ar gwall avel, histoire en parler de plouhinec, morbihan, breton llydaweg brezhoneg gwenedeg
elsidi
Morbihan, Breizh, Bretagne, Brittany, France, 1987. Histoire composée en
dix-sept soirées.
yañ mi dë goñs tôr ag ër gôl aùil
Eh an me da gomz deoc'h ag ar gwall avel.
Je-vais moi à parler à-vous de le mauvais vent (= sortilège) ["blocage de
glandes" TR]
gouyañ tchët ma ânavët ër livèt sañ
Gouian ket ma anavit ar c'hleñved se
Je-sais pas si vous-connaissez la maladie-ci
mè bë zou pët un amzi:r ag ër gôl aùil a ré drouk
met bet zo bet un amzer hag ar gwall avel a rae drouk
mais été il-est été un temps que le mauvais vent faisait mal
surtout t ër ri yeuvañk
surtout d'ar re yaouank.
Surtout à les ceux jeunes
(n)indë glaské tchë sëkour a bè:n a vëzé larëd aa: yé sééd ar i dra:yt tap
ëndeuz / ëndéz ër livéñ (semi nasale) sé:r
int (?) [ne] glaske(nt) ket sikour a-benn ha veze laret aa ya! sec'het àr e
dreid, tapet en deus ar c'hleñved sec'h [tuberculose TR]
ceux qui ne cherchaient pas de l'aide aussitôt
mèt toud ën trèeù sañ añ zé: man dëwé pë (h)eu:n
met toud an traoù-se a zae ma endevoa bet aon
ag ën trëeum a zou pasèt gënom mèm ké:r gënèyn blé tchëtañ a më wé disklér
ër brërzil / brzil
Hag an traoù-mañ a zo paset ganeomp, mem ker genin, ble kentañ ha ma oa
disklaer(iet ) ar brezel
mari: vëzé grèyd arnèy èy wé intañvès
Mari a veze graet àrni, hi a oa intañvez
èy dowè / dëwé pwar a vëdjâlé zalé tachènn
Hi 'devoa pevar a vugale, 'zalc'he tachenn
a èy dëwé / dowé (o ouvert) dëwa yeñz dëzâvëd nowar dowé tchët né kal a
yaa:d èy dou / zo èy dowé / zowé (son entre d et z?) tèchët të vam dilé:rh
Ha hi devoa int desavet neoazh 'devoa ket anehi kalz a yec'hed, hi do, hi
devoa
elle était, elle avait
techet da vamm dilec'h
tendance à descente de matrice
a wë tché gol éz
Ha oa ket gwall aes
mè dëzâùid owé yéñz job a ùisañ a wé mëm partièt t'êr bërzil
[dëzâùid owé yèñz]
Met desavet he-devoa int, Job ha Visant a oa mem partiet d'ar brezel
desavet he-doa int (?)
1 MINUTE
chomé gëtéy neusañ jëjyép a neusañ viktwér
'chome geti neuze Jojep ha neuze Viktoar
Correction:
tèchët të vam dilèr = techet da vamm dilec'h = handicapée par une chute de
matrice ("mère déplacée)
viktwér ë wé ur pérh mèrh labourërés më dam tér a la lalala (= susceptible,
soupe au lait)
Victoire a oa ur pezh merc'h, labourerez, mes dam, taer, o lalala!
jojèb wè ur gwantèn
Jojeb a oa ur goantenn
Josèphe était une jolie (fille) [belle femme TR]
jojèb wè ur verh fur a neusañ diskèt
Jojeb a oa ur verc'h fur ha neuzen desket
Josèphe était une fille (= fille de ses parents) sage et alors (= aussi)
instruite
a wé dor ou c'hwarn asé / neusé (?) geté (?) atoud ur yoñ kour
Ha 'oa douzh ou c'houarn aze / neuzen (?) atoud ur eontr kozh
Et était à les garder alors (?) aussi un oncle vieux / âgé
pëyèr vëzé grèyd arnëoñ
Pier a veze graet warnañ
Pierre était fait sur lui (= il s'appelait Pierre)
wë tché më labouré kal kar kour ë wé ër rèr din
Oa / 'on (était / je sais?) ket ma laboure kalz kar kozh e oa, ar c'haezh
den
C'était pas / je sais pas (?) s'il travaillait beaucoup car vieux il était,
le brave homme
mè èydë wé ur sort koñfort tërtoñ
mes evite / eviti (?) e oa ur sort konfort doc'htoñ
mais pour elle, il était tout de même (= malgré tout) un soutien (de lui)
ursort : tout de même (et non pas: une sorte de, faux ami?)
i yoñd ë wé
he eontr e oa
son oncle était (= c'était son oncle)
a bëp plé pë / p arivé 'añtir kalañ gouya:ñ èy gasé kamënèt t'ur añdèrv dèy
a lochteñg
Ha bep ple, pa arive hanter kalañ gouañv, hi a gase kemened (commande) d'ur
c'handerv dehi a Losteng
jañ marèyf o wiyañ ké kchin wé pir âno douwé mè jañ mari vizé gré arnañ ato
(Jañ Mari, o ouiañ ket ken oa pezh anv en-doa, mes Jañ Mari a veze graet
warnañ atav)
atav: en tout cas
dè gasèygn dèy ur bidõnadéyk purju
da gasein dehi ur bidonadig purju (bon cidre)
a neusañ ur gordèn gwèt mè pâ ffaoutëri sapin dam
ha neuzen ur gordenn goad, mes pas faouteri sapin, dam!
