Entermiei lordèras
Eole
ASSABER DE DECÈS
PAU
Lo joen JAN LUC MÈTGE
que morí dissabte passat 29 de heurèr a l'atge de vint ans. En e Na
Jacme Mètge e lo lor hilh Glaudi ; En e Na Pèir Mètge e la lor hilha
Natalia ; Na Francesa Labatut ; parents, emparentats e amics ; que
v'anóncian que las aunors e's haràn doman 3 de març a 11 h deu
matin a la glèisa Nosta-Dauna deu Cap deu Pont. Mercés d'avança
aus qui vieneràn.
Aquesta anóncia que tien lòc d'assaber.
P.F. Casso-Le Meur, Pau-Juranson, tel. dia e nueit 59.06.54.**
*
**
LO DEVÍS DE L'APEDANH DE PAU
Tot que se'n va, qu'ac a podut constatar dissabte vrèspe au Hedàs
l'apedanh de Pau : la Municipalitat qu'a hèit maçonar lo bacin on
la vielha hont e s'escorrè per de petits robinets dab quimèras en
suspart. Que s'ei demandat per on se n'anarà adara aquera aiga, e
se la Municipalitat e compta de deishar lo son nom a la Còsta de la
Hont qui d'aquiu puja tà la carrèra Tran.
Sud-Ouest deu 16 de març 1992.
*
**
« Que marchi entermiei lordèras en me demandant quin sortir d'ací.
» (ZARAMA, grope de rock basco)
Jan Luc que se'n vedó hèra tà anar de la sortida deu parking
sosterran tà la libreria. Per tota la passada qui desseparava los dus
immòbles deu Palai deus Pirenèus (los paulins qu'aperavan tostemps
lo lòc d'aqueth nom, qui vienè de quan ad aqueth endret se quilhava
efectivament un palai d'espectacles e d'espòrts), que i avè
arabes qui parlavan tròp hòrt, qui cridavan batlèu, e qu'avó a
capbaishar afin que los escopits qui hasèn en parlant non
l'atenhossen pas. Que i avè tanben dus vagamonds espelagassats -
ne'u n'anavan pas au mensh demandar ? - asseduts per tèrra e un
cople de punks qui, arrimats de sengles pialars, e bevèn bièrra - ne
l'anavan pas au mensh hular ? - entant qui lo lor can e dromiva,
ajacat au ras de l'entrada d'ua agéncia de viatges.
Au cap d'annadas, Jan Luc qu'entrè hens la libreria. Na Varelha,
la proprietària, n'i èra pas : en soa plaça, ua joena emplegada
que's tienè darrèr lo taulèr. Qu'èra bruna e ne hasè pas hasti
aus uelhs. Jan Luc que prenó la biografia de Bayard de dessús la
taula, que la botè suu taulèr, que paguè e com anava sortir, que
s'arrevirè tà díser « Adishatz » a l'emplegada. Que'u caló
un atòme de segonda tà deléger suus pòts de la gojata un arridolet
d'aqueths qui prometen hèra. Que pressè lo pas e qu'estó viste
sortit.
*
**
-As preparat lo sopar, Marisa ? - c'espia de cap tà la mair qui
hè anar caishòlas a la cosina en tot fenir de fumar ua cigarreta Jan
Luc.
- Ça-vietz sopar - ce pòrta ua ola de sopa tà la sala de minjar
la mair.
- Qu'arribi dehèt - ce sòrt de l'usina, pren l'auto, arriba
a casa e entra Glaudi.
- Ne i a pas arren d'interessant a la tele anueit - ce feneish de
sopar e que beu un còp de vin lo pair.
- De tota faiçon, aqueth tipe qu'ei deu P.S. - c'espia lo
jornau televisat e ce's pen de cap a l'assieta mei qui non caleré
Jan Luc.
- Qu'èi sabut per lo son hilh que Na Varelha qu'ei a l'espitau
entà's har operar de la glanda tiroïda. Aquera emplegada qui
vedós, ne la guardarà pas un còp sortida - ce's moca lo nas lo
pair.
- Que torna har long vrèspe - ce feneish lo dessèrt la mair.
- D'escríver que m'ei lo diable - ce pensa au hrair e a la
bèla-sòr de Montpelhièr de qui recebón ua letra un mes a lo pair.
- Qu'a avut ua hilha despuish veuda - ce hè lo rendut de tot
çò qui a sabut per las clientas uei la mair.
- E'ns vas deishar escotar la telé ? - ce's lhèva e hica
Canal Plus, puish s'arrevira de cap a la mair Jan Luc.
