ngoa.i
giao, cu+.u hoa`ng Ba?o DDa.i dda~ dda.t ddu+o+.c nhie^`u tha('ng lo+.i
\... Tu+` tho^ng ca'o chung nga`y 5/6/1948 ta.i Vi.nh Ha. Long dde^'n
tho?a u+o+'c nga`y 8/3/1949, Ba?o DDa.i dda~ tro+? tha`nh Quo^'c Tru+o
+?ng cu?a nu+o+'c Vie^.t Nam ddo^.c la^.p, co' chi'nh phu?, co' qua^n
ddo^.i, co' ne^`n ta`i cha'nh va` ngoa.i giao rie^ng, ddu+o+.c quo^'c
te^' thu+`a nha^.n\. Qua^n ddo^.i Pha'p co' nhie^.m vu. ba?o ve^. cho
chi'nh quye^`n Vie^.t Nam ddang co`n mo+'i me?, ddo+.i khi na`o Vie^.t
Nam to^? chu+'c ddu+o+.c mo^.t Qua^n DDo^.i hu`ng ma.nh thi` Pha'p se~
ru't lui\. My~ dda~ vie^.n tro+. cho qua^n Pha'p ta.i DDo^ng Du+o+ng vo
+'i danh nghi~a ba?o ve^. the^' gio+'i tu+. do cho^'ng la.i su+. ba`nh
tru+o+'ng cu?a Co^.ng Sa?n\. Vie^.t Nam ddu+o+.c ddo^.c la^.p trong
kho^'i Lie^n Hie^.p Pha'p, xu+' Nam Ky` kho^ng co`n la` xu+' thuo^.c
ddi.a cu?a Pha'p nhu+ tru+o+'c nu+~a ma` Vie^.t Nam la` mo^.t quo^'c
gia ddo^.c la^.p, tho^'ng nha^'t vo+'i ba mie^`n Trung, Nam, Ba('c,
mo^~i mie^`n co' mo^.t bo^. ma'y ha`nh cha'nh do vi. Thu? Hie^'n la~nh
dda.o tru+.c thuo^.c Chi'nh Phu? Trung U+o+ng dda(.t ta.i Sa`i Go`n\.
Quo^'c Tru+o+?ng Ba?o DDa.i ban ha`nh Sa('c Le^.nh bo^? nhie^.m Thu? Tu
+'o+ng va` tha`nh pha^`n Chi'nh Phu?\. Sa`i Go`n la` Thu? DDo^ cu?a
Quo^'c Gia Vie^.t Nam
3\. Sau Hie^.p DDi.nh Gene`ve (20/7/1954), nha^n ta`i ca? nu+o+'c
ta^.p trung va`o Sa`i Go`n
Hie^.p ddi.nh Gene`ve (20/7/1954) nu+o+'c Vie^.t Nam dda~ bi. chia
ddo^i:
Tu+` vi~ tuye^'n 17 (so^ng Be^'n Ha?i thuo^.c ti?nh Qua?ng
Tri.) tro+? ra Ba('c go.i la` Vie^.t Nam Da^n Chu? Co^.ng Hoa` theo
che^' ddo^. Xa~ Ho^.i Chu? Nghi~a (tu+'c Co^.ng Sa?n) do Ho^` Chi'
Minh la~nh dda.o, dda(.t thu? ddo^ ta.i Ha` No^.i\.
Tu+` vi~ tuye^'n 17 tro+? vo^ Nam go.i la` Vie^.t Nam
Co^.ng Hoa` theo che^' ddo^. Tu+. Do (chu? nghi~a Quo^'c Gia) do
Quo^'c Tru+o+?ng Ba?o DDa.i uy? quye^`n cho Thu? Tu+o+'ng Ngo^ DDi`nh
Die^.m la~nh dda.o, dda(.t thu? ddo^ ta.i Sa`i Go`n\. Thu? Tu+o+'ng
Ngo^ DDi`nh Die^.m tranh dda^'u ba('t buo^.c qua^n ddo^.i Pha'p tru'
ddo'ng ta.i mie^`n Nam sau Hie^.p ddi.nh Gene`ve pha?i ru't ve^` nu+o
+'c gia`nh la.i chu? quye^`n cho ngu+o+`i quo^'c gia va` tha`nh la^.p
che^' ddo^. Co^.ng Hoa` (1955), ddo^'i la^.p vo+'i Co^.ng Sa?n mie^`n
Ba('c\.