tãmëù tosènaw a neusañ tãmëù chouchaw dèrù
tammoù tosennoù ha neuzen tammoù skosoù derw
awéd dèrël un tamik ta:ñ ar glaw ar ën o:lèt pë vëzé yayn kwa trou ën di
aweit derc'hel un tammig tan àr (?) glaw (braises) àr an oaled pa veze yen
koa, 'tro an dez
toute la journée
2 MINUTES
a kén yayn ën di sé wé âriv jañ marè
Ha ken yen an deiz-se, oa erru Jañ-Mari
yoñ deus gouliëd i gargëmañt bwitàyd i jo:
Eñv 'deus gouliet (vidé) e gargamant, bouetaet e jaw / jow
a neusañ mari larë
ha neuzen Mari 'lâre
nõ mè ti zèbèy un tamig subèn / sëbèn gënõm jamari
non, mais te ' zebay un tammig soubenn ganeomp Jan-Mari?
ma karès mari
Ma kares, Mari
a chtë yeñt ë diviz un tamik tëiñ dë koñz ag ër bërzil
Ha setu int, euh, diviz un tammig dehi (?) doa (?) komz(et) ag ar brezel
grañ môné k'ùit yoñ lâré dèi ur sord
a-raog moned kuit, eñv 'lâre ur sord:
mèd m a:z afér mari yoñ lar môsë
Med, ma a as (si tu as) afer, Mari, eñv 'lâr e mod-se
Mais si tu as besoin
mi gasëy loways tèt
me 'gasay Loeiz dit
J'enverrai Louis à-toi
kèr yoñ ùilé (i)wal wé i labour djèré kché mâ:t
kar eñv 'wele a-walc'h 'oa é labour (ne) gerzhe ket mad
Car il voyait assez (= bien) était travaillant marchait pas bien
yoñ lar nënèy in i zamik sëkour yoñ laré
eñv lar (dehi?) he (?) zammik sikour, eñv 'lâre
Lui dit à elle dans son ? petite aide, il disait
grèy ënouz ër chicht lak ënouz (nous avons) ër bléad yoñ lâré
graet / drailhet (?) hon-eus ar sistr, laket (?) ar blead, eñv 'lâre
fait nous-avons le cidre, posé / mis nous avons la moisson (= fait les
semailles, sémé le blé, les bleds, il disait
ma karèz mi gasèy loways tèt (dit)
ma kares, me 'gasay Loeiz dit
si tu-aimes (= tu veux), j'enverrai Louis à-toi
meu kché mu kchobé (?) euf
ne meus ket mui ken d'ober, euh
je-n'ai pas plus plus à faire (= il ne me reste plus qu'à faire)
ti wi wal ataù
te oui a-walc'h ataw
tu sais assez (= bien) toujours (= en tous cas) (tu sais bien du reste)
char un tamig lann bil a neusañ gôbir ur gordèn gwèd bènèk
serr un tammig lann-bil ha neuzen gober ur gordenn goad bennak
ramasser / rentrer un peu d'ajonc pilé et alors (= aussi) quelques cordes de
bois
dam m añdèrf chañmari mi vé koutañ wal èy lâré mm
Dam, m' c'henderw JañMari, me vehe koutant a-walc'h, hi a lâre, mm
Dame! Mon cousin Jean-Marie, je serais contente assez (j'accepterais bien
volontiers, ok, elle disait
d ortôz kén a gâvièn ër mévèl brâws pënèk
d' c'hortoz ken a gavehen ur mevel bras bennak
pour attendre jusqu'à ce que je-trouverais un valet/commis grand quelconque
marseñ i raog ma yay dër chërvëj mi gavëy ùënañ
Marsen, a-raog ma yay d'ar servij, me 'gavay unan
Peut-être avant que il-ira au service (militaire) je trouverai un
di ar lor fittin cht ariù un din yeuvãngk
' de-àr-lerc'h vitin, s'tu arriv un den yowang
le jour suivant au matin voilà arrivé un homme/ une personne jeune
i gaskèt tor kouchti i bèn i vuzèt tor i gagn dam,
e gasket douzh e benn, e vuzet douzh e gein, dam!
Sa casquette contre le côté de sa tête, sa musette contre son dos
3 MINUTES ET 3 SECONDES
un din yeuvãng kwa.
Un den yowang, koa!
Un jeune homme, quoi (en somme!)
aneur o / wo tchë bët tam bët tam pèl ébét.
Hennezh oa ket bet, tamm bet, tamm pell ebet.
Celui-là avat pas été, morceau au monde (= pas du tout), morceau long au
monde (= n'avait pa traîné)
Anèr / eñnèr ë frué lakët ir bléad a toud ën traeù i tchéréd.
Hennezh a frue (bougeait, CR), laket ar blead ha toud an traoù e kerzhet
Celui-là se remuait, fait les semailles / semé le blé et tout le bazar en
route (en train de marcher)
a chtë toud ën dud ë yé kèr dam bèr véz ën di / dé kalañ gouyañ amañ
ha s'tu toud an dud a yae kar, dam! Berr vez an deiz kalañ-gouiañv
(novembre) amañ
ar ro fwèr sañtéz katélin a peu prè
war-dro foer santez Katelin (25/11) a peu pre
a tou ën du yè d ër fila:j/ch pëb ënañ yè d i du.
Ha toud an dud 'yae d'ar filaj, peb unan 'yae d'e du.
mè jéjèb a yè beñmnouz d ër fila:j d ër briyola:j dëwé / dawé frañswé
Mèd Jojeb a yae bemnos d'ar filaj d'ar Briolaj daved Fransoe (prénom
féminin)
Chez Françoise
frañswé wé i añsortés (o ouvert)
Frañsoe oa he c'hensortez.
