There's no place like home (version definitiva)
Eole
Quan estós hart d'espiar la mar deu pont de l'Ile de Beauté
estant, e com començava d'escurejar e de har hred, qu'anès tau
crampòt e que lejós, un còp de mei, la letra de la sòr :
« Car Angelo,
Qu'èm tots a aténder que'ns telefònes tà nse díser quan
arribaràs. Qu'avem hèit afranquidas a perpaus deu ton ostau :
qu'avem escrivut au Prefècte e qu'esperam ua responsa rapida. A
l'entant, que'ns harà gai de t'aubergar. Non te'n des, tot
que's va pedaçar. E apèra'ns !
Hèra la toa,
Fedora »
E qu'i pensès un còp de mei, a tota aquera hèita. Qu'avès
crompat, cinc ans abans, ua maison a Domusnovas tà i anar passar las
vacanças ; e que comptavas qu'atau, quan te retirèsses, que
poderés demorar au vilatge. Mes malaja ! en genèr d'aquesta annada
lo maire que l'avè requisicionada, en allegant qu'èra inabitada,
entà i lotjar ua familha qui avè devut deishar la soa per problèmas
d'igièna. Despuish ençà qu'i demoravan, e shens pagà't briga
de loguèr enqüèra. E tu, en l'òra, qu'èras retirat, e que
te'n tornavas tà la tèrra deus davancèrs, mes peu moment ne
poderés pas estar a casa. Lo gai de tornar que's mesclava dab drin
d'amarum. Tant de temps avè qui esperavas aqueth moment ! Mes non
te'n davas guaire, puishque Fedora e t'acertava que tot e's
pedaçaré lèu.
L'endematin, lo batèu qu'arribè a Porto Torres. Fatigat de non
pas aver plan dromit, qu'anès tà la gara e, apuish un moment
d'esperada, que pugès hens lo trin.
De la frinèsta enlà, que tornès véder, taus com èran l'annada
precedenta, aqueras sèrras quasi peladas, on n'i pravava que matas e
arbilhons, de la Sardenha. Com tot an, que baishès deu trin a
Decimomannu e, com tot an, que t'i atendèn : Fedora, lo son marit
Gino, los lors hilhs Italo e Mario.
Que hiquètz los bagatges hens lo cròfe de l'auto e qu'anètz tà
Domusnovas. A l'entrada deu vilatge, un còp passats los murales «
Vota sardu », Fedora, apercebent dus mainatges sus la carrèra,
que't disó : « Que son los mainats deus Careddus, los qui demoran a
la toa maison » Ne volós pas espiar.
Que t'installès donc en çò de Fedora e Gino. Los dias que
s'escorrèn a plaser e dab serenitat. Qu'èra l'estiu, qu'i
hasè miélher dromir qu'auta causa. Fedora que t'ac avè dit e
tornat díser : « Dinc a que tot e's pedace, que't pòdes estar
ací, com d'autes còps. »
Mes un matin, que't lhevès de cap a dètz òras e que la trobès
sola a la cosina, a plorar de hiu en dant segotits de las espatlas e
los pès. « Fedora, ce'u demandès, qu'as ? » N'ei pas que ne
volosse pas respóner, mes en prumèras los mots que'u se travavan,
ne'u gessivan pas ; que l'apatzès dab paraulas e gèstes de
consolacion e a la fin que s'esloishè : Giulia, l'amiga d'Italo,
qu'èra embarrassada. Los sons parents qu'avèn telefonat de
d'òra. La gojata n'avè pas que dètz-e-sèt ans. Que calè un
maridatge, ç'avèn dit, o autament que i auré gran batsarra. Que
gahès a Fedora per las duas mans, que la hasós sortir entau casau, e
que l'assedós sus ua cadièra. Que continuès de har-t'