Mèu qui's torna hèu

[J'observe, j'encaisse, je dis rien, mais je retiens]

entà l'aso roergo-tolosan qui'm pretend ensenhar que's ditz "Batista",
ací qu'avetz ua istoèra dab un Zidòra !

MÈU QUI’S TORNA HÈU

La Margoton e jo que nse neurívam coma un parelh de serors, vadudas
qui èram dens la medisha maison, pusque las nostas alòtjas n’an qu’ua
sola pòrta d’entrada e un medish teit, e vejatz, quan s’i hè batsarra
d’ua man que s’enten tot clar de l’aute estrem deu colidòr.
Aus prumèrs jòcs que nse devertívam amassas e, de contunha, seguidas
en escòlas. Las nostas mairs, longadaments amigas e enveudidas,
malaja ! quasi en un còp, que volón hestejar las nostas comunions dens
un medish hestau, e los amics e tanhents de las duas familhas que
pleguèn la cama a la nosta crampa de devath, qui avèm bèra a poder
arcuélher vint convidats, e trenta en se sarrant drin.
Batlèu, quan començàvam de fierrejar, se per cas me crompèssen ribans,
folards o esplingas, la Margoton que rencurava dinca n’avosse de
parièrs ; puish, sus los quinze e setze, quan l’ua èra en quauque
endret que sabèn que l’auta que hora peu vesiatge.
Dongas, non nse desseparàvam, e a la glèisa los dimenges, qu’èra de
costuma de véder entrar en coda-l’i-sèga las duas mairs e las duas
hilhas (las hilhas dab raubas de medishs draps e dab medishs flòcs) e
dà’s aiga benedita. Qu’èram amassa de las barguèras e de las
esperoquèras, e l’estiu, tornadas lo ser deus tribalhs, que ns’assedèm
davant casa sus senglas cadièras. E aquiu, a cantar o har cantar la
Janòta, la mair de Margoton, qui s’avè guardada ua votz plasenta e
fornida, e ne hasè çò qui volè. Autanplan que la largava sense hà’s
pregar. Lo monde n’èran pas pòts-prims ne pudents coma uei lo dia ;
entà dà’s ua pausa, tots que i anàvam de bon còr sense crede-se’n los
uns mei que los auts. La jòia qu’èra de tots los atges e quan èra
question d’aubrir la dança, per Carnaval o per Sent Joan, las mair-
bonas, eras tanben, que s’i gahavan, e tienent per la man los lors
arrèr-hilhòts, que’us aprenèn a trepar e a seguir lo tòc-tòc deu
tamborin.
Entermiei de las cançons, las batalèras ; e que i avè tostemps de qué.
Cada dia que se n’amiava de las navas : ua tau gojata que partiva goja
o dab lo son galant tà las Americas ; ua auta que s’embarrava dens un
convent e que’s hasè sur ; tau còp lo Ceset e lo Bertran, de chic o de
hèra escauhats per Jan de Vinhas que se n’avèn dat ua bona hregada.
Mes de pelejas no’n hasèm lavetz gran shuc, meilèu de las amistats
qui’s ligavan entre un tau e ua tau. Per’mor non s’i hasoran cuentas
d’amor sense que non la nse condèssem ric per ric, e de tots los
capdèts qui devaravan la carrèra, riale qu’èra que non sabóssem se’s
parlavan dab nada. Se per cas se hicavan a cantà’n ua, ligats en aròu
e las mans darrè’u còth tant qui lo ganitèth los ne dava, qu’èram
aquiu tà’us escotar. Quan un ne i podè aténher pro capsús, quinas
arrisèras e quinas truferias : « Ah tu, lo beròi cuac qui ns’as hèit,
ce’u cridàvam ; b’as besonh de minjar ueus deus crus entà t’esclarir
la canalissa de las havas e de las mongetas ! »
Enter tots, lo qui mei e pujava la hauta qu’avèm lo Zidòra, vailet en
çò d’un hòrt paisan. Quan anava o tornava d’arretgir lo mairam, que
s’estangava e que semblava que’s plasosse davant nosta mei qu’enlòc. E
d’alongar los sons gorgueis, e de conhar la votz per capsús, tan
capsús qui podè. E dab uas viroladas ! Quauque charme que l’i aperava
davant nosta.
Que’n badinavi en prumèras, dab la mia amiga. Mes lèu, que’s caló
avisar que la chegrinavi ; n’èra mei adaisa e sonque de parlà-u-ne que
vadè roja, que’s sasiva tota. Òc ben quiò, tà qui èran las
enguiseradas deu mèrlo, sonque tà la nosta merlata ? Batlèu, com
gràcias a Diu e a la senta bona Vièrja, non soi ne sorda ne tanpòc
avugla, que m’avisavi que n’avèn nat quehar de la mia companhia ;
credetz-me’n se voletz, despuish lo vrèspe on m’espiavi de la causa
causilheta, no’m parescoi mei davant casa au ras de Margoton.

