L'alcolic de la gara 3
Eole
ZUMARRAGA
Qu'avem sopat. En Espanha que s'i hè ua macedònia qui m'agrada
au delà, urosament ne demoram pas hèra senon, dejà bèth qui soi,
que pravarí enqüèra. Au restaurant qu'i a ua gojata de sala negra,
ua latinoamericana ; que l'èi dit un mot en basco manièra de
badinar e era, non solament n'a pas comprés, aquò qu'ei
admissible, mes qu'a hèit ua grimaça com de hasti, e aquò que'm
hè berserir. S***, òste shens parion, que la declara bèstia a non
pas poder trobar pèiras au gave, minimizant atau la soa actitud tan
pòc arcuelhenta envèrs lo visitaire qui soi ; ua atencion inutila,
puishque ne'm senteishi pas estrangèr ací, mes requista parièr.
L'auta gojata de sala qu'ei ua petita blonda dab lunetas. Quan nse
vien crubar los dus sopars, que's bota a parlar dab nosautes de
causas e d'autas : qu'èm dejà de la maison. Que m'a dit S***
los bascos que son hèra ubèrts e simpatics. Jo, insabedor de la
sociablitat d'autas regions d'Espanha, que'n hasí un trèit de
caractèr espanhòu. B'èm luenh deus lòcs comuns racistas deu basco
barrat e capborrut ! Totun ! Un còp qui èri a Donostia, com viení de
demandar lo camin a duas gojatas, que las vei a tornà's virar entà
m'aténher, e dise'm : « Excusa nse, que ns'èm trompadas », e
tornar explicar. Lo francés - e los bearnés que seguim aquera lei
-, en parlant dab un desconeishut que con·hon respècte e hredor. E
que díser deus parisencs ? Un dia qui èri entrat en un cafè de la
Bastille dab l'intencion d'i demandar ua indica, que'm hasí la
cuenta de béver quauquarren en pensant obligar lo servidor ; tuta !
Quan l'aperèi entà'u demandar on se trobava la carrèra qui
cercavi, que s'apressè de jo puish, vedent que n'èra pas entà
comandar, que's tornava virar shens me respóner. Ne denhè pas
solament respone'm.
S*** que ditz que dab la bona mentalitat qui an aqueste monde, au cap
d'un detzenat de dias que nse harem amics. Per ma, qu'ei mei que
probable, e estossi ric que'm cromparí un apartament ací e qu'i
passarí vacanças e fins de setmana.
URRETXU
Qu'èm a béver sengles kalimotxos dens un bar, S*** qu'ei virat de
cuu a la pòrta, jo que'u hèi vis-a-vis. Còp sec, que'm hè : «
Ne t'arrevires pas. Lo capdèt de la gara, lo deu fotbòl, que vien
d'entrar. »
ZUMARRAGA
L'endematin, com esdejui au cafè de la gara, qu'i ei la servidora
aquera. Que s'a hicat un carrat negre suu peu, e que m'agrada
enqüèra mei atau, mes que m'apercebi que hè lo mus. N'i ei pas
l'arbitre alcolic entà l'en·hastigar, totun. Beròja qu'ei -
au mensh que la ne tròbi, a S*** ne l'agrada pas -, mes arridenta
pas guaire. Ua auta servidor, bruna e prima, que l'apèra « Nekane
». Que m'agrada pro aqueth prenom, la traduccion basca deu Dolores
espanhòu ; de neke, tribalh, pena, fatiga. Lo basco que harga ua
corderada de prenoms feminins dab lo sufixe -ne ; que son prenoms qui
an correspondents en espanhòu mes pas tostemps en francés (per'mor
d'aquò que son hèra riales au País basco Nòrd) : d'edur, la
neu, qu'an hèit Edurne, Nieves ; de jaio, nàisher, Jaione,
Natividad ; etc. Nekane que se'n va per ua pòrta de servici, qu'a
devut fenir lo son torn.
ORDIZIA
Los dias precedents ne son pas estats tròp calorents, mes uei lo
sorelh que hissa. Que cambiam enqüèra de vath, mes uei que vam
capavant, tà la vath de l'Oria. Au pè deu mont Txindoki, qu'ei lo
parçan aperat Goierri, lo « País Haut », ordonat autorn de
l'aglomeracion formada per Ordizia e Beasain.