- Que'vs dèishi - ce lhèva la taula e se'n va tà la cosina
har la vaishèra la mair.
- No'm vòs pas díser, qu'avè totun un bon caishau -
c'espia de cap a la mair qui parla de la cosina estant e s'estona
lo pair.
- Tè, lo filme que comença - ce s'aluca ua cigarreta Jan Luc.
- Que s'i va passar mosca - c'espia los membres deu
Ku-Klux-Klan qui s'amassan en se gratant lo cap lo pair.
- Òc, que i a dangèr, ce'u respon Jan Luc.
- Tè, qu'an trobat ad aqueth capdèt dens la maison, jo que l'i
sabí, ce's hauça las lunetas capsús lo nas lo pair.
- Qu'èra sol contra los encapuchoats, que l'i podèn har càber
adaise, ce constata Jan Luc.
- Aquò qu'ac voi créder, ce'u respon Glaudi.
*
**
La carrèra deu 14 de Julhet, dens lo sud de Pau, per delà lo gave,
qu'avè enqüèra gran vòga. Los deu quartièr qu'avèn tots los
comèrcis : sheis especierias, sheis panisserias, ua pastisseria, un
pressing, quate salons de cohadura, tres carnisserias, ua
carnsaladeria, tres magasins de pizzas tà s'emportar e ua
@peishoneria.
Aquera peishoneria que l'avèn apitada En e Na Mètge pòc abans la
guèrra, e qu'èra de segur lo piéger moment qui avossen podut
causir, puishque s'i avè mejan durant l'Ocupacion de véner car
aus qui podèn pagar, lo peish ne'u podèn pas fabricar. Per venciva,
arron la guèrra, mei que mei per las annadas 60, lo petit comèrci
qu'avó la soa òra de glòria, abans que los elefants de la gran
distribucion e'u declarèssen la guèrra. En e Na Mètge qu'avón
dus hilhs, Jacme e Pèir. Pèir qu'avó lo bac, qu'estudiè entà
dentista e que se n'anè exercir a Montpelhièr. Jacme que prenó la
succession d'En Mètge e que's maridè suus trenta ans dab ua hemna
de @menatge originària d'Ortès, Denisa Labarta, qui'u balhè dus
hilhs, Jan Luc e Glaudi, purmèr de morir en un accident de la
circulacion. Jan Luc e Glaudi, com èran enqüèra mainatges
qu'aprenón a conéisher tota la geografia deu quartièr. Lo dimèrcs
e lo dissabte, mentre qui lo pair e serviva los clients, que se
n'anavan córrer deu costat de la carrèra deus tres hrairs Labòrda
o sus las islas deu gave, a las quaus accedivan en baishant ua escala
de hèr quilhada sus un deus pialars de la viga qui permet au trin
d'Auloron de passar lo gave ; que corrèvan tanben per la saliga. Ne
tornavan pas tot ser tà l'òra de la barradura deu @magazin ; e un
dia qui'us avó a cercar per tot lo quartièr dinc a talòra, lo pair
que decidí qu'ua hemna e hasè necèra a casa tà s'ocupar deus
dròlles e que's maridè dab « la qui anava har ua vielha gojata »,
au díser de las vielhas deu quartièr, l'emplegada deu pressing
Marisa Labatut, de trenta-cinc ans d'edat.
*
**
« N'ei pas aisit d'estar quauqu'un entermiei tant de monde »
(DELIRIUM TREMENS, grop de rock basco)
- Non m'estona pas - ce hè càder brasa de la soa cigarreta Jan
Luc.
- Qu'ei insuportable - ce's disen Francés e Pèir.
- Mes non, n'ei pas briga atau - ce trepa, un pas tà davant, un
pas a man esquèrra Jan Luc.
- Que cau tostemps que diga lo contra - ce's disen Pau e Silvia.
- Tà jo, aqueths tipes ne i an pas comprés arren - ce parla en
lhevant lo menton Jan Luc.
- Ne pòt pas jamei estar d'acòrd dab çò qui'u disen - ce
constatan Pèir e Francés -. Quan lo disoi qu'anavi en vacanças
tà Eslovènia...
- E tà Bosnia tanben que vas anar ? - ce hè lusir ua eslama de
trufandisa aus uelhs Jan Luc.
- Quan ve parla, que diserén que's hica a dançar - ce ditz a la
vesia la vielha Lavath.
- Ne vau pas arren aquò - ce decideish e càmbia sobtament de
subjècte Jan Luc.
- Que'm demandi se n'ei pas... sabetz... d'aqueths qui
n'aiman pas las hemnas, d'alhors ne n'a pas coneishut nada - ce
horneish la vielha Peirolet.