*
**

Se las lengas non s’estavan de trotar, los dus amistós que las i
aidavan. Non s’estujavan briga, nani. Lo gojat, cada maitin de d’òra,
en passant tà la bòrda, non manquèra d’estangà’s drin au pè de la
frinèsta dab la soa mistòia, e tot parièr de devisar e d’arríder. E
coma portava ua bana de lèit, sovent que’s hicava deguens (quan n’i a
que n’i a) e que dava a las hemnas bona lèit deu braguèr de Haubina.
Un dia medish qui èran ahuegats a prosejar, que’us passavi davant,
cargada de la bugada qui anavi esténer a la galeria. Que’us trebuquèi.
E com eth èra en trin de har baishar lèit deu tuton de la bana entà
l’escudèla, que credón qu’aví hèit exprès de’us ac har barrejar, mes
Diu me’n guardèsse ! En vertat que’n cadó per tèrra ua siulada, e que
hei a la Margoton :
— Vèn, non te’n soi gelosa, que nse’n crompam, Mamà e jo, bèra pinta
quan ns’agrada.
— Ah ! ci’m tornava, mes non la ve balhan coma aquesta, non i a
mesclanha, qu’ei tau qui la hasèn chorrejar de la popa. Tòca la bana,
qu’ei enqüèra tèba !
Que tirèi endavants shens respóner, e que’m pensavi en jo medisha : «
Estreas deu Zidòra, non n’a pas lo qui’n vòu, mes que’n coneishi ua
tropa de gojatas qui no’n volerén. » Puish com me pausavi sus
l’arrepaus de l’escalèr, qu’entení lo vaquèr díser : « Vèn, Margoton,
vèn cuélher un bòl o ua escudèla. » L’auta que l’ac devó portar, e com
devaravi, un còp pausada la bugada, que vii quin la lèit gramejanta
e’s barrejava enqüèra e empliava lo colidòr deu son sentit de gèrbas
aulorentas :
— Aquera escudèla qu’ei tà tu, ci’m he Zidòra.
— Mercés, ce’u disí, n’ei pas tot d’amaitiar, trobar que s’i cau a
l’òra, non te’n poderam tornar, n’avem pas cabau, mes per aquò, ditz
au ton mèste que i aniram un dia de sorelh tà gerbiar ; quan aja ua
hòrta dalhada, que nse sauvi sengles arrestèths.
E tots tres que nse botèm a batalar gaujós e arridents. E calè donc
plorar, pusque tot aquerò n’èra, ci semblava, que cançons, alegrias e
amistats de joentut ?

*
**

Totun, a perlonguejà’s las vistas, las lengas non paravan de s’i har ;
aus cornèrs deu huec, non s’i devisèra que d’aqueth parelh de catlats.
En•hastiada que n’èri e Mamà que n’avè pro mau de còr. L’ac devè díser
a la Janòta, e aquera mair, quin s’ac preneré ? Jo que’u hasí a còps :
— E n’an pas l’atge de rason totas duas, e se n’an pas la coneishença
voluda, se’us ne balharatz, vos ? Tà qué mesclà’s d’aqueths ligamis,
cadun be s’ac adoba com pòt e com lo platz ? Per aquò, se’n hasí
d’aqueras, e que tot dia e v’amièssi un gendre plantat suu sòu de la
cosina, que’m saberetz demandar tà çò qui’u voi e tà quan m’i maridi.
Totun, la nosta hemna qu’ac avè au som. Un dia, n’i tiengó mei e :
— Janòta, ci he, non m’i va d’arren, uèra, e cadun a loa que’s hè
borir lo topin de garbura au son grat e leser, mes non tròbas que lo
Zidòra no’s manca mei lo lindau de la vòsta pòrta ? Hèras que se
n’estonan. Dus ans a que l’avem vist vailet, e qu’ei tot çò qui se’n
sap. Mes a vòsta, qu’a devut condar d’on ei sortit e quin son a casa
soa.
— E qué’m gausas díser aquiu, Maria ? ci he la Janòta, bèth drin
escamussada, jamei credóram que dàvam un parièr combat aus vagants deu
vilatge !
Mamà, qui vi tot viste que lo prosei que podora mauvirà’s, lavetz tot
doç :
— Quiò, sus lo gojat non sèi ne ben ne mau, meilèu ben. Que pareish
gualhard, que’u disen valent, au dia de uei que son qualitats de qui
compdan, e coma a hèit lo service que poderà hicà’s de pèhrem a ganhar
pan e mascadura. Que’vs vatz lhèu crompar bestiar e tribalhar ua
pèça ?
Aquerò tanpòc non semblè plàser a la Janòta qui, vaduda mei blanca que
lan blanca (non l’aurén tirat ua gota de sang), e digó tot sec :
— Qu’ei tad aqueths mesprètz qui m’aperavas ? Que lo qui aja vacas a
l’estaca las se vénia se vòu ! Que volerés que’ns hiquèssem a
paisantejar, a bàter la tèrra deus auts ? Que n’as, tu, per logar ?
— Non, miga, non, ci hasè Mamà, beròi avejada, e qui sus de taus
responsas e’s perdè lo hiu de la soa leçon.
— Que vei que’n sabes drin, mes n’ac sabes pas tot, e tornava l’auta,
non las a pas aquiu lo Zidòra, qu’ei bèth sarròt mei enstruït que no’t
pensas, b’estudiava quate ans entà curè, e au regiment, b’èra caporau
en sheis mes ? Non lo ne volèn deishar partir, mes com lo mestièr lo
plasè pòc que’us abandonava aquiu la gamèla e lo fesilh, ideas de
joenessa, tè. E ara, que’u ne sap mau, mes que se’n va lèu ; qu’a ua
plaça (e ier que recebó letra d’un amic deus sons qui sap har parlar
lo papèr), abans de guaire que seram tots hòra deu puisheu, vèn.
— Plaças deu Governament, non n’a lo qui’n vòu, ci he Mamà, e s’ei tan
sapient, tà qué víver com nosauts a la coda deu tribalh ? Qué vòs
que’t dígai mei, que la toa hilha que’m tanh un drin, que las ns’avem
dinca adara neuridas, la toa com la mia, e se l’arribèsse quauque
escarni, quin ne poderí èste adaisa ?
— Vèn, se lo gojat s’estanga a bèths còps e nse balha ua pinta de
lèit, qué’n pòt èste d’aquerò ? Que l’ac torni jo, au son mèste, e dab
gran mesura. Non soi tà’us ajudar quan an besonh, e n’i vau pas
estivar entre gèrbas e ardalhs ? N’i èm pas tanben tà segar, e tà
bàter ? Vèn, Maria, no’t turmentes per nosauts, qu’èi tostemps entenut
díser que vau miélher har entrar en gelor.
— Qu’èi lhèu tròp batalat, ci he Mamà, ja sèi qu’ès hemna a
reconéisher un deuben, mes s’èri tu que cranherí, qu’aurí paur.
— Paur, e de qué ? he Janòta.
— Se la mainada èra mia que la sarrarí ; la paur que guarda la vinha ?
Las duas hemnas que se’n davan atau de bons pics, sense saber guaire
on e quan s’estangarén, mes Mamà, en véder que non i avè arren a har
compréner a la vesia, e qu’en de batles que trucava contra ua paret,
que’u getava açò :
— Arrèr ! tot que vien a madurar, tot deute qu’arriba a paga !
E lavetz l’auta (non l’avèm jamei vista atau), de botà’s a cridar
dinca a èste audida près e luenh :
— Ah, quiò, qu’ei la gelosia qui’t hè escopir ! Que’u volès entà la
toa eretèra lo Zidòra ? Se n’i a ua qui se’n deu portar lo bon, que
serà la Margoton !
— Diu qu’ac volha ! ci tornè enqüèra Mamà, esvarjada per tande
d’avuglèr.