Son amie à elle
a nousañ wé pa wé i rañjèyn i zraeù,
Ha an noz-sen, oa pa oa e rañjiñ he zraoù,
Et ce soir-là
i kañpèn un tamig fënal ë wé gëtèy a neusañ ey deuz lakéd u grãnig lusëlin a
bar
e kempenn un tammig fanal a oa gati ha neuzen hi deus laket ur greunig
(gouttelette) luselin (acétylène?) a-barzh
a ey deus tapet i ig / id nèt
ha hi deus tapet he (hinkin?) neud (nèt, c'est du fil, CR, pelote de fil,
fuseau?)
un tam. wé i obir our goulou gjùili ùënañ braù
Un tamm. oa e ober ur golo-gwele, unan brav!
ma ganin (a proche de ë) mi mèm brérmañ
Ema ganin-me mem bremañ!
3 MINUTES ET 52 SECONDES
a èy zeus lakèd i zam nè:d a neusañ ën / un tãm goulou gwili bar n i
barlèn
Ha he-deus laket he zamm neud ha neuzen un tamm golo-gwele 'barzh 'n he
barlen
a klomëd n i dañtir a drañ é hayn tap i rochèd
ha skoulmet he dañter (= devantier) a-dreñv he c'hein, tap he c'hroched
(crochet)
a boutë tañ chtëdjyèlyou péyañ a neusañ chtè èy d ër briyolâj
ha boutet tañ (? dehañ, tan?) stagelloù bihan ha neuzen setu hi (aet) d'ar
Briolaj
a p ë d a riù inou wiñn toud a drou a trou d ër pot
Ha pa 'doa arru eno, oant toud a-dro-ha-tro d'ar pod
Autour de la lumière
pawtrèd miryèd in gwar i wènd i kõmz ag ën añka:wù pëlojir ër briyolâj
paotred, merc'hed, in goar (en loisir?) e oant oant e komz ag an Ankoù,
Pelojir (= Pontroger, Philippe de, prieur et seigneur "féodal" avec droit
de justice, début du 17e siècle) ar Briolaj.
pëlojir ër briyolâj a wé our mënarrh ag ë vé ataw gjùilë kënôm nè
Pelojir ar Briolaj a oa ur manac'h hag a vez ataw gwelet ganeomp-ni
ataù vi gjùilèt a neus in gõmzé war dõ a ur hig du vëzé gjùilët pèryeuù dènd
djùèn
Atav vez gwelet ha neuzen int ' gomze c'hoazh doc'h hoñ (?) ha a ur c'hiig
du 'veze gwelet, pezhioù dent gwenn
ta kour frañswé è wé choukèt ar ur vrèch nè ù vizi ourign ër sawt
Tad-kozh Frañsoe a oa chouket (assis) àr ur vrech (tabouret) anehi (?) veze
o c'horiñ (tirer, traire) ar saout
kar i ziwar ë blège kchë mu kal a niñ nèn gèlé kchët yoñ kloufèt
kar e ziwhar ' blege ket mui kalz ha neuze(?) nen gelle ket eñv kloufat
(diwhar: duel traité comme un singulier pour l'accord) (kloufat: s'asseoir à
même la paille de l'étable pour le filaj, s'asseoir en tailleur)
a yoñ laré dé
ha eñv ' lare dehe:
bëdja:lé gèr achuù kalañ gouyañ yoñ laré ër loér ra ën naùi
Bugale gaezh, achu kalañ-gouañv (novembre), eñv laré (?), al loar a ra an
(?) nevez (nouvelle lune)
hùèy glaùèy war nowar yoñ laré koñz ag ën nôzègjãnèt
c'hwi ' glevey c'hoazh neoazh, eñv lare, komz ag an noziganed.
añ a yé dë kwa ur sort mâ sèr pign ou plèù ar ou pèn ma (?) ou pén tâmédj èn
t oubir
Hañ a ya! "De quoi" ur sort hama (?) zalc'h (?) pign(et) (ho) plew
(ouzh)penn (?) / àr ho penn (?) àr ho penn tammig hent d'ober
[CR me traduit: "de quoi vous dresser les cheveux sur la tête] sur votre
petit bout de chemin à faire.
frañswè eu jëjèp dé tchë pèl mé vèr kchët
Frañsoe euh. Jojeb ned ae ket pell, mes ' vern ket
4 MINUTES ET 58 SECONDES
pwa / pa achu ër filâ:ch sé zèyt t ër gir
Pa oa achu ar filaj, hi (?) daet d'ar ger
èy d/zeus pout ar ën nour tyiñ èy ë lâré tcha:ñnè:
Hi 'deus bout(et) àr an nor: Tiens, hi a lare, (ned eus) k(et) hañni
wèyd é lways të gouskè
Aet eo Loeiz da gousked ?
èy deus troëd ar ër ùirën dëùaañ (= de son côté, dans sa direction)
Hi 'deus troc'het (frappé) àr ar werenn davedoñ / dawidañ (?) (pour le
rejoindre / pour le chercher? Vers lui)
lways kouskèd wéës
Loeiz, kousket ous?
bo kchë klèwët non kar ën amzér sé vëzé kché avëmañtaw
Boa (?) ket klevet anehoñ, kar en amzer-se 'veze ket abavantoù (volets)
Il n'avait pas entendu
ën du wë tchë pitawt wi wal
An dud oa ket pitaot (riches) c'hwi oui (?) a-walc'h
vzé lag un tamik silëk du i mo sañ dréz añ fënèchk
veze laket un tammig selig (rideau) du e-mod-se a-dreuz a ar (?) fenestr
èsor vëzé dor teurèl ou tëlyâ
aesoc'h veze deoc'h teurel ho tilhad
tëro (?) mouné nou kchùélé
a-raok mont en ho kwele
ay deus troèd trod indro
hi deus troet (frappé et refrappé, selon CR (?), ou tourné?), troet en-dro
lways / louways kouskë wé:ës
Loeiz, kousket ous?