- Escota, dèisha'm estar, que me'n foti com un aso d'un còp
de berret - ce ditz agressivament tà non pas deishar véder la soa
ignorància Jan Luc.
- Ne i a pas mejan de discutir dab eth - ce constata Jan Pèir.
- Per aquò, n'ei pas interessant - ce'u respon Valeria.
- Qu'ei gelós de tot lo monde - ce hè rampèu Pèir.
*
**
« Ne coneisherèi pas la paur, per'mor que la paur e tua
l'esperit. La paur qu'ei la petita mort qui conduseish a
l'esvaniment totau. Qu'afrontarèi la mia paur. Que la deisharèi
passà'm au dessús e a travèrs. E quan aja passat, qu'espiarèi
dab lo men uelh interior lo camin qui aurà hèit. E aquiu on serà
passada, non i aurà mei arren. Arren, sonque jo. » (DUNE)
Com se non avè avut l'escadença de hà's amics au davant, Jan Luc
que sortiva tostemps dab lo hrair e los amics d'aqueste. Aqueth ser
- Jan Luc qu'avè fenit vint la velha e qu'ac hestejavan -
qu'avèn sopat en un restaurant de la plaça de Verdun e minjat qui
avón, que decidín d'anar continuar la bambòcha au Cargo, un bar
deu Hedàs. E quan i estón, béver e béver ! Béver e béver dinc au
moment qui Jan Luc apercebó, a l'aute estrem de l'emicicle deu
taulèr, ua gojata qu'auré dit que la coneishè. Que's hiquè a
espià-la de biscòrn mentre qui era e parlava dab tres capdèts.
Que'u caló duas bièrras e mieja tà podé's brombar de qui èra :
l'emplegada de la libreria, la de l'arridolet estinglant, e adara
que's demandava quin ne l'avè pas reconeishuda abans. Lhèu
per'mor que l'aute còp n'avè pas aquesta cohadura ? Qu'èra
cohada com Cleopatra en l'àlbum d'Asterix ; totun que'u hasè
pensar meilèu, per ua sòrta de deformacion "professionau"
(qu'èra estudiant en istòria), a la divessa Isis, « la de la
resurreccion », ce's brombè.
Qu'avès bevut com un honilh, Jan Luc, e adara ? E delegès
quauquarren en era de superior a tot çò qui avès coneishut dinc en
l'òra ? Perqué volós afranquir lo guà qui't desseparava de
l'on èran los autes ? Perqué ne pensès pas que l'un o l'aute
deus tres capdèts e volè a Isis ? Gojatas, que n'avès a fanègas
autorn de tu. Per'mor qu'avès tròp bevut, ce dises ? O per'mor
d'aver reconeishut la vertadèra identitat d'era ?
Tot sobte, mes après avé-s'ac pensat e arrepensat hèra, Jan Luc
que's lhevè e qu'anè taus comuns shens díser arren aus amics.
Qu'avó a har lo torn de l'emicicle entà arribar a la pòrta de la
secreta, qu'i entrè, que s'escorró ua pisha simbolica, e com
sortiva qu'avó a Isis dens lo son camp visuau. Que discutiva dab un
deus tres capdèts mentre qui los autes dus, emparats de la paret, e
batalavan.
Jan Luc, deishant ubèrta la pòrta deus comuns, que's comandè un
demi qui's hiquè a béver hèra a plaser, puish autanlèu qui vedó
lo qui discutiva dab l'estela paradisiaca virà'u-se de darrèr
entà díser un mot aus autes dus, que s'apressè d'era e : « Que
crei que'ns coneishem. », c'encetè. N'entenès pas mei çò qui
disès, que't pensavas tanben tè, qu'ei lo purmèr còp qui parli
ua gojata (ua persona en generau) dab tant de facilitat e de
naturalitat - Mes non, n'èra pas ua gojata, qu'èra ua divessa.
Solament lo capdèt que tornè ; que voló repréner la conversacion
dab Isis, mes era en l'òra ne't parlava pas qu'a tu.
Que miacè a Jan Luc, mes non se'n hasó arren. Los autes dus
alavetz, que s'apressèn e que's plantèn enter eth e la divessa.