*
**

Dias e setmanas que’s passavan. Se quauque temps Janòta e pareishè com
retrèita e se hasè pregar tà parlar, la nosta que l’encitava per
aquerò, com se non s’avèn cantat que compliments e aumenanças. Qu’èram
a víver tròp au ras. Be coneishetz la gran misèra d’un vesiatge qui
no’s cuenteja briga o qui viu de crits e de pelejas ? Jo, a la
Margoton, quan anavi cuélher aiga o har ua comission, que l’aperavi tà
que’m seguisse, e se lo cas èra qu’entràvam a loa coma abans de la
nhicanhaca. Per aquò, se lo Zidòra e lusiva per aquiu, que cercàvam
desencusas tà deishà’us solets. Tant i a, l’estiu escorrut, las
velhadas que tornavan per Sent Martin e com tots ans, cosiòts deus
nostes que nse viengón véder e que volón dançar. Que tirèm endarrèr la
taula de la beròja crampa, e gojats e gojatas, au son de la lenga que
ns’i hasèm a segotir la prova. Un ser d’aqueths, a l’angèlus sonat,
Mamà de díser a la joenessa deu bordalat : « Anueit qu’èm de velhada e
que vam har crespèths, non manquetz de viéner. » Ua dotzena que se
n’amiavan, tant per tant qui botàvam la padena au huec. L’un d’anar
cercar lenha, l’aute d’atisar, e tanlèu que Mamà los avè vists pravar
sus l’òli borient, un aut sus lo torchon blanc qu’arrecava los
crespèths. Batlèu lo tistalh que’n ho subersomat.
Que n’avèm dejà de prèstes e de beròi escaduts, en•hlats e daurats
qu’èra un plaser, quan la nosta dauna me digó :
— Se’us hasèm tastar a las duas biatas, totun qu’an sentit la nosta
cosina. Vèn-i, vèn, dise’us que baishen, que seram de companhia.
Mes com pujavi los escalèrs, que sentivi que las hemnas qu’avèn
monde ; qu’entení ua votz d’òmi au miei de las tringladas de l’arríder
e deus veires. Que truqui. La Janòta que tira lo cap :
— Ja sabetz tà çò qui vieni, ce’u dic, Sent Martin n’ei qu’un còp per
an, Mamà que’vs vòu dab tota la joentut qui ei devath amassada.
— Qu’èram tanben de hèstas, ci digó Janòta.
— Òc, ce’u tornèi autanlèu, que crei que n’avetz qu’un envitat, e
lavetz que vienga tanben, se’u hè gai.
Qu’aví avut leser d’audir e de reconéisher lo Zidòra. E òc, qu’èra
plan eth e non un aut.
Que’s hen pro esperar. Un cosiòt, apitat sus ua cadièra, que hasè
tralalà, tralalà, de bona gana despuish pausas, quan las vesias se
hasèn véder, e l’amic entermiei d’eras coma un nòvi. Arrés non he
compréner se s’estonava de la visita. Los crespèths qu’èran minjats e
la dancèra, qui avèm copada, que s’apotjava dab un balanç navèth.
Un trebuc qu’anava hicar drin de hred dens lo vrespau. Ja saben qu’ei
de costuma que las gojatas e hàcian drin lo torn deus cavalièrs, e non
sian adarron dab lo medish. Lo gai qu’ei de tots, e se i a reünion
familiau que cau que los mei joens, los de miei atge e medish los
madurs que n’ajan ua gahada. Be remarcavan lèu que Margoton, partida a
la prumèra gavòta au braç deu Zidòra, non lo quitava mei. Com totun
s’èran anats assèder drin a l’aute cap de la sala, un gojat, qui non
sabè la causa causilheta, que’s pensava de pregar la Margoton :
— Vam, se’n danças ua dab jo ?
— Non, ci he era, que soi tròp fatigada.
D’autes que la pregavan despuish, en de batles, totun qui abans la fin
de la serada parpalhejava, complasenta, dab lo Zidòra.
Leugèra, leugèra, non sèi çò qui la lhevava. Que calè véder los plecs
e los virolets aisits deu son beròi còrps e tanda de gràcia ; quin los
sons pès s’eslurravan sense tocar lo sòu. Be n’èi conegudas pòcas dab
lo medish gost. Ua pausa lo bal que s’amatiguè, tà deishà’us tornejar
sols, aquerò per exprès, e non nse lassàvam de’us espiar. Los gojats
qui adès avè denegats, a mots cobèrts que se n’arregolavan los uelhs.
L’un que’m disè :
— Uèra’us aceth parelh, e no’s desgahan d’anueit ! Qu’averà nevat
abans que non demandi un aute còp novèlas de la soa santat a la
Margoton ! Qu’ei lassa, sabetz, mes autanlèu que Zidòra e s’avia,
que’u se pen au còth ; que son dongas tà maridà’s ?
— Non ac sèi, non, non m’ac an dit, ci responí jo.
— Que vos har segrets, no’t cau, ci’m hasè heishuc e asprut, tot
aqueste abòr non s’i parlè d’arren mei.
La mair e jo qu’avom tribalh despuish d’aquera benedita serada.
Qu’èram dens los shebits-shebits :
— Non te n’èras vantada, hòu, ci’m disè ua, que’us amassatz e que v’i
vatz ganhar bèth parelh de botinas aqueste torn de noças ?
— Mamà, botar la còrda au còth a la Margoton ? ci responí, aquerò
nani, que s’ac saberàn la Janòta e era se’u s’an a préner lo vaquèr de
las vacas deus auts. Que son desvesadas, ja, e n’an pas hrèita deus
nostes conselhs. D’aulhors que’ns coneishen pro bèth temps a e qu’an
on recéber e har casas-vistas sense viene-se’n tà nosta.
— Mensongèra ! e on èran l’aute ser ? Dinca a miejanueit no’s manquèn
ua dança !
Atau que’ns prosejàvam, dab aqueste e dab l’auta. Quin se calè virar
los lengassuts ? E podèm denegar que de tota la vrespada los dus
pretenduts non s’èran voluts desseparar ? Ja sabèn ara adarron qu’èran
hòrt amics, e nosauti n’avèm qu’ua cuenta, aténder en patz e solaç çò
qui se’n deviraré de la hèita.