Ma(.c du` Sa`i Go`n la` thu? ddo^ cu?a Vie^.t Nam Co^.ng Hoa`
(mie^`n Nam) sau Hie^.p ddi.nh Gene`ve (20/7/1954) nhu+ng tu+` 1949,
Quo^'c Tru+o+?ng Ba?o DDa.i dda~ cho.n Sa`i Go`n la`m Thu? ddo^ cu?a
Quo^'c Gia Vie^.t Nam\. Ngoa`i ra, cu~ng sau nga`y ky' ke^'t Hie^.p
ddi.nh na^`y, nha^n ta`i cu?a ca? nu+o+'c dde^`u quy tu. ve^` dda^y\.
Ca? trie^.u ngu+o+`i dda~ bo? nha` cu+?a, ruo^.ng vu+`o+n, ta`i sa?n,
co+ nghie^.p, mo^` ma? to^? tie^n, bo? ca? que^ hu+o+ng xu+' so+?,
bo? mie^`n Ba('c va`o Nam ti`m tu+. do, tro^'n thoa't che^' ddo^.
Co^.ng Sa?n Ha` No^.i\. Ca'c nha` tri' thu+'c, gia'o su+ dda.i ho.c,
va(n nghe^. si~, thu+o+ng gia, nghe^. nha^n la`nh nghe^`, ho.a si~,
nha.c si~ no^?i danh\... ngay ca? nhu+~ng nha` ha`ng a(n, nhu+~ng
dda^`u be^'p gio?i, nhu+~ng mo'n a(n ngon\... tu+` Ba('c, Trung, Nam
cu~ng dde^`u ta^.p trung ve^` Sa`i Go`n\... Va`o tho+`i ddie^?m ddo',
ngu+o+`i ta kho^ng xem Sa`i Go`n la` no+i da`nh rie^ng cho Nam Ky`
lu.c ti?nh nu+~a, ma` la` thu? ddo^ cu?a nu+o+'c Vie^.t Nam, vi` no+i
dda^y dda~ co' ma(.t ha^`u he^'t da^n Vie^.t tu+` kha('p mo.i mie^`n
dda^'t nu+o+'c tu. ho^.i\. Te^n Sa`i Go`n luo^n luo^n ddu+o+.c mo.i ngu
+o+`i nha('c nho+?, su+? sa'ch ghi che'p, no'i dde^'n Sa`i Go`n la`
no'i dde^'n mie^`n Nam, la` no'i dde^'n li.ch su+? cu?a da^n to^.c
Vie^.t Nam, la` no'i dde^'n co^ng lao cu?a ha`ng trie^.u trie^.u ngu+o
+`i, tra?i qua ho+n ba tra(m na(m, vo+'i bie^'t bao the^' he^. dda~
ddo^? mo^` ho^i, xu+o+ng ma'u, go'p co^ng khai pha' mie^`n DDo^`ng Nai-
Cu+?u Long, xa^y du+.ng va` ba?o ve^. Mie^`n Nam\. Va^.n me^.nh cu?a
TP Sa`i Go`n ddi lie^`n vo+'i va^.n me^.nh cu?a da^n to^.c Vie^.t Nam
\.
Hie^.n nay, Sa`i Go`n va^~n la` tha`nh pho^' lo+'n nha^'t, quan
tro.ng nha^'t cu?a Vie^.t Nam, la` tha`nh pho^' pha't trie^?n, la`
trung ta^m kinh te^', ta`i cha'nh, va(n ho'a, chi'nh tri. cu?a ca? nu+o
+'c, la` no+i quy tu. nha^n ta`i, la` su+'c ma.nh cu?a tuo^?i tre?\.
Sa`i Go`n dda~ la`m lu mo+` vai tro` Thu? ddo^ cu?a Ha` No^.i, la`
hy vo.ng cu?a da^n to^.c, co' the^? la`m thay ddo^?i tu+o+ng lai cu?a
Vie^.t Nam\...
Nguye^~n Ly' Tu+o+?ng