Ordizia qu'estó fondada peu rei de Castilha Alfonso Xau lo Savi, au
sègle XIII. Qu'estó un bon sobiran entaus bascos puishqu'ei eth
qui fondè Hernani tanben. Qu'èra ua vila franca, qu'ei a díser
que los sons poblants èran exemptats d'impòsts ; e que's
consideravan pro vilanés los d'Ordizia entà préner partit contra
lo carlisme, çò qui'us való d'estar assetjats per Zumalakarregi.
A Ordizia, que vedem lo centre istoric e l'estatua d'Andrés de
Urdaneta dont parlavi mei capsús. Que minjam pintxos, tanben. E
hasosse bon, que'ns plearem l'estomac dab quauques pintxos e haut !
que correrem com un par de lèbes ; mes la calor que'ns possa a
entrar dens un restaurant. Ua gojata que nse vien balhar lo menú. S***
que'u ditz que parli basco, plan que hè per'mor que senon ne'm
gausi pas lançar. Qu'escambiam quauques frasas. La gojata que ditz a
S*** que sus setmana que tribalha en ua enterpresa de Beasain deu nom
de CAF e que las dins de setmana que vien ajudar au restaurant, qui ei
deus sons pairbons. Estitxu - atau que s'apèra - qu'i ei
secretària e que sap parlar francés, anglés e alemand. Que'ns ditz
que parla miélher anglés que castelhan ; n'ei pas segur que sia
vertat, qu'ei meilèu ua manièra de díser que considèra lo
castelhan com ua lenga estrangèra, ua de mei. Que que'n sia,
Estitxu, a vint-e-quate ans, que hè partida de la prumèra generacion
dens l'istòria a aver accedit a la coneishença, au saber, en
euskara.
BEASAIN
Qu'ei donc de Beasain, Estitxu. Enqüèra un prenom feminin basco e
aqueste còp n'ei pas arrevirat deu castelhan : Nosta Dauna
d'Estibaliz qu'ei la patrona de la província d'Álava, d'aquiu
lo prenom, abracat en Esti ; Estitxu qu'ei un diminutiu. La costuma
de hargar prenoms dab noms de lòcs ligats a la Vèrge qu'ei de tota
la peninsula iberica : qu'i a en Espanha e au Portugau gojatas qui
s'apèran L(o)urdes.
Ne soi pas segur d'ac aver dit, Beasain e Ordizia, com Zumarraga e
Urretxu, que son tòctocants. Ordizia, com Urretxu per rapòrt a
Zumarraga, qu'ei la mei anciana de las duas, e Beasain qu'ei lo
bordalat devienut devienut vila industriau, a la faiçon de Zumarraga.
Qu'i vam dar un torn, francament ne sembla pas de valer la virada ;
mes que cau díser que n'èm pas en de bonas condicions entà
toristejar : qu'ei l'òra, enter quate e sheis òras, on lo monde
son a casa, qu'atenden que la calor e sia mensh hòrta entà sortir.
Tanben, ua bona part deus abitants que son en vacanças. Tant i a,
n'i a pas guaire de monde per las carrèras, e que sofrim tostemps
d'aquera diabla de calor !
Qu'èm passats davant lo site de CAF, l'enterpresa on tribalha
Estitxu. S*** que m'explica qu'ei ua enterpresa de construccion de
materiau ferroviari coneishuda dens tota Espanha e en dehòra
(d'aquiu qu'Estitxu manege tant de lengas). 1600 emplegats que
s'ia traçan la biòca, de fèit qu'ei ua enterpresa hèra
importanta.
LAZKAO
S'èram mei valents, o meilèu se non sofrívam tant de la calor,
qu'anarem tau vilatge pròche de Lazkao. Rai ! que serà tà un aute
còp.
Qu'i estoi hèra d'annadas a, e que'm sovien d'ua gojata qui
vedom a passar sus la carrèra, qui portava dab era un libe titolat
Sinonimoak. Qu'i a a Lazkao un euskaltegi, un centre
d'aprenedissatge de l'euskara, hèra reputat, e non solament que
s'i pòt apréner lo basco, mes tanben, los qui n'an dejà ua
cèrta coneishença, que la pòden apregonir : qu'an comprés los
bascos que la luta lingüistica que passa per la possibiltat de formar
navèths locutors mes tanben per la recuperacion de la mei gran
competéncia lingüistica qui's posca. Nosautes d'aqueth temps, que
ns'estimam occitanoparlants quan sabem parlar en emplegant dus o tres
mila mots. Shens comentaris.