*
**

Qu’èram a l’ivèrn, e dens un d’aqueths maitiaus crus e geladius deu
mes mort, escobant davant casa, que vii dens la hanga cachuda la merca
d’un solièr herrat ; lo sorelh tardanèr n’avè pas avut leser de har
desparéisher aquera patada :
— Mamà, ci hei, viengatz véder açò !
E era, en espiant lo sòu mercat, de’m díser :
— Pusque’s bòtan !… Mes qui m’a vist d’alongar tant e d’amorosejar a
l’esconut ? E tu, ci horniva, que’t vòs carar !
E aquera, arrés non la sabó. D’aulhors, l’endedia que cadón dus pams
de nèu qui amantavan la solierada, e que la nse desbrombèm. Entradas e
gessidas deu Zidòra que’s perseguivan, e non mei de dias ; Mamà
qu’assegurava que dens la nueit la gran pòrta de casa que carrincava
coma se quauqu’uns la mudèsse. Un còp, per la nueit envath que’m
desvelhè, que’m he alugar la candela, e que voló qu’anèssi per casa,
drin pertot, véder per quin hat la pòrta s’ajumpava. Totun, tot qu’èra
barrat, cercar que podoi, e passejà-nse per las crampas dinca au
solèr, en de batles. Còp sec que pensàvam a la solierada, e que nse
hem :
— Que’us s’a devuts tirar los solièrs, qu’a pujat pèdescauç los
escalèrs, e las daunetas, senon, que’u devón ier ser deishar la pòrta
sense lo varrolh.
E que ns’acostumèm ad aqueth jòc, un còp audit lo tr-tr, non s’i
entenè arren mei e jo que’m tornavi d’assobacar.
— Mamà, e dongas, ce’u hasí a bèths còps, au mensh anueit que’vs
pausàvatz ?
— Tu que t’i pòden enviar, ci’m hasè, que dromes coma un soc, mes a jo
aquera pòrta d’entrada qui’s botja tant per tant èi escauhats los
linçòus, que’m barreja lo dromir. E quant me vau pèrder, de gemir e de
gemir enqüèra, per’mor, sabes, un còp en velhada que cau anar crompar
vin, e puish cafè : la nueit que s’abraca en béver d’un angèlus a
l’aute.
De joena ençà, Mamà qu’ei estada atau : un bohet de vent, un gat qui
sauteriqueja au solèr, un esclòp qui truca suu caminau, quan seré lo
cacaracà deu hasan, e luenh luenh, lo lairet de la canhotalha o lo
planh deu gahús que l’an desvelhada. Longtemps que pleitejàvam s’ac
calè díser quin èran costivas tà nosauts aqueras amistats deu galant.
Un dia, totun, la nosta hemna, qui n’avè hèit que ueit o nau òras
badalhar, que’s venó la paciença, e com la Janòta lo demandava :
— Que vas, qu’as dromit ?
— Non guaire tè, ci’u he Mamà, ja t’ac cau har saber pusque m’encitas
a parlà’n ; bèth temps a non sèi çò qui hè piular la nosta pòrta,
per’mor que la nueit, ja que l’agi varrolhada, que l’aubreishen… E non
i aja remèdi tà que’s demori barrada !
La vesia non responó teca, non questionè mei tà saber se despuish
audívam l’arrueit, ja que nse mensh•hidèssem per aquò que las amors
deus dus perdigalhs non s’èran refresquidas : au contra, lo maridatge,
dias ençà, que’s provisava tà Sent Jausèp.
Tot d’un còp la pòrta non s’entenó mei. Qu’èra un broishami lavetz ?
Per’mor ja pensatz plan que lo gojat non mancava d’èste au convit. E
Mamà de díser :
— Zidòra ?
— Qué i a, Maria ?
— Qu’avetz donc pelat lo pòrc ?
— E perqué’m demandatz aquò ?
— Per’mor que t’as guardat ua pela de lard e que n’as devuts greishar
los hèrs de la pòrta, que’n van ara tot lis.
— Maria, ci hasè lavetz, aquò que pròva qu’avetz de bons vesins, e
que’m pensavi que se jo velhavi (qué voletz, dauna, n’èm joens qu’un
còp !) que v’aví a deishar dromir.
— Vèn, qu’ès un brave dròlle, ci he Mamà.
E Zidòra que devó portar lo conde tot caut a la mair e a la hilha,
per’mor que lo prumèr còp que la Maria e rencontrava la Janòta :
— De qué’t mesclas, ci’u digó aquesta d’ua votz arreganhada, qui t’a
hèit créder que greishàvam la pòrta de dehòra ? Non t’i avem tocat !
E que passava au córrer, com possada per ua ventòrla emmaliciada. Mamà
de cridà’u :
— Vam, quin tot açò e’s devira ; ja vederam bessè lèu noças o
batiòus !
E l’auta de’u balhar coma arrepic :
— Qué dises aquiu ? E n’as pas, tu tanben, blat deu beròi a
l’arrajòu ? Avisa’t que la gelada d’abriu non lo se craqui.
Aqueth blat dont devisava Janòta, e qui’s podè gelar, qu’èra jo
medisha, gojata per maridar, sus qui Mamà devora velhar coma era sus
Margoton.
Mes d’aqueth chafre, la nosta hemna, qui non volè qu’anèssi ne tà un
marcat, ne tà ua hèsta annau, sense seguí’m, que’n ho coma esmudida. E
atau, en l’òra, la batalha de las lengas que s’acabè.
Sent Jausèp qu’èra passat e las campanas de Pascas, en arrepics
gaujós, qu’avèn tringuerejada la prima. Cortas que’s hasèn las
velhadas e que’s tornavan aviar los tribalhs deus camps e deus prats.
