Entermiei lordèras (version definitiva)
Eole
RUBRICA NECROLOGICA
GELÒS-PAU
Lo joen JAN LUC MÈTGE
que morí dissabte passat 29 de heurèr a l'atge de vint ans. En e Na
Jacme Mètge e lo lor hilh Glaudi ; En e Na Pèir Mètge ; Na Francesa
Labatut ; parents, emparentats e amics ; que v'anóncian que las
aunors e's haràn doman 3 de març a 11 h deu matin a la glèisa
Nosta Dauna deu Cap deu Pont. Mercés d'avança aus qui vieneràn.
Aquesta anóncia que tien lòc d'avís.
P.F. Casso-Le Meur, Pau-Juranson, tel. dia e nueit 59.06.54.**
*
**
LO DEVÍS DE L'APEDANH DE PAU
Tot que se'n va, qu'ac a podut constatar dissabte vrèspe au Hedàs
l'apedanh de Pau : la Municipalitat qu'a hèit maçonar lo lavader
alimentat per la vielha hont, testimòni deus algareis en francés,
bearnés e espanhòu de las hemnas deu quartièr qui d'autes còps
s'i encontravan entà har la bugada. Sola que demora adara a l'aire
libre, de tota l'aiga deu Hedàs, la petita hont publica verd sombre.
L'apedanh que s'ei demandat per quant de temps e compta de deishar
la Municipalitat lo son nom a la Còsta de la Hont qui d'aquiu puja
tà la carrèra Tran.
Sud-Ouest deu 16 de març 1992.
*
**
« Que marchi entermiei lordèras en me demandant quin sortir d'ací.
» (ZARAMA, grop de rock basco)
Jan Luc que se'n vedó hèra tà anar de la sortida deu parcatge
sosterran tà la libreria. Per tota la passada qui desseparava los dus
immòbles deu Palai deus Pirenèus (los paulins qu'aperavan tostemps
lo lòc d'aqueth nom, qui vienè de quan ad aqueth endret se quilhava
efectivament un palai d'espectacles e d'espòrts), que i avè
arabes qui parlavan tròp hòrt, qui cridavan batlèu, e qu'avó a
capbaishar afin que los escopits qui hasèn en parlant non
l'atenhossen pas. Que i avè tanben dus vagamonds espelagassats
asseduts per tèrra a béver bièrra - ne'u n'anavan pas au mensh
demandar, ne l'anavan pas au mensh hular ? - entant qui lo lor can e
dromiva, ajacat au ras de l'entrada d'ua pizzeria barrada. E monde
qui passavan, sols o per escabòts de dus o tres.
Au cap d'annadas, Jan Luc qu'entrè hens la libreria. Na Varelha,
la proprietària, n'i èra pas : en soa plaça, ua joena emplegada
que's tienè darrèr lo taulèr. Qu'èra bruna e ne hasè pas hasti
aus uelhs. Jan Luc que prenó la biografia de Bayard de suu
presentader, que la botè suu taulèr, que paguè e com anava sortir,
que s'arrevirè tà díser « Adishatz » a l'emplegada. Que'u
caló un atòme de segonda entà deléger suus pòts de la gojata un
arridolet d'aqueths qui prometen hèra. Que pressè lo pas e
qu'estó viste sortit.
*
**
- As preparat lo sopar, Denisa ? - c'espia de cap tà la mair
qui hè anar caishòlas a la cosina en tot fenir de fumar ua cigarreta
Jan Luc.
- Ça-vietz sopar - ce pòrta un topin de sopa tà la sala de
minjar la mair.
- Qu'arribi dehèt - ce sòrt de l'usina, pren l'auto, arriba
a casa e entra Glaudi.
- Ne i a pas arren d'interessant a la tele anueit - ce feneish de
sopar e beu un còp de vin lo pair.
- De tota faiçon, aqueth tipe qu'ei de Chirac - c'espia lo
jornau televisat e se pen de cap tà l'assieta mei qui non caleré
Jan Luc.
