li Mayas: una grando civilisaciou
Bròc
enfachilhat per la beltat de la mage-part di noums de vilos : Tikal,
Uaxactún, Kaminaljuyú….
Me semblo interessant també de saber coumo coumptavou lou temp, e
també que fouguèrou pas soumés tant facilomen que se crèi.
Lour territòri s’espandis soubre lou sud-èst del Meissique, lou
Belize e lou Guatemalo, l’ouèst del Salvador e del Honduras,
entremietg 14 e 22 degras de latitudo nord : tout lou païs es
troupicau, mas ambé de diferencios climaticos marcados segoun lei
regious.
De traços d’oucupaciou anteriouro al segound milenàri, n’i o dinc
las tèrros naltos (Los Tapiales), al Belize e al Yucatán (baumos de
Loltún). Mas lis oustaus li mai vièlhs – ambé de bastenços
publicos à coustat – que lis arqueoulogues ajou descoubèrtos, à
Cuello, datou pas que de 1000 avans N. S.
D’oubjets de jade ou d’oubsidiano, mineraus impourtats de jasiments
londans, provou que se fazio d’escàmbis forço lonh. À-n-aquelo
epoco, belcop de sètis sou oucupats, coumo Tikal, e li Mayas
coulounisou à cha pauc toutos las tèrros bassos.
Sabem pas eisatomen la naturo de lours relacious ambé lei
civilisacious vezinos, coumo lis Oulmècos : semblo que li centres de
las tèrros naltos del Sud, Izapa, Abaj Takalik ou Kaminaljuyú, ajou
recebut d’influencios oulmecos, e que faguèrou puèi lours propios
tradicious (escrituro, calendàri).
Vers 300 avans Nouste Senhe se bastis forço.
À Komchén ou El Mirador, lis abitants faun de vastos platos-formos ou
piramidos; à Cerros i o li primiers terrens de joc de balo. La vòuto
amb’ encourbèloment se vèi à Tikal soubre de toumbos adournados.
De grandos masquetos d’estuc adornou lei façados, à Cerros e
Uaxactún. Cado vilo se desvouloupo de soun coustat, mas toutos
utilisou la mèmo ceramico roujo, marco seguro d’unitat culturalo.
À l’epoco protoclassico, entremietg 50 e 250 après Nouste Senhe,
apareissou de tensous.
Invasiou ou guèrros intèrnos ? Quau sap ? De vilos, coumo El Mirador,
Komchén ou Cerros, despareissou, del temp que d’autros, coumo Tikal
ou Dzibilchaltún, s’impausou.
I o també de cieutats que declinou prouvisòriomen coumo Seibal, e
d’autros que s’enrodou de bàrris coumo Becan.
En 292, Tikal enausso la primièro pièlo datado, e revendico un pouder
poulitique douminant per sa dinastio. Tikal o de ligams ambé la grando
metroupòli del Meissique centrau, Teotihuacán.
Aquesto vilo o 200 000 abitants, e influenço touto l’Americo
mejano : Kaminaljuyú, Becan, Yaxhá, Altun Ha. Mas Tikal o de
relacious privilegiados: d’ùnsi de si dirigents sariou ligats
familialomen à de groupes meissicans.
Acò explicario la poulitico de Tikal, aligado à Uaxactún, e sei
counquistos (la dinastio del Río Azul es embandido e remplaçado).
L’escrituro maya mèsclo d’ideougrames e de signes silabiques.
Lours signes matematiques sou tres signes: lou pounch que vau un, la
barro que vau cinc, e un cauquilh que vau zero.
Coumtou de 20 en 20, e utilisou coumo nàutri una numeraciou de
pausiciou.
Lou calendàri maya o 13 chifros et 20 noums de jours = 260
poussibilitats;
Aun un segound calendàri, soulàri, de 18 mes de 20 jours, mai 5 jours
nefastes = 365 jours.
Chau 18 980 jours (ar’aqui 52 ons) per qu’un jour se tournèsso
trouba dinc li dous calendàris à l’encop.
Una dato maya es per eisemple : lou 4 Ahau (del calendàri rituau) 8
Cumku (del calendàri soulàri).
Leis unitats de temp di Mayas sou lou « kin » (jour), lou « uinal »
(20 jours), lou « tun » (360 jours), lou « katun » (7 200 jours),
e lou « baktun » (144 000).
Coumo lis àutris Amerindiôs, li Mayas couneissou pas la metalurgio e
abelissou pas de bèstios ; aun dounc pas d’animaus de trait.
Cultivou la tèrro e utilisou la pèiro talhado.
L’agriculturo es prou primitivo : lou païsô fo un varach en sazou
sico, puèi cramo la vegetaciou, la cendre fertiliso lou champ.
Ensemeno al coumençoment de la sazou de las pluèios, e recolto à la
daborio.
Lou champ s’agouto lèu amb aquel sistèmo, e se pot pas cultiva que
dous ou tres ons de tiro. Daprès, lou chau leissa en garait durant
almen detz ons. Lei cieutats aviou besou de grands territòris per se
nouiri.
Irousomen li Mayas pratiquèrou també l’agriculturo en terrassos (à
Caracol e Río Bec), e en ortos à l’entour dis oustaus.
La vilo maya o pas de charrèiros. Es un abitat escampilhat, amb un
nogau centrau plô councentrat.
L’estructuro soucialo es coumplexo. S’apiejo sus uno ourganisaciou
familialo patrilineàrio, una divisiou sexualo del trabalh e una
reparticiou per sectours d’activitat.
I avio de païsôs, de servitours e d’esclaus.
L’elèit se repartissio en guerriers, prèires, administratours e
dirigents.
I avio de ligams de parentat e de maridàtgi entre li dirigents e li
servitours, li caps e li païsôs.
Lou panteoun maya es douminat per Chac, un dieu zoomorfe qu’aimo li
sacrifìcis umôs – (veire lou Popol-Vuh) –
Vezou l’istorio coumo una seguido d’èros de delùvis e
d’incèndis. Lou rèi pratico de rites qu’assegurou la perenitat
del mounde.
Al moument dei guèrros, quauquos cieutats resistèrou gràcio à lours
relacious ambé d’estrangiers (li Toultecos) : Puuc, Uxmal, Sayil e
Kabah.
Mas lei cieutats del Yucatán patiguèrou també de guèrros. Chichén
Itzá fouguet abandounado vers 1200, puèi Mayapán.
Lis Espanhòus soumetèrou pas lou Yucatán qu’en 1540. Tayasal
toumbet en 1697. Al segle dezanau, d’insurreccious (la guèrro dei
castos) moustrarau que la counquisto èro pas faito qu’en superficio.