Tanben, lo pastorís n’èra mei per las bòrdas deu vilatge ; per ua
rason o per ua auta, las demoranças deu Zidòra en çò de la Margoton
que’s hasèn mei claras : tota causa per fins que vien a lassar e non
s’i parlava tant deu maridatge.
Batlèu, lo pretendut que’s deishava d’èste vailet e que’s logava ua
crampa, coma se podosse víver de rendas. Qu’ei lavetz que las lengas e
s’apotjavan : pusque se n’anava de çò deu mèste, ei que l’avossen
hicat dehòra ? Ei qu’atendosse aquera plaça qui l’èra prometuda ?
En tot cap, non gessiva qu’a còps sabuts, que batalava chic dab los
sons navèths vesins, e jamei de çò qui volè har. Totun, que s’avisavan
que, sovent, la Janòta, troçada dens lo son capulet, que se n’anava
dar per aquiu torns e viradas, e quan arrés, ci’u semblava, non la
vedèn, qu’entrava de hic en çò deu Zidòra. E las commairs, d’ua
frinèsta a l’auta, de dise’s trufandèras : « Qu’averà ua plapa dens
l’uelh, la nosta craba ! » De segur, que s’ac avèn tà Margoton qui mei
que mei era, coava los tisons e s’estujava.
Mai e julh que’s passèn atau. E qu’èram a la vrèspa de Sent Pèr. Coma
la setmana e ho ensorelhada, tot cadun qu’avè podut plegar los prumèrs
hens e convidar los parents tà la hèsta. Gran horrèra que i avó tà la
missa e tant per tant èra dita, lo bal que s’aubriva, e un còp disnat,
que i anàvam dab los amics. Que crei que nse desbrombèssem de cossirar
la mair e la hilha qui, temps a, e s’avèn perdut las ideas
d’amuishà’s, d’arríder e de dançar.
Qu’arribèm au cap de la jornada, e que ns’èram cocadas pro tardòtas
quan, tot doç, e truquèn a la pòrta deu colidòr. E ua votz dolenta
que’s he audir : « Maria ? Lhèva’t, vengatz lèu, que v’avem besonh de
prèssa ! » Qu’èra la Janòta !
Que nse vestívam au mei leugèr, d’ahuta que pujàvam tà dessús, e sense
que non nse’n digossen nada, qu’avèm comprés. Mamà que s’apotjava tà
çò deu Zidòra, e jo que gahavi las a quate tà çò de la mairolèra.
Aquesta e jo qu’èram au hèit per punt. Quauques crits, quauquas
espremudas, lo nèn qu’èra au brèç. Un mascle deus solides ! Sortit de
l’embarra, que’s hasè enténer ; qu’avè cossirada dejà la votz natra
deu son pair. Per fins, un còp qui l’avom pro atenduda e esperada,
Mamà qu’arrecotiva soleta. Quan se ho drin pausada deu son passei, que
he :
— Amigas, en çò deu Zidòra qu’èi trobat la candela alugada ; que i deu
èste per aquiu, mes qu’èi avut bèth qué trucar pòrtas e contravents, e
aperà’u, no’n tiravi nada responsa.
Coma e ns’espiàvam sense mautar, la heda que digó :
— Anatz, de cap au maitin que vienerà, ja ! »
Pausas e pausas que velhèm, de çò qui sabom qu’ajudèm la mairolèra au
ras de la mair navèra e deu navèth genut. Coma l’auba ensafranada e
tocava las vitras, que començavi, jo, d’aver los uelhs pesants, totun
que las hemnas batalavan. Mes qu’aví penas a seguir los dísers de Mamà
e de Janòta hòrt ateladas. Que m’èri devuda pèrder en sauneis e que
vedí autorn de jo ahualhs d’anjos en aletas blancas qui hasèn seguissi
a un mainat qui batisavan ; lo caperan, dab dus clercs, pairin,
mairia, qu’èran aquiu davant jo, a la hont batiadera, e lo gran de sau
botat suus potins deu nenè que’u hasó plorar. Çò qui vam cercar,
totun !
Quan me desvelhèi, la Janòta qu’èra au ras deu brèç e que l’espiava
esmudida, Mamà que’u he :
— Qué vòs, en aqueras vinhas, non i a d’aute frut !
— Aquò qu’èra prometut tà nos, ci disè Janòta dab un sospit.
— Mes, ci tornava Mamà, be’m disès l’aute còp qu’èra un sapient,
qu’avè seguidas dètz ans las escòlas e que s’esperava d’èste nomat
conta-rotlur o recebur dab un hòrt tractament ? E n’avè mei a har
qu’assède’s darrèr un frinestòt e tiéner la hemna beròi vesiada ?
— Òhòc, ja se’n vantava, digó Janòta, mes a l’entant que ns’a deishat
aqueste eretèr… Au mensh, ara, que vam aver drin de manòbra.
— Òhòc, ci hei jo, que ns’avem ganhat uei lo jornau de bona òra,
pusque ns’avem ja cuelhut un sordat : se ns’anèssem dromir ?
Janòta qu’alugava la candela de rosia tà seguí’ns peus escalèrs e
que’s tienè aquiu a mieja crampa, mes la mia mair no’s desgahava de la
cadièra ; que comprenoi lèu que n’avè sus l’estomac, la nosta hemna, e
que’u dava hòrt combat d’ac arróder. A plaserinas que’s lhevava totun,
que s’apressava deu lheit de la heda, que’n destecava quate de las
verdas e de las secas :
— Totun, Margoton, ci hasè, n’averén pas credut parièra causa de las
toas parts ! Tu, beròja mainada, dab ua cara hèita entà espiar, e