- Qu'èi sabut per lo son hilh que Na Varelha qu'ei a l'espitau
entà's har operar de la tiroïda. Aquera emplegada qui vedós, ne la
guardarà pas un còp sortida - ce's moca lo nas lo pair.
- Que torna har long vrèspe - ce feneish lo dessèrt la mair.
- D'escríver que m'ei lo diable - ce pensa au hrair e a la
bèla-sòr de Foish de qui recebón ua letra un mes a lo pair.
- Qu'a avut ua hilha despuish veuda - ce hè lo rendut de tot
çò qui a sabut per las clientas uei la mair.
- E'ns vas deishar espiar la tele, pensi ? - ce's lhèva e
hica Canal Plus, puish s'arrevira de cap tà la mair Jan Luc.
- Que'vs dèishi - ce lhèva la taula e se'n va tà la cosina
har la vaishèra la mair.
- No'm vòs pas díser, qu'avè totun un bon caishau -
c'espia de cap tà la mair qui parla de la cosina estant e s'estona
lo pair.
- Tè, lo filme que comença - ce s'aluca ua cigarreta Jan Luc.
- Que s'i va passar mosca - c'espia los membres deu
Ku-Klux-Klan qui s'amassan en se gratant lo cap lo pair.
- Òc, que i a dangèr, ce'u respon Jan Luc.
- Tè, qu'an trobat ad aqueth capdèt dens la maison, jo que l'i
sabí, ce's hauça las lunetas capsús lo nas lo pair.
- Qu'èra sol contra los encapuchoats, que l'i podèn har càber
adaise, ce constata Jan Luc.
- Aquò qu'ac voi créder, ce'u respon Glaudi.
- As ua biografia de Martin Luther King ? Parièr que
m'interessaré d'i dar ua uelhada, ce pensa a çò qui harà
dimenge se hè tròp maishant entà que s'ane passejar en bicicleta
lo pair.
*
**
Au bèth començament de las annadas 90, la carrèra deu 14 de Julhet,
qui constitueish l'èish deu quartièr sud de la vila, sus la riba
esquèrra deu gave, que s'èra dejà aviada suu declin, vielhas
bastissas barradas e apartaments guastant-se a plaser en cahorns, mes
per çò de màger que'u demorava enqüèra hèra de la soa vòga
passada. Ua gran densitat de comèrcis que's mantienè per divèrs
factors - la situacion de la carrèra suu camin Pau-Auloron, ua
concurréncia deus grans magazins qui n'èra pas enqüèra
exacerbada, ua poblacion atjada o implantada de bèth temps a entà qui
los petits comèrcis èran tanben un mòde de sociabilitat ; e deu pont
suu gave dinc a la Crotz deu Princi, lo cairehorc qui mèrca la
termièra sud deu quartièr e de Pau, que vivèn, e sovent plan, sheis
especierias, sheis panisserias, ua pastisseria, dus pressings, quate
salons de cohadura, ua merceria, ua animaleria, dus magazins
d'atrunas electrodomesticas, duas farmacias, tres carnisserias, ua
carnisseria cavalina, ua carnsaladeria, ua peishoneria, dus vinatèrs,
un magazin de cauçaduras, ua cordoneria, ua libreria-papeteria, tres
magazins de pizzas tà s'emportar (aquestes, mei recents que los
autes, anonciadors de tempsadas navèras) e ua leiteria.
Aquera leiteria que l'avèn ubèrta En e Na Mètge pòc arron la
guèrra, au darrèr d'un eveniment tragic qui'us avè endolentits.