pâa jëjéb
Pas, Jojeb
aaa az lakëd frãm d ën nour
Aaah! Az laket (tu as mis) framm (barre) d'an nor
yoñ zwa sayë t ër yaz ar / a bachtël zo al mâr in ãmzir sé wa kchét kémë
sañ a draù
Eñv doa sailhet d'ar ias (le bas) àr bastell (en liquette, CR) èl mañ (?) en
amzer-se oa ket kement-se a dra
yoñ deus lam ër frãm azor ën nour a neusañ way in i ùili
Eñv endeus lam(et) ar famm a-zoc'h an nor ha neuzen aet en e wele
ën ãmzér dë jëjèb dë glah ën dro a dë zëgjour ën nour wé yoñ n i ùili
An amzer da Jojeb da glac'h (= klask) an dro (faire le tour?) ha da zigor
annour oa eñv en e wele.
aaa mè yé jéjèp so èyt të gouskèt towé i mam a i wér abar ér gañp
Ah, mes ya, Jojeb zo aet da gousket daved he mamm ha he c'hoar a-barzh er
gambr
kèr yoñ gouskè yoñ g ër yoñ pëyaèr in tè
kar eñv [Loeiz] a gouske-eñv g'ar eontr Pier en ti.
mè a dè tchë r houskë toñg
Mes, ah, dae ket ar c'housked dezhañ, ( sommeil à moi = kousketayn?)
6 MINUTES ET 1 SECONDE
troc'hër ë wé i win kchëta
troc'het e oa e hun kentañ.
mi zo zign mi dizõn i ëyoñ lâré a mounèd beñmnôz i momeñ d'ar briyolaj
Me 'zo [ret] din-me he dizoniñ (sevrer) hi, eñv ' lare, a moned bemnoz e
mod-mañ d'ar Briolaj.
mmm garoud oun dra bénèg mõn a rin sur d añrijign i vapirieù dè
Mmm me ya da gavout (?) un dra bennak, mond a rin (?) sur d'arañjiñ he
faperioù dehi.
(noter: "i vapirieù" = he faperioù, cf. la remarque de Quévenois ailleurs
dans le fil "A liù el loér.", "me ven" = ma fenn, ce n'est donc pas si rare
que celà dans le vannetais de ce terroir)
ën nouz arlor yeu n tãmbik you kër ou douwè pèt t ou wénéyaw (?)
an noz ar-lerc'h, euh, un tammig yod-kerc'h o-doa bet d'o c'hoaneioù
a wé jojèb i achuv dichtaolèyn doh tawl
ha oa Jojeb é achu distaoliñ doc'h taol
a fra viktwèr a wé chouké ar gorn ër bank viktwèr a wé i plègayn ur
atra (? Tandis que?) Viktoar a oe chouket àr gorn ar bank. Viktoar a oa é
plegiñ ur
sëunyad traeù frèsk a èy zeus lâr â beñ èlë m ou jarây arwah pë vou di è
laré kèr waf
sizuniad traoù fresk ha hi he-deus lar': A beñ èlë (?) m'o serray àrc'hoazh
pa vo dez, hi (?) lare, kar (?) ouf,
chërañ tchë nè ùënèh
'serran ket 'nehe henoazh,
a jojèb wa atao i chârèyn i zrao vi dë mounyèd taol i châl ar i ayn i fënal
doh i dowarn
ha Jojeb oa ataw é serriñ he zraoù vi (?) da moned, taol he chal àr hi
c'hein, he fanal doc'h hi daouarn
a lwayz a wé choukèd ar er bãngk a yoñ lare dëi touchañ jojèb touchañ i
zapay
ha Loeiz a oa chouket àr ar bank ??? Touchant, Jojeb, touchant, hi 'dapay.
wa id jojèb atao d er filâch ayd jojèp yoñ deuz yoñ gortayt choukèt
oa aet Jojeb ataw d'ar filaj, aet Jojeb. Eñv 'deus eñv gortozet, chouket,
kën ë vo é wa yt pëb ënañ d i du mor ë vënan yè dë gouskèt
ken a vo e oa aet pep unan d'e du: meur a unan a yae da gousked,
n aral yè d ër filaj a mé wi wi chè a yoñ sou wayd darprèn dë chârèt
an arall a yae d"ar filaj, ha me oui me (ou: ve?), che! Ha eñv zo aet
darprend (?) da serret,
yoñ deus tapèd un insèl nin dëwé plégë viktwèr a bakèt tiñgn i gazâl
eñv 'deus tapet un (l)insel an hini devoa pleget Viktoar a-baket dindan e
gazel,
sous son aisselle à lui = sous le bras
a i paz ig tal ën dâr /dor/ yoñ deuz tchëmérèd ër mok a wa a drècht ër sayad
deur frèsk
ha é pas e-tal an dar (l'évier), eñv 'deus kemeret ar mok (couvercle?) a oa
àr ar sailhad dour fresk,
a goulou r gachtoryèn yoñ g i zzar oñ oñ kav un tãm pitort a ou lommëd ou
dav
ha golo ar gastorolenn, eñv (= ar golo) g'e sac'h, oñ, kav' un tamm pitort
(bout de corde de chanvre) ha o c'hlomat (nouer) o-daou
a chtâgët to i ouk a yoñ ér marchowchi añh tapëd ën divaliyir euh kas ën
divaliyir gëtoñ
ha staget doc'h e c'houg ha eñv er marchosi, añ, tapet an "devalières"
(pièce de harnachement, d'attelage: reculement) getoñ
a yoñ deuz dal ur sord ën niv jèénën ë wé a goj ma ve tchë bé grèy trous
ha eñv 'deus dal(c'het) ur sord an div jaenenn (2 chaînes de brancard) ma ve
ket bet graet trouz
ag a vigjëdj ar i drayt a goj ma vé j ãnañ klawët të mari na djùélèt
hag a-vegig àr (ou: a'r?) e dreid a-gaoz ma ve ket anehoñ klevet da Mari na
gwelet
yoñ deusañd ër bou lan wé bég un toulat
eñv dindan d'ar bod lann a oa e beg un toullad (passage charretier, dans
talus?)