apresa a tot tribalh per la toa mair, voler d’un vailet, d’un omiòt
parièr ! Beròis parlars, òc, e bèras promessas, que’n devós aver
d’aqueth galapiat shens mestièr e qui non vau que tà paisantejar, e
enqüèra ! Au prumèr dia qui sias dab eth, se’t vòu, que calerà que se
n’ani cracar calhaus peus bòrds deus camins. Per lèd qui hosse aqueth
esgripi, au mensh qu’avosse de qué tà botà’vs lo cap a l’acès ! Mes
non t’a ne casa ne bòrda, ne un cornishòt de vaca, arren que las lanas
a córrer e lo gave a pescar !
Ad aqueth long devís, Janòta que trepava, e jo medisha que n’èri
vergonhosa per la mia amiga de tostemps. Qu’aví bèth estirar Mamà peu
capèth tà la har partir, mes la manièra de la har carar, quan la lenga
lo prudiva !
— Escotatz, ci digó lavetz Margoton, non mespresetz, Maria, lo men
Zidòra ; se’u vedètz dab los mens uelhs !… Non, non trigarà de viéner.
L’ahida qu’ei bona neurissèra. Mes non crei pas que parescosse mei, lo
gus ! En tot cap, jamei las duas vesias non se’n vantèn de l’aver
tornat véder despuish la nueit tan cuentada. Que digón que tà miélher
trompar los qui’us cerquèssen, qu’avè deishat au miei de la soa crampa
ua candela alugada. Que devè èste hòrt luenh de la nosta hanga quan la
lutz s’amortiva, e despuish, ne los vesins ne los coneguts non sabón
díser on las avè gahadas, ne tà quin país.
Lo nèn, totun, que volè víver, que popava la soa mair e a bèras uelhs-
vistas que pravè. Que’u hen portar la raubeta, puish lo pantalon.
Qu’anè tà çò de Mossu’u Regent, mes sus los ueit ans deu hilhòt, quan
tant per tant èra d’escapsa, lo dòu que’s hicava dens la maison.
Janòta, la mairana, que’s moriva e que cau créder que la desparescuda
d’ua hemna autan gaujosa, qui non parava de se n’amanejar tad atraçar
de qué, ja botava coma ua negror peu miei de las praubas parets de la
prauba alòtja. D’aver a partir en jornada, d’aver a compdar tad era e
tau hilhòt, la Margoton que perdó la tranquillitat e l’arrisa. Ah ! lo
neurigat chic atendut, non vivè pas de regardèus, e no’s contentava
d’espiar : que’u ne calè dens l’escudèla mei d’un còp per dia.
Nosauts qui l’avèm vista la Margoton, dab suus pòts badinarias e se
cau truferias (las bonas pausas esvagadas quan ns’assedèm davant casa
tà talhar, dab la lenga, beròi abilhèrs aus qui passavan !), que
l’avom deguens de la soa crampa d’un cap a l’aut de las jornadas, a
pòrta barrada, e se per cas e gessiva tà quauqua comission, que solè
d’èste muda e escura.
A plànher qu’èra ! Manièra de balhà’u drin de jòia, que la preguèssem
de se’n viéner velhar coma au temps d’auts còps, non nse responè ne
quiò ne non. Medish, çò de mei estrange, que semblava que lo son hilh,
en vàder gran, que’u deviengosse ua carga. Tanlèu dens aqueste monde,
que n’i a atau qui son mau arcuelhuts, e qu’ei coma un hat, un
maishant sòrt ; tant qui viven que son de sobras. Que viscó totun e
que s’estirava : mala gèrba non pòt perir. Mes que’s vedè pelejat,
trucat per ua mair que las òras envinagravan.
Coma anava tà l’escòla, los camaradas non l’aperavan jamei Jausepon,
lo son nom recebut a la hont batiadera, mes Zidòra, com lo son pair. E
lo subernom que passava per costuma, tant que ns’i avèm a avisar
nosauti quan parlàvam d’eth dab la soa mair. Mau ensunada, heishuga,
aquesta non s’estava de rudejà’u. Un còp, davant nosta, on s’amassavan
tà jogar canicas o pelòtas los sacripants deu vilatge, qu’entenè a
cridar : « Zidòra ! Zidòra ! » tau son mainat. Au lòc de passar per
dessús, e deishà-se’n volar las paraulas afrontivas, que devarè, còp
sec, e shens pietat, davant tot cadun, que l’acossava : « E que t’i
tornas dab lo canalhèr aqueth ! », ci cridava en lo pataquejant peus
escalèrs en•hòra.
Qué’n podè lo chin ? Sovent Mamà e jo que l’ac vantàvam. En vertat,
qu’èra plan nascut, sage e suenhós taus sons libes o caièrs, tà la soa
pelha. Jamei non s’arrossegava e non s’entenè guaire, ja que sa mair
lo hesse : « E sàpias marchar mei doç ! Non sabes çò qui’t còstan las
atrunas ? » Los compliments qui’u ne podèm har, la Margoton que’us
prenè coma chafres. Ah ! non lo guastava, e se per cas anèsse tau
marcat, non vin jamei que’u portèsse la còca. Mes quina heror quan
l’avè a vestir, quan l’avè a cauçar. Un parelh de cauçuras que’u hasèn
dus o tres ans, e que’u he totun carrejar la medisha vèsta en tota
sason despuish l’an de la comunion dinca lo mandava en aprentissatge.
Que cau créder que’u hasè hontas e puisheu quan, per bèra hèsta, e