En Mètge, en prumèras qu'èra estat comptable a la taneria Gauchet
de Gelòs, pròche de la quau, dens la carrèra on Gauchet - patron
progressista segon los uns, paternalista segon los autes - e lotjava
los sons obrèrs, los Mètges e'u logavan ua maisoòta on cabèn dab
tres de familha aus prumèrs ans. Tribalh, amor e familha : ua vita
traçada. Un vrèspe d'abòr, la segonda deus tres, ua poqueteta de
tres ans qui hidada a l'ainat Jacme avè trompat la soa guarda
negligenta, que cadó dens l'agau de l'usina, pudentèr en·hlat
de ploja. Na Mètge n'avó pas mei d'enveja d'arren ; lo son
òmi, qui dab met vedè a succedir la malaudia de la mair a l'esglàs
de la hilha, que'u prepausè, entà l'ocupar, cambià'u las
ideas, tirà'u lo varam deu cap, e qu'avèn la solvabilitat entad
aquò, de préner un comèrci ; qu'èra per alavetz l'apogèu deu
comèrci de detalh, e en la leiteria qui aubrín a quauques centenats
de mètres de la taneria, au canton de la carrèra deu 14 de Julhet e
de la carrèra de Gelòs, Na Mètge batlèu que tribalhava de l'auba
dinc a nueit barrada, negant, shens la tuar, l'orror intima dens ua
frenesia d'activitat. Sheis matins per setmana, a las prumèras
òras, que la vedèn partir en vila, tau mercat, sus ua bicicleta a la
quau avè atelat ua carriòla : shens gahar l'alet que pujava la
còsta de la plaça de la Moneda tà la Baisha Planta, puish gahant la
carrèra Tran en suspart deu vielh quartièr deu Hedàs,
qu'arrecotiva aus Sèt Cantons, e lèu qu'èra renduda. En
tornant-se'n que liurava davant la pòrta peu quartièr, puish dinc
au ser a la leiteria la lèit, lo boder, lo hromatge, los ueus
qu'èran tostemps deus excellents.
Los Mètges que s'installèn en un apartament d'embaish tanhent de
la leiteria, au quau s'accediva per un pòrge ubèrt tà sus la
carrèra ; au ras, dus quarrats de casau d'un vesin, e per las
frinèstas ua vista sus la part de darrèr deus ostalàs cossuts de
l'avienuda de la Concòrdia. Ua pòrta barrada dias a que desseparava
lo magazin de l'apartament ; un dia a la demanda de la soa hemna En
Mètge que l'aubrí, e los dus locaus ne hasón pas mei qu'un. A
comptar d'aqueth moment, que sabón las mestressas d'ostau la
leitassèra qu'èra trobadera parièr a l'òra de disnar e a dinc a
dètz òras deu ser : un còp barrat lo magazin deu costat de la
carrèra, que sufiva de passar lo pòrge e de tustar a la frinèsta de
l'on se portava l'auburi de Na Mètge. En Mètge que continuè
comptable en çò de Gauchet, dinc a que la taneria barrè ; alavetz,
qu'estó leitassèr tanben, mes que l'i vedèn pòc au magazin ;
qu'èra matin e vrèspe au Cafè de l'Òra fixa, a la Palometa,
tostemps dab un veire de vin pausat davant eth, jamei hart.
Deus dus hilhs deus Mètges, Pèir, lo segond, qu'avó lo bac, que
partí tà Tolosa estudiar la cirurgia dentària e dab los sòus d'un
eretatge de la familha d'era, que l'installèn a Foish. Jacme au
darrèr deu bac que comencè de tribalhar dab sa mair a la leiteria a
mei anar mei apracticada e quan morí son pair que prenó la
succession, que n'estó mèste en pè. Per aquò, que comandava la
mair : lo mèste navèth qu'auré volut barrar lo dimenge e està's
a soa, ua crampa qui's logava au quartièr, anar tau cinèma o tau
bal, mes arren a har, Na Mètge qu'aubriva tot dia qui Diu e hasè, e
eth, non volent deishar sa mair sola per'mor deus lairons, a maugrat
que'u ne costèsse qu'arrecotiva.