a wé gortos kén ë neuvé pët klëvét trouz boteù jojèb pé yoñ i âré un
tamëtch brëmañ
ha oa gortoz ken en-neveze (?) bet klevet trouz botoù Jojeb pa eñv he c'hare
un tammig bremañ,
wiyãn tchët vèrn tchët yoñ neus nësañ lakë m akchufèrdët lakët toud ën
traou së ar i gayn
ne ouian ket, ne vern ket. Eñv neuz., neuzen, laket., en em akifardet
(s'équiper, se mettre en tenue), laket tout an traoù-së àr e gein.
añ yoñ deus klaùèt trouz botaouù wë tchë bë pèl nëoñ (il n'avait pas été
long (à attendre))
añ, eñv deus klevet trouz botoù, ' oa ket bet pell anehoñ
8 MINUTES ET 2 SECONDES
mèt daow roma botaw ë wé a pa
met daou rummad botoù a oa! Ah, pas!
frañswè wè dèyt d obir un tamëdj añbërk tèy
Frañsoé oa daet d'ober un tammig ambroug dehi
a dam yañ zou wayt tawl i votaw tap i goutèl a neus diar. (diarc'hen) a
zivôtës kè:r
A dam! Eñv zo aet, taol(et) e votoù, tap(et) e goutell, ha neuze diarc'h.
a-zivotez-kaer
pèn deus èy spërmañtèd i tounèd in toulat
pan deus-hi spurmantet é tonet en toullad
yoñ zou way uchtèl ur leuadèn / luadèn mën dé
eñv zo aet just-evel ur luc'hadenn, man Doue!
(bruits)
añ rèt rèt k'ar virotén a ur bâzen / bawzen d ën âl
Añ! Red, red g'ar virotenn (= gwenodenn) a ur bazenn (= échalier) d'an all
jëjèb ë ré sañtéz ëna bënëdjèd èy i ré sañtéz ëna bënëdjè
Jojeb a rae: Santez Anna benniget! Hi a rae: Santez Anna benniget!
jëjèb ë wé pènvawdèt bañbañn (épouvanté) ë wé jojyèb
Jojeb a oa penvaodet, bambann a oa Jojeb.
èy zo wéy a dichtrwayt a neus a dar kaloñ d ar briyôlâj in drou
Hi zo aet ha distroet, ha neuze, a darzh kalon d'ar Briolaj en-dro.
mè ën nouz ë zou spi:s a frañswè nëwa klaw un dra bënèg atoud
Med an noz a zo spis ha Fransoa he-devoa klevet un dra bennak atout
a èy zou choumët pi dës klawè jëjèb i tounè(d)
Ha hi zo chomet p'he-deus klevet Jojeb é tonet
èy zou choum a dërzav ën nour d i gortos
Hi zo chomet a dreuzoù an nor d'he gortoz
9 MINUTES
jojèb o nañ nañ frañswé mi gouskay gënor
Jojeb: "O nañ, nañ, Frañsoa, me a gouskay ganeoc'h!"
o dam ëyé zëjèb ùèy gouskay gënèn a kouskid ë wé gëtè
"O dam, ya, Jojeb, c'hwi a gouskay ganin". Ha kousket a oa ganti.
mè ën di arlor vitin pë d a riv ir gir ër miryè fur ë gouské tchë sùëd imé i
mo sañ
Med an dez àr-lerc'h vitin, pa d oa arriv er gêr, ar merc'hed fur a gouske
ket sort emen e mod-se! (n'importe où)
i mamm ë rés ën deus sèlèd du ag ë zou koumañsët të larët t i mam
He mamm a reas, he-deus / en-deus sellet du. Hag a zo komañset da lâret d'he
mamm
pëtra èy dowé djùilë mè gèlé tché nèi war krènayn ë rè war tout
petra hi devoa gwelet, med galle ket anehi c'hoazh, kreniñ a rae c'hoazh
tout.
blawèr èr vé dor i tchèl lor è mam dèi ma wiyé tché mèmtra ous djùilèt
Braouac'het (épouvantée) e oa (?), doc'h he kwel (?), lâr he mamm dehi ma
ouie (?) ket memestra (?) hoc'h-eus / ac'h eus (?) gwelet
a un din pi our lõn pé pëtra wiyañ tchë mam i la meuz djùil ur godjusèn
djùèn i larér
ha (?) un den pe ur loen pe petra? 'Ouian ket, mamm, hi lâr, meus gwel' ur
gogusenn gwenn, hi ' lâre.
or gogjusèn djùèn dâr é mam dèi mè mbwa tchë skrivë nitra arnè
Ur gogusenn gwenn, 'lâr he mamm dehi, med bez e oa ket skrivet netra àrnehi?
më wiyañ tchë dèy lar i dèy wiyëtchè o më mèrik kèr èy laré
Me ne ouian ket, dehi. 'lâr dehi. 'Ouiit ket? O ma merc'hig kaezh, hi '
lâre,
marsé un dra bënèg a bèr dùi i lare a zivoud ër bèrzil
marse un dra bennak a berzh Doue, hi ' lâre, a-zivoud ar brezel!
wiyãn kchë è lâre sklasëd wèn war tout
'Ouian ket, hi ' lâre, sklaset on c'hoazh tout!
aaaa azal ën di sé wé tchë bë koñzët tchin ar ër filâch
Aaaah, a-dal an dez-se, ' oa ket bet komzet ken àr ar filaj.
âzë wë tchë kèsyoñ
Aze, ' oa ket kestion.