pujava totun, tà passar un dia o dus (per lavetz, non s’i parlava de
setmanas e setmanas de vacanças) non lo se vedè jamei pro viste
dehòra.
Aquiu dessús, qu’avom la guèrra. Lo Jausepon, com tandes d’autes a las
prumerias d’aost, be se n’anè cantant, peguejant, dab los companhons
qui s’en•holiavan. La Margoton que’u voló seguir un tròç capvath deu
caminau, serea, sense un plor. E eth, mainat, de hà-nse gèstos e
adishatz coma èram sus las pòrtas de casa, e de nse mandar potons : «
De totas aqueras, quau ei la mia ? ci hasè. Que voi la géncer. Anem,
quau se decida a passejar dab jo tà Berlin, lo Jausepon que torna tà
Nadau dab las aurelhas deu Guilhèm de Prussa dens la museta ! » Non
dava jamei novèlas. Mort que s’èra, de segur, aus torroms-borroms de
Belgica e de Champanha, mes quin e quan ? Non ac podom saber. Qué
voletz, qu’ei triste a díser e non hè pas aunor a la lei deus òmis,
capvath d’aquesta tèrra, lo qui n’ei pas d’arrés n’ei arren. Despuish
d’aver hèit escríver per ua tropa de mans e hòrt atendut, la mair que
feniva per tirar ua pension. Au mensh, ci nse disèm, que’u balhan de
qué har borir lo topin.
Las patz dadas, com se dauna Mort n’avosse jamei dalhat lo camp deus
vius, lo monde qu’èran gahats de totas las holias. Nosauts, los qui
començàvam de pujar, non nse reconeishèm mei dab la horra deus uns e
deus auts qui non s’agradavan que de córrer los marcats e de
vagamondejar. En tot cap, los qui s’avèn eishemiats los òs peus
parçans estremats que podèn dromir adaisa, los qui demoravan ja s’ac
deviravan plan, e ci sembla conhits de bonurs e de hartèras. Jamei los
borsicòts non s’èran en•hlats de tandes de papèrs, jamei n’avèn
adarron despenut e sense paur deu lendedia. Mei d’un, deus qui tiravan
la guinhòrra, gahats peu còp de hialat, a pataquejar sus tots los
fronts, que s’i avèn ganhats non sèi quant de galons sus la manja.
D’autes, pro avant-hèits, a qui n’avóratz pas prestats dus escuts, e
qui non volóratz entà hemejà’vs la parguia, un còp las prumèras
segotidas passadas, que s’èran assobacats per endarrèr e, a l’endòsta,
qu’avèn crompat, qu’avèn venut e arresterats loïs d’aurs. Malaja !
tròp lèu que trucava la campana de l’armistice.
Qu’anè dongas lo díser que lo Zidòra (non pas lo hilh, nani, lo pair)
qu’avè sabut vrenhar tant qui los pèpis se hasèn traucar la basana.
Medish, e’s podè aquò ? Que’u vedèn a passar com lo pet de perigle, en
companhia de quauquas donzèlas, dens ua autò estiglanta, de Cautarés a
Pau e de Lorda a Gavarnia. Que’s digó, despuish, que casterejava e que
s’èra aconsiat dab ua madama a chapèu, non gessivan que dab un chaufur
a vèsta galonada e que i avè monardòts dens la vuetura ? La madama que
l’aperava : « Chéri ! » o senon, « Mon p’tit loup », e que hasèn «
Mimi » aus lors crepauts.
Quin se deviran las causas ! Las montanhas no’s botjan, mes lo monde
que ròtla. Un vrèspe de dimenge estivenc, com prenèm la fresca davant
casa, que sajàvam d’alegrejar la nosta vesia. A fòrça de pregàrias,
que l’avèm poduda har estar dab nos coma au temps beròi e esvagat. Tot
d’un còp ua autò de bronir ; que boha, que s’estanga. Mudada per un
sobte balanç, la Margoton que’s lhèva, patla e sang-glaçada que nse
dèisha, e de córrer tà la soa crampa de dessús. E de l’autò
meravilhosa, qu’ei çò qui’n devara ? Que’u reconegoi pro lèu, mes tant
n’èri suspresa non digoi chapa. Mamà, dont la vista e s’ei hòrt
amendrida, que’m hasè : « Qué son aqueths anglés ? » Que’u comprengó a
la votz, lo mossur ne petit ne gran, mes sancer, gualhard, pompós, lo
Zidòra, qué ! Be l’avè hèit plaser de cambiar de chamarra e au contra
de d’auts, tostemps hreiterós e pelats, b’avè sabut engreishà’s a la
guèrra ! Que ns’espiè duas segondas, coma contrariat, bessè, de çò que
lo chaufur l’avè plantat aquiu, davant nosta. Coma s’èra escadut au
ras de la mia mair, qu’estirè la man, ua man d’òmi vesiat, mofla com
velors e blanca com lèit. « Tè ! ci he la nosta hemna, e qu’ès tu ? E
vòs entrar drin ? » — « Pas le temps ! » ci copè tot sec, e dejà
qu’èra tornat de pujar en vuetura. E com hasè : « Filez ! » au
conductor, qu’entenèm, suu còp, la frinèsta de dessús qui’s barrava
dab un gran truc. La mecanica hicada en marcha, còp sec, que
virolejava tot docinas e la dauna qui èra deguens que gorguejava : «
Mais dis, c’est gentil ton patelin. » E l’autò qui n’avè arren mei a
dà-nse, qu’esparricava ua brumèra de petròl qui embohemiava la carrèra
per bèras pausas.