Que's maridè suus trenta ans dab ua hemna de servici originària
d'Ortès, Denisa Labarta, « qui anava har ua vielha gojata » au
díser de las vielhas deu quartièr. Qu'avón dus hilhs e que hasón
bastir a l'Ahitau de Gelòs. Jan Luc e Glaudi, los hilhs, com èran
enqüèra mainatges qu'aprenón a conéisher la geografia deu
quartièr deu 14 de Julhet. Lo dimèrcs e lo dissabte, entant qui lo
pair e la mair e tribalhavan au magazin, que se n'anavan, en
pantoflas sovent, córrer deu costat de la carrèra deus tres hrairs
Labòrda e dinc a las islas deu gave, a las quaus accedivan en baishant
ua escala de hèr quilhada sus un deus pialars de la viga qui permet au
trin d'Auloron de passar lo gave ; que corrèn tanben per la saliga,
de Juranson dinc a Masèras ; que s'esperrecavan las pelhas a las
sègas, que's gahavan escosors a las ortigas. Ne tornavan pas tot ser
tà l'òra de la barradura deu magazin, e medish a còps que'us
avèn a cercar. Alavetz, la Denisa que corrè de la Crotz deu Princi
tà la Palometa, ne s'imaginavan pas era e Jacme que lo perimètre
deus lors mainatges estosse hèra mei estenut. Un còp totun, que caló
Jacme que prenosse l'auto : que'us se fení per trobar davant la
maison comuna de Gelòs aus dus monards. Qu'èran libres. Qu'èran
desdeishats.
*
**
« N'ei pas aisit d'estar quauqu'un entermiei tant de monde. »
(DELIRIUM TREMENS, grop de rock basco)
- Non m'estona pas - ce hè càder brasa de la soa cigarreta Jan
Luc.
- Qu'ei insuportable - ce's disen Francés e Pèir.
- Mes non, n'ei pas briga atau - ce trepa, un pas tà davant, un
pas a man esquèrra Jan Luc.
- Que cau tostemps que diga lo contra - ce's disen Pau e Silvia.
- Tà jo, aqueths tipes ne i an pas comprés arren - ce parla en
lhevant lo menton Jan Luc.
- Ne pòt pas jamei estar d'acòrd dab çò qui'u disen - ce
constatan Pèir e Francés. Quan lo disoi qu'anavi en vacanças tà
Eslovènia...
- E tà Bòsnia tanben que vas anar ? - ce hè lusir ua eslama de
trufandisa aus uelhs Jan Luc.
- Qu'a tostemps la dançadera quan ve parla - ce ditz a la vesia
la vielha Lavath.
- Ne vau pas arren aquò - ce decideish e càmbia sobtament de
subjècte Jan Luc.
- Que'm demandi se n'ei pas... sabetz... d'aqueths qui
n'aiman pas las hemnas, d'alhors ne n'a pas coneishut nada - ce
horneish la vielha Peirolet.
- Escota, dèisha'm estar, que me'n foti com un aso d'un còp
de berret - ce ditz agressivament tà non pas deishar véder la soa
ignorància Jan Luc.
- Ne i a pas mejan de discutir dab eth - ce constata Albèrt.
- Per aquò, n'ei pas interessant - ce'u respon Valeria.
- Qu'ei gelós de tot lo monde - ce hè rampèu Pèir.
*
**
« Ne coneisherèi pas la paur, per'mor que la paur e tua
l'esperit. La paur qu'ei la petita mort qui conduseish a
l'esvaniment totau. Qu'afrontarèi la mia paur. Que la deisharèi
passà'm au dessús e a travèrs. E quan aja passat, qu'espiarèi
dab lo men uelh interior lo camin qui aurà hèit. E aquiu on aurà
passat, non i aurà mei arren. Arren, sonque jo. » (Frank Herbert,
Dune)
Com se n'avosse pas avut l'escadença de hà's amics au davant,
Jan Luc que sortiva tostemps dab lo hrair e los amics d'aqueste.