A Lazkao qu'i a tanben ua mongia benedictina. Un monge deu nom de
Juan José Agirre Begiristain qu'i tien archius de tots los
documents, libes e revistas ligats au País Basco ; enter aqueths
documents que figuran documents de l'organizacion E.T.A. Aqueths
documents que son hòrt preciós entaus istorians qui vòlen escríver
a perpaus de las decennias 60 o 70, e plan solide los documents mei
recents que seràn indispensables aus istorians de doman, mes tots
n'an pas aquera concepcion de las causas : en heurèr lo monge Agirre
Begiristain qu'estó arrestat per la polícia espanhòla, sus
comission rogatòria de la jutja parisenca Laurence Le Vert. Com que
l'estudi deu Dret ne mia pas tostemps a l'intelligéncia...
ORDIZIA
Que fenim la nosta visita rapida en nse desalterant au bar deu
supermercat Eroski, e haut, que tornam tà Zumarraga.
ZUMARRAGA
Quan arribam, un hèish de gojatas e de gojats que son a las estanças
entà's crompar bilhets de trin. Que van tà las hèstas de Vitoria.
Qu'aví desbrombat qu'èran per aquestas datas. Que m'auré
agradat d'i anar, a condicion d'aver reservat ua crampa acerà.
Dromir sus la carrèra, abans que m'èra de bon har, mes ara que'm
caleré tres dias entà me'n tornar aver. De dòu har n'i ajam pas
pensat prumèr.
URRETXU
Qu'avem donc causit la tranquillitat, e donc que la vam aver :
anueit, qu'ei dissabte e los bars que son enqüèra mei vueits que
los sers precedents. Tots los qui avèn enveja de s'amusar que son
tà Vitoria ! Ad eths la carn, a nosautes los òs.
ZUMARRAGA
Dimenge matin, e que cau dejà tornar tà casa. S*** qu'ei partit de
d'òra préner lo trin tà casa. Jo que l'èi mei tard. Que'm
preni los ahars, que torni las claus a la nosta proprietària, e en
arribant a la gara que me'n vau esdejuar au bufet. N'i ei pas
Nekane, que'm serveish la soa collèga. Qu'èi dret a ua forqueta e
un cotèth entà copar lo crespèth Donuts e lo panet cornut qui
acompanhan lo men cafè ; puish com soi a'm crompar lo bilhet au
frineston, que te m'arriba a la corruda per'mor que cred qu'èi
desbrombat de'm préner los ahars en partint. Que torni tau bufet, un
crespèth mei, e un curadent qui era hè sortit deu son estuit de
plexiglàs tà jo, lo francés desestruc qui soi. A prumèra vista ne
m'agradava pas autant com Nekane, mes mei charmanta qu'ei. De dòu
har ne l'avossi pas vista lo dia quan arribèm, dab era qu'aurí
parlat basco - Begi politic dituzu : Qu'as de beròis uelhs.
En tot horrupant un darrèr cafè, que legi lo jornau, qui èi pres suu
taulèr. Mes l'òra que vira, que va estar temps d'anar suu cai.
Com pausi lo jornau suu taulèr, qu'enteni ua votz darrèr jo, que
diserén un arremusclet. Que m'arreviri e que vei lo noste arbitre
alcolic, qui s'atèla a la soa jornada de hartanèr. L'espiar de la
servidora e lo men que s'encontran e que se n'arriden au depens deu
fotbolaire mancat ; puish era que m'aborreish un « Agur ! » plan
sonant.
Lo trin qu'arriba, mes en i pujant ne sèi pas enqüèra que seràn
lo sovier qui guardarèi lo mei clar d'aqueste viatge e lo detalh de
las mias vacanças qui mei m'agradarà de contar, aqueras
apareishudas d'un personatge tan pitoresc, aqueras bramèras autant
sobtas com inexauriblas com.
IRUN
Qu'arribi a Irun a l'òra de disnar, e abans de passar tà Endaia
préner lo trin tà Pau, que m'inviti au restaurant. Que'm cruban
15 € e la servidora qu'ei latinoamericana.