Ne vedós pas que huec, que m'as a créder, Jan Luc, qu'aurén dit
trenta candelas que t'èran entradas au cervèth. Mes tu, que't
disès qu'avès a continuar, per'mor que se n'ac hasès pas uei,
n'ac harés pas jamei e qu'aurés podut trobar ua esclarèja,
díser que los amics e t'atendèn e qu'avès a traversar lo locau
tà arribar de l'on èran, a l'aute estrem de l'emicicle. Que
poish tutar ! Qu'espiès los capdèts adarron, e pòc a pòc, la
malícia que pujava en tu e non podès, non volès, sortir deu ton
harri. Lo qui parlava a Isis quan èras anat taus comuns que't disó
en un esguit de malícia sortim e anem reglar aqueste ahar tots dus,
nosautes dus e arrés mei. Mes quin podós ? Qu'acceptès la soa
proposicion, e mei qu'estós lo prumèr dehòra. E tu, mainat lo qui
ès, n'avós pas l'idea de t'arrevirar ; ac avosses hèit,
qu'aurés vist los autes dus tanben que't seguivan. N'i pensès
pas, qu'èras esmavut deu cutorn qui ce credès anava gahar la toa
vita, quauqu'un e t'avosse dit ad aqueth instant avisa-t'i, que
t'auré pareishut au par de la decision presa e a complí's per tu
- préner lo risc, córrer lo dangèr, har rampèu - un detalh
derisòri, ua mesquinaria, ua estretor d'amna. Quan comprenós,
davant l'entrada deu bar, ad aqueth moment òc, que volós dise'us
que tres contra un n'èra pas aunèste, n'i hasó pas ni chò ni
hai ; que's metón a abladà't de patacs e tu que't hiquès a
córrer.
Isis qu'èra sortida deu bar e que's voló interpausar. Que disó,
que cridè meilèu aus sons amics deishatz-lo, deishatz-lo estar o
autament ne'vs voi pas tornar véder de la vita. E quan Jan Luc e's
hiquè a córrer, era que's metó a uglar en tot seguir los quate
gojats. Los tres amics de la divessa qu'atrapèn a Jan Luc e un
d'aquestes que'u gahè peu tricòt. Deishatz-lo, que v'èi dit de
deishà'u ; que vas fóter lo camp d'ací, qu'entras tà pagar la
bièrra, que sòrtes autanlèu e ne horas pas mei lo bar d'anueit.
Mes Glaudi e los sons amics que sortivan justament deu Cargo, n'avèn
pas comprés de tira çò qui s'i passava ja que's menshidèssen
que la camisa n'èra pas neta quan t'avèn vist a sortir dab los
tres asos ; quan, au bar, a maugrat la bronitèra deu monde e la pòrta
barrada, e s'audín los crits d'Isis, que sortí Glaudi, puish sus
un signe son los tres amics. Quan comprenón que s'ac anavan aver dab
los qui acompanhavan a Jan Luc, lo qui'u tienè enqüèra peu tricòt
que l'alarguè e que l'arroncè tà poder gahà's a la peleja ;
que l'arroncè dab gran fòrça e eth que cadó capvath la hontan, la
hontan deu Hedàs on calè devarar de petits gradars tà aténher los
sheis robinets qui colan shens discontinuar, que l'arroncè deu mei
hòrt qui podó e la barra deu còth d'eth que tumè contra l'angle
d'un gradar. Que barrè los uelhs e non mautè mei.
Entenós, Jan Luc, Isis a cridar com ua perduda, e vedós los tres
capdèts a escapà's de cap a la carrèra Tran per'mor qu'avèn
las veituras parcadas a la Hauta Planta, e vedós Glaudi a atenhe'n
un e trucà'u mes shens poder empachà'u de s'escapar, e vedós
lo monde asseduts suus bancs darrèr la sala d'espòrt a fumar dròga
anar tau Cargo e díser que cau aperar la polícia ?
E Isis, prauba Isis, que cridava, que plorava, qu'aurostava, que's
desarrigava lo peu a pleas mècas, qu'uglava mentre qui Glaudi,
Irving, Franck e Jan e tornavan d'aver perseguit en de batles los
tres asos. Isis que voló anar cambiar la posicion deu còs enqüèra
caut de Jan Luc, mes un deus badaires que disó non, qu'ac cau
deishar tot tau com ei per'mor de la polícia. N'èra pas mei Isis,
qu'èra Atenà la divessa de la cavèca hant lo son crit de guèrra,
qu'èra la Pitia de Dèlfas en @transes (herida ? [doble sens qui
convien] marfandida ?), la Sibilla cridant per'mor qu'èra partit
l'arram de las huelhas d'aur, e fin finala non mei ua serea,
d'aqueras qui envescavan los naulèrs e a las quaus sol Ulisses
escapè, mes ua sirèna, un d'aqueths ramusclets anonciators
d'esglàs o de mieidia de prumèr dimèrcs deu mes.