10 MINUTES ET 2 SECONDES
a na pi zig di goudir
Ha naw pe zek dez goude,
i wèn i tèybd ou djuj ou dwé dèb ou mirènaw viktwèr ë lar dë jëjèb
e oant é tebrat o . just o-doa debret o merennoù, Viktoar a lâr da Jojep:
alé dayd jëjèp ni av dë gas ë sawid ër mé:z
"Ale, dait, Jojep, ni ya (?) da gas ar saout er-maez."
Notennoù:
- vouvoiement ou tutoiement entre mère et fille?
- Mem tra: med p'tra ou équivalent de KLT memestra?
- Ur gogusenn gwenn: pas de mutation
- Mè mbwa tchë: mes / med n' boa ket (n > m devant b?)
- Wèn = on (je suis). Cf. gallois écrit?
- Azal = adal, a-dal, azal, adalek (d > z, encore une fois.)
- A na (9) pi zig (10) di goudir: mutation de dek après "pe" ou
effet de la propension de la locutrice à prononcer certains "d" [z], on
entend un r après un e final accentué (et long?).
- J'entends: ni av (nous allons ou nous irons?), savid = saout,
tendance de [ow] à devenir [v] déjà remarquée précédemment.
gg
boñ ë lwayz ë wé choukët tor tawl a neus ër yoñ pëyèr
Boñ, eu. Loeiz a oa chouket doc'h taol ha neuze ar eontr Pier
a r yoñ pëyèr ë lâré dë 'ma:ri
ha ar eontr Pier a lâre da Mari:
mè gâf tchë kënoud mari vou mal dë klar sëkour d ër vèr mañn
"Med 'gav ket ganout, Mari, ' vo mall da glask sekour d'ar verc'h-mañ?
ër vèr mañn deus sèyziadur
Ar verc'h-mañ en-deus seiziadur"
ti gèrd yoñ lar mè sèl dordèy amé pëzmètchèd idèz i 'mi:rèn yoñ laré
"Te 'gred?" Eñv ' lâr: "Med sell doc'hti, hama (?), pismiget / pizmiket
he-deus he merenn", eñv ' lâre
chë ni war dèbë nitra ër rèchti mañ
"n'he-deus ket anehi c'hoazh debret netra ar c'hreisteiz-mañ".
a dam më yoñd è la ma gaf kënèd ey lar i mo sañ
"A dam, ma eontr, hi ' lâr, ma kav ganit, hi ' lâr e mod-se,
ni ya dë gla sëkour dèy
ni ' ya da glask sekour dehi"
lwâyz ê wé ataw soub i bén / i vèn (?) gëtoñ i roulèyn i zigariyèd
Loeiz a oa ataw soublet e benn gantañ é rouliñ e sigare(ye)d
sâùi tch i bèn nañ yoñ n gâvé 'kâ:blus a 'kâ:bluz ë wé
' save ket e benn anehoñ, eñv en em (?) gave kablus, ha kablus e oa.
mè ur momañd our sord (o ouvert) yoñ lâré dë mari
Med, ur momand, ur sort, eñv ' lâre da Mari:
Mais, après un instant, tout de même, il disait à Marie:
ma faot klar sëkour yoñ laré mi yay mari dë glar sëkour
"Ma faot klask sikour, eñv ' lâre, me ' yay, Mari, da glask sikour."
ama më vaot èl a ma wèr koutañd èy laré dortu
"Hama, ma faotr, evel ha ma oc'h kontant, hi ' lâre. Doc'htu,
eh bien, mon garçon, comme vous voulez, elle disait. Immédiatement,
chañch ou tèlyâ:d èy lâré yañ mi dë glar dav dâmig (a semi nasal) lèyèn dour
Chañch (infinitif impératif?) ho tilhad, hi ' lâre, ez an me da glask daou
dammig lien deoc'h
Changez de vêtements ("changer votre habit / vos habits")
ag our blañg bënèg èy lârér a ùè / vé yèy èn añdèr mañ
hag ur blank bennak, hi ' lâre, ha c'hwi ' yay en enderv-mañ."
et quelques sous
mâ:at yoñ zou wayt a neusañ ùë yay èy lâré doñg dë sañ lôrañs
Mad. Eñv zo aet. "Ha neuze c'hwi ' yay, hi ' lâre dehañ (n = ng, cf. parler
de Groix) da Sant Laorañs."
St-Laurent, dans la commune de "Plémèl" = Ploemel = Pleñùir)
ùé wi mën / mèn ma sañ lorañs yé yoñ lar déy beñ ùi yèy dë sañ lôrañs
"C'hwi ' oui e-men ema Sant Laorañs? - Ya, eñv ' lâr dehi. Beñ, c'hwi ' yay
da Sant Laorañs
a neusañ vwéy larèy d ër vwés sañ indvwé diviz oun tamëtch
ha neuze c'hwi ' laray d'ar vaouez-se. " Int o-devoa divizet un tammig.
boñ yoñ dë sañ lorañs yoñ wèyd dré in tërs kë in ãmzèr s o kch bèlo bèt
Boñ, eñv da Sant Laorañs. Eñv aet dre an treuz kar en amzer-se ' oa ket belo
ebet!
a pë d ariv inour ër vwés sé lâré yoñ dës lâré té sèziadur
Ha pa d (eo) arriv eno, ar vaouez-se ' lâre, eñv 'deus lâret dehi
"sèyziadur" (= saisissement?)
boñ day in tèy më vaod èy lâri a chè nè grèy nitra dor
Boñ, deuit en ti, ma faotr, hi ' lâre. Ha n'he-deus ket anezhi graet netra
deoc'h?
Bon, venez dans la maison, elle disait. Et elle ne vous a rien donné? (chè
nè grèy nitra dor?)
tchaw yoñ la grèy zeus daw damig liyèn dèyn yoñ lâri
Geo! eñv lâr. Graet he-deus daou dammig lien din, eñv lâre.