Aqueth dissabte ser, qu'èran en gran guèuda per'mor qu'avè
fenit vint la velha. A la maison familiau de l'Ahitau de Gelòs on
avèn pres l'aperitiu, qu'avè ubèrt los presents, dont ua
biografia de l'emperador August ; qu'èran partits tà sopar apuish
a Pau, en un restaurant de la Hauta Planta ; harts e pitars en ne
sortint, que decidín d'anar continuar la bambòcha au Cargo, un bar
deu Hedàs. E quan i estón, béver e béver ! Béver e béver dinc au
moment qui Jan Luc apercebó, a l'aute estrem de l'emicicle format
peu taulèr, ua gojata qu'auré dit que la coneishè. Que's hiquè
a espiar-la de biscòrn entant qui era e parlava dab tres capdèts.
Que'u caló duas bièrras e mieja entà's poder brombar de qui èra
: l'emplegada de la libreria, la de l'arridolet estinglant, e adara
que's demandava quin ne l'avè pas reconeishuda abans. Lhèu
per'mor que l'aute còp n'avè pas aquesta cohadura ? Qu'èra
cohada com Cleopatra en l'àlbum d'Asterix ; totun qu'evocava
entad eth meilèu, per ua sòrta de deformacion "professionau"
(qu'èra estudiant en istòria), la divessa Isis, « la de la
resurreccion », ce's brombè.
Qu'avè bevut com un honilh, e parièr... E delegè quauquarren en
era de diferent a tot çò qui avè coneishut dinc en l'òra ?
Perqué voló afranquir lo guà qui't desseparava de l'on èran los
autes ? Perqué ne pensè pas que l'un o l'aute deus tres capdèts
e volè a Isis ? Gojatas, que n'avè a fanègas autorn d'eth. Èra
per'mor d'aver aubirat ua part de l'identitat d'era qui eth sol
podè conéisher ?
Tot sobte, mes après avé-s'ac pensat e arrepensat hèra, Jan Luc
que's lhevè e qu'anè taus comuns shens díser arren aus amics.
Qu'avó a har lo torn de l'emicicle entà arribar a la pòrta de la
secreta, qu'i entrè, que s'escorró ua pisha simbolica, e com
sortiva qu'avó a Isis dens lo son camp visuau. Que discutiva dab un
deus tres capdèts entant qui los autes dus, emparats de la paret, e
batalavan.
Jan Luc, deishant ubèrta la pòrta deus comuns, au lòc
d'arrejúnher Glaudi e los amics, ad aqueth endret deu taulèr
que's comandè un demi dont ne bevó pas ; autanlèu qui vedó lo qui
discutiva dab lo lugran de la soa nueit a virà's de darrèr entà
díser quauquarren aus autes dus, que s'apressè d'era e : « Que
crei que'ns coneishem » c'encetè. N'entenè pas mei çò qui
disè, qu'èra tròp esmavut entà pensar tè, qu'ei lo prumèr
còp qui parli ua gojata (ua persona en generau) dab tant de facilitat
e de naturau - Mes non, n'èra pas ua gojata, qu'èra ua divessa.
Solament lo capdèt que s'arrevirè, volent repréner la conversacion
dab Isis ; com era en l'òra ne parlava pas qu'a Jan Luc, que's
botè a l'espiar lèd, puish a'u miaçar, endebatles. Los autes dus
alavetz, que s'apressèn e que's plantèn enter Jan Luc e la
divessa. Ne vedó pas que huec, Jan Luc, qu'aurén dit trenta
candelas que l'avèn entrat au cervèth. Que's disè qu'avè a
continuar, a pèhremar, per'mor que se n'ac hasè pas uei, n'ac
haré pas jamei e qu'auré podut trobar ua esclarèja, díser que los
amics e l'atendèn e traversar lo locau tà tornar de l'on èran, a
l'aute estrem de l'emicicle, mes non : de l'espiar que desfidè
los capdèts adarron. Lo qui parlava a Isis adès que'u disó en un
esguit de malícia sortim e anem reglar aqueste ahar tots dus, nosautes
dus e arrés mei, e, mainat lo qui èra, Jan Luc n'avó pas l'idea
de s'arrevirar ; ac avosse hèit, qu'auré vist los autes dus
tanben que'u seguivan. N'ac calculava pas, qu'èra esmavut deu
cutorn qui ce credè anava gahar la soa vita, quauqu'un e l'avosse
dit ad aqueth instant avisa-t'i, que l'auré pareishut au par de la
decision presa e a complí's per eth - préner lo risc, córrer lo
dangèr, har rampèu - un detalh derisòri, ua mesquinaria, ua estretor
d'amna. Quan comprenó, davant la pòrta deu bar, ad aqueth moment
òc, que voló dise'us que tres contra un n'èra pas aunèste, mes
ne se'n hasó pas arren ; que s'apressavan, que l'anavan
pataquejar ; prudent a la fin, que's decidiva a partir, d'un pas
briac qui essajava d'estar indiferent que volè arrejúnher la còsta
de la Hontan.