*
**

D’aqueth engontre no’n devisèm jamei dab la Margoton. D’aulhors, non
hasè mei bon de se n’apressar ; non sabè mei que repós e nhargas. Tà
díser quin s’èra hèita, n’èi qu’a condà’vs aquesta auta.
Qu’a dus o tres ans, qu’èran a casa, non pas mei los cosiòts, ara
maridats e amainadats, mes las loas familhòtas, escolièrs en vacanças.
De har crespèths, la mòda qu’èra passada : que cau hòrt de temps e
l’estiu, per Sent Pèr, n’ei briga plasent de cauhà’s. Qu’alugàvam
meilèu lo horn e que prestívam tortas, tandas e tandas, cueitas e
arrecadas sus la taula :
— Mamà, ci digoi, sense pensar mei çò qu’aqueth dia de gaujor e podè
brombar de dolorós a la biata, Mamà, vòs que’u causesqui ua torta ? De
segur non se n’a hèita nada e que’u harà gai.
— Hilha, e la va voler ? Ja sabes que n’ei pas mei de plèti ? Mes
pusque t’agrada, vèn, vèn ! Mes abans, amuisha’m aquerò, que sia au
mensh presentable.
Suus uelhs de la mia mair, qui balha ordis en tota causa, que pausavi
la torta sus ua tela blanca de lin qui aví brodada dab jours e bordada
d’ua dentèla d’on m’aví tirat la mustra sus un catalògue de París. Que
v’ac prometi, qu’èri bèth drin contenta deu men present, quan pujavi
los escalèrs. Que truqui : « Qu’ès deguens ? » ce’u hèi. Arren. Que
m’i torni e : « Margoton ? que soi jo, qu’èi besonh de tu. » Arren
tanpòc. Que’m viravi tà me’n tornar dab la torta aus dits, quan d’un
sacat la pòrta e s’alanda. Que’n pareish un cap espeluishat, l’uelh
maishant, las maishèras arroncilhadas e de color terrosa. Que’m ditz :
— Qué vòs ?
— Miga, ce’u hèi estonada, qu’èm vesias, com hornejàvam tortas, Mamà
que m’a dit : « Que voi que Margoton que las tasti. »
Sense estirar la man tà la se préner, era, d’ua votz amarosa :
— Qu’ac sèi ja, que vosauts qu’ètz de hèstas, que v’èi entenuts, mes
de tortas jo per uei non n’èi quehars, guarda’t aquera tà un aut qui
aja pro de hami, e non t’avienga mei de viene’m horar lo lindau de la
pòrta ; per tau dia, que voi que’m deishetz dab las mias pensadas !… »
La mèu de d’autes còps que s’èra devirada hèu.

Miquèu de CAMELAT