Si! il disait. Fait / donné elle a deux morcelets de linge / toile / tissu à
moi, il disait.
kë n ãmzir sé wé kché papir i mésk ën dud èl ma zou iziv ën di mâ
Kar en amzer-se, ne oa ket paper e-mesk an dud evel ma zo hiziv-an-deiz, ma!
(de nos jours, actuellement, et pas: ce jour-même, aujourd'hui précisément)
wé rét kâwid traou dë lakad d ër leusav / leuzav / leusawf
Oa ret kavout / kaout traoù da lakaad d'ar louzoù (plantes médicinales,
remèdes)
chouk âzé më vaod èy lâré doñ y añ dë bilad ou louzaw douwor
Chouk(it) aze, ma faotr, hi lâre dezhañ, ec'h an da bilad ho louzoù deoc'h
Assieds-toi / asseyez-vous, mon gars, je vais piler "vos plantes à vous"
a neus vin chët pèl a në vwë tchë bë tãm pèl ëbë nëoñ
Ha neuze, ne vin ket pell. Ha ne voe / oa (?) ket bet tamm pell anezhoñ.
Et alors, je ne serai pas longue. Et il ne fut pas "été" bien long(temps)
(non plus à attendre) "de lui".
a èy zou dayd a èy lâré doñ
Ha hi zo daet / deut / deuet ha hi lâre dezhoñ
Et elle est (re)venue et elle lui disait
ër gôl âvil më vawd / fawd ër gôl âvil / âùil vraz i dëz a tapë mat
Ar gwall avel, ma faotr, ar gwall avel vras he-deus ha tapet mat
Le mauvais vent (mauvais sort, sortilège), mon gars, le mauvais vent grand
elle a et attrapé bien!
Note: ar gwall avel vras (mutation de bras)
12 MINUTES ET 1 SECONDE
wiyañ tchë ma dañ dë bèn arnè
'ouian ket ma d an da benn àrni
je ne sais pas si je vais / viens (?) à bout d'elle (sur elle: sur Jojeb)
(si j'en viendrai à bout)
note: ma dan da benn: emploi du présent au lieu du futur (cf. gallois et
anglais?)
aaa a réy ë gômañsay i frôtal a zal vùënèrh
aah, ha c'hwi a gomañsay he frotal a-zal hennoazh
ùënèr vèy i frôtay gë deur bënëdjèt
hennoazh c'hwi he frotay get dour binniget
ce soir (à venir), vous.
un grañnidj ar i véèn ùi frôtèy ma tout i askornyaw (o ouvert)
un granig àr he fenn c'hwi ' frotay ma (?) tout he askornioù
une goutelette sur sa tête, vous frotterez (ma?) tous ses os
tout tout partoud ag inèm t ën yawl ag arwar të nouz rùi
tout, tout, partout, hag enep d'an heol hag àrc'hoazh da noz, c'hwi (?) /
iwez (?)
tout, tout, partout, et contre le / du côté opposé (ou? "le visage au
soleil") soleil (MM transcrit: "ha mem d'an diaz."! = et même en bas!)
yoñ dës sèlët divaltët tortõm dortèy (o ouvert) a yoñ lar nur larë té(i)
Eñv 'deus sellet divaltret doc'htoñ. doc'hti ha eñv 'lâr en ur lâret dehi:
mi i frota
Me he frotay?
Moi, je la frictionnerai?
o pâ ùèy më vawd i mam
O pas c'hwi, ma faotr! He mamm.
a yé mm
Ah, ya!
a voè frotè jëjèb day jëjèb indrou
Ha oa / voe (?) frotet Jojeb. Daet Jojeb en-dro.
Et fut "frictionnée" Jojeb. Jojeb retrouve la santé.
a chteu atâ mañ më dãm achuv ër bërzil
Ha setu ataw . (mod-mañ, momed ?) dam . achu ar brezel
a lwayz ë zé ataw abèn dë bléénèk
Ha Loeiz a zae ataw a-benn da Bleheneg
Et Louis venait dès qu'il pouvait / aussitôt qu'il lui était possible à
Plouhinec
a neusañ a la fin wèn ariù amëyaw
Ha neuzen, a la fin, oant arru amioù
Et alors, à la fin, ils étaient devenus "amis"
a chtë lakë mâ ãn traw
Ha setu lakaet mat an traoù
Et voilà les amours qui tournent ronds ("posées bien les choses")
mè yoñ lâré chë mâ:t tign diméeñgn gëtéy
Mes, eñv 'lâre, nend eo ket mat din dimeziñ ganti
Mais, il disait, c'est pas bien à moi marier avec elle
Imtchën èm lârë tèy wé mi dowé iyèy spoñtèt
(hepken (?) hep (?) / (?) hep ganin (?) lâret dehi 'oa me 'devoa hi spontet
sans seulement lui dire (à elle) était moi (qui) avait elle épouvantée
a nañn tchë bräwv ën trëù sañ a beñ lârañ tch war të iziù
Ah, nann, ned eo ket braw an traoù-se, ah beñ, 'lâran ket c'hoazh dehi
hiziw
Oh non, c'est pas du propre / facile (?) ces choses, eh bien, je dis pas
encore à eller aujourd'hui
mi lâré dé pë vou lak ën anaw chè
Me 'lâray dehi pa vo laket an anwoù, che!
Je dirai à elle quand sera déposé les noms (publiés les bans), voilà!
mè yé chteu ataw lâk ën anaw
Mes ya! Setu ataw laket an anwoù!
Oui mais! Voilà déjà publiés les bans!
a yé yoñ lâré mè ma larañ dé bèrmañ marsé i foñdo
Ah ya, eñv 'lâre, mes ma lâran dehi bremañ, marse hi fondo
Ah oui, il disait, mais si je dis à elle maintenant, peut-être elle rompra!