Mes Isis qu'èra sortida deu bar volent interpausà's. Que disó,
que cridè meilèu aus sons amics deishatz-lo, deishatz-lo estar o
autament ne'vs voi pas tornar véder de la vita. Jan Luc que
s'arrevirè, qu'anava har en sens invèrse los dus pas qui'u
separavan de l'escabòt qui formavan los quate - era que's metó a
uglar - mes shens lo ne deishar lo temps los tres amics de la divessa
que'u s'aborrivan dessús e un d'aquestes que'u gahava peu
tricòt. Deishatz-lo, que v'èi dit de deishà'u ; fot-nse lo camp
d'ací, la bièrra que'us ac pagaràs un aute còp, fot-nse lo
camp, torna-te'n tà casa toa o vè-te'n t'on volhas. Glaudi e
los sons amics que sortivan justament deu Cargo, n'avèn pas comprés
de tira çò qui's torrinava mes que s'èran menshidats que la
camisa n'èra pas neta quan avèn vist a sortir los tres asos darrèr
Jan Luc, puish Isis. Quan los pires comprenón que s'ac anavan aver
dab eths, lo qui tienè enqüèra a Jan Luc peu tricòt que
l'alarguè e que l'arroncè entà's poder gahar a la peleja ; que
l'arroncè dab gran fòrça e eth que cadó capvath lo lavader, lo
lavader deu Hedàs on calè devarar de petits gradars tà aténher los
sheis robinets de coire dab caps de marro au dessús qui colavan shens
discontinuar, que l'arroncè deu mei hòrt qui podó e la barra deu
còth de Jan Luc que tumè contra l'angle d'un gradar. Que barrè
los uelhs e non mautè mei.
Entenós, Jan Luc, Isis a cridar com ua perduda, e vedós los tres
capdèts a escapà's còsta de la Hont ensús, e vedós Glaudi a
atenhe'n un e trucà'u mes shens poder empachà'u de s'escapar,
e vedós lo monde asseduts sus un banc drin enlà a fumar dròga, anar
tau Cargo e díser que cau aperar la polícia ?
E Isis, prauba Isis, que clamava, que plorava, qu'aurostava, que's
desarrigava lo peu a pleas mècas, que bramava mentre qui Glaudi,
Irving, Franck e Patric e tornavan d'aver perseguit en de batles los
tres asos. Lo lugran d'aquera nueit de helèr que voló anar esténer
decentament lo còs enqüèra caut de Jan Luc, mes un deus badaires que
disó non, qu'ac cau deishar tot tau com ei per'mor de la polícia.
N'èra pas mei Isis, d'alhors, qu'èra Atenà la divessa de la
cavèca cridant de pudor desondrada, qu'èra la Pitia estransida
uglant escuranhós oracles, la Sibilla ramusclant per'mor que
s'èra envolat l'arram de las huelhas d'aur, e fin finala non mei
ua serena, d'aqueras qui envescavan los naulèrs e a las quaus
Ulisses sol escapè, mes ua sirèna d'aquesta edat de hèr, ua
borruglada anonciadora d'esglàs o de mieidia de prumèr dimèrcs de
mes.