(?)
cho war mwayañt mad ë gort. o beñ mi laréy dè di ma timéam (a semi nasal)
chè
(?) ned eus ket c'hoazh moiant, (?) mat eo (?) gort(oz). Oh, beñ, me lâray
dehi deiz ma timezamp, che!
Il n'y a pas moyen encore, vaut mieux atten(dre) (?), oh, bien, je lui dirai
le jour du mariage (jour où nous marierons), voilà!
a beñ yé di ma wè n diméeñn nësë chtë
Ah beñ ya! Deiz ma oa an dimeziñ neuze, setu
Eh bien oui, le jour qu'était le mariage, alors, voilà
djinërèt tou ën dut tou ën traùu wiyë mât
dinec'het (?), accourus (?) tout an dud, tout an traoù, ouezit mat
(?) détendu (?) tout le monde, tout le bazar, vous savez bien,
mè gâvé tché noñ ën tu ataw dë lârit tèy
Mes 'gave ket anehoñ an tu da lâret dehi
Mais il ne trouvait toujours pas le moyen de dire à elle
hâ lala ariv ën nô:s
Ah la la! Arru an noz
Oh la la! Le soir arrive
wè tch atao lar ënëoñ
'oa ket atav lâr anehoñ.
Était toujours pas dit de lui = il ne lui avait toujours pas dit
pë din way të gouskèd
Pa d int aet da gousked,
jëjèb ëndès dëdjour ën nour
Jojeb en-deus digor an nor
a yoñ deus djùilèd ër goulou djùili braw sé wé ë lakèt
ha eñv deus gwelet ar golo-gwele brav se oa (e =?) laket.
aaa i wè tchë gañ nimènun un drou
Aaah, e wad (?) -ou: e oa (?) - ket (?) gan (?) (kegañ?) nemet un dro
(son sang n'a fait qu'un tour?)
a yoñ zou wèy dë jojèf
ha eñv zo aet da Jojef,
kroch én i daw zañn djùén a yañ laré dèi
kroch en he daouzorn (?) gwenn ha eñv lâre dezhi:
"crocher", attraper, saisir "dans " ses (deux) mains blanches et il disait à
elle:
jojèb yè lwayz
"Jojeb". "Ya, Loeiz".
a pou tchè tchin euun u më raw
Azh pout ket ken aon e ma raog
Tu n'as plus "eu" [quel temps?] peur devant moi?
përég jëjéb përég ataw lwayz
Perag Jojeb perag atav Loeiz?
Pourquoi Jojeb, pourquoi -plutôt- Loeiz?
a neusañ tchaw lar yañ ka meus grèy éeun dëd ur vér
ha neuzen geo (?), lâr eñv, kar meus graet aon did ur wezh.
az gréy eu:n dèyn lèr èy . (?) pigou:z
Azh graet aon din, lâr hi, . (?) pegoulz?
Tu as fait peur à moi, dit elle, quand ça?
a cheu cheu:j i tounè t ër gèr a r briyolach
Azh ket soñj, e tonet d'ar gêr a'r Briolaj?
Tu n'as pas souvenir, en "venir" à la maison "depuis" le Prieuré?
o dam djaw lwayz ë lè y irisèyn ë rañ ërwarr
Oh dam geo, Loeiz! Hirisiñ a ran c'hoazh (?).
a neusë yoñ larë dèy
Ha neuzen eñv lâred (?) dehi.
a jëjèb mèd pënôz arpod gray
Ah, Jojeb, med penaos azh pout graet?
Mais comment tu avais fait?
a beñ mi laray dë goudi ché â yé
Ah beñ, me laray dit goude, che. Ah, ya!
mè mo tchëmérèd yoñ lâré mô sañ un 'insél a un divaliyir
Me / mes (?) moa kemeret, eñv 'lâre e-mod-sen, un (l)insel ha un devalier
a neusañ ti wi l ou outèl wè më sâr a mi droué ata a drin drin drin
ha neuzen, te 'oui a-walc'h (?), ur c'houtell oa (?) ma sac'h ha me a droe
ataw, drin, drin, drin!
Et alors, tu sais bien,
a wa pa bë eu:n [son eu ouvert]
ha hazh poa (?) bet aon
et tu avais eu peur
a yé: ti: wé
A ya! Te a oa!
Ah oui! C'était toi!
mè ti më vardoñ
Mes, te ma fardon?
Mais tu me pardonnes?
ô dam yé lwayz a grèys kaloñ
O dam ya, Loeiz, a greiz kalon!
Oh, dame oui, Loeiz! Complètement! (= de centre coeur)
yoñ neus grèy our bokèy mâd tè'è a dortu yoñ ndeus lârët tèy
Eñv en-deus graet ur bokig mad dezhi ha douzhtu eñv en-deus lâret dezhi
Il lui a donné (fait) un gros bisou (un bisou-petit bon à elle) et lui a dit
tout de suite
amâ jojèp ma tapëz war ër gwal âùil pitrëmañd eu:n iraog a skèt
Hama, Jojeb, ma tapez c'hoazh ar gwall avel peotramant aon a-raog ha skeud
Et bien, Jojeb, si tu attrapes encore le mauvais sort ou bien peur devant
ton ombre
ur vér pi un â vin mi amañ më friyèd kaorët
ur wezh pe un all, vin amañ, ma fried karet
une fois ou l'autre, je serai là (ici), mon épouse chérie
awéyd a frotaw a yoñ deus èy frotèt a lèyiyès
evit ha frotal / frotañ, ha eñv 'deus hi frotet, ha lies!
Pour te frotter (masser, caresser, peloter), et il l'a frottée, et souvent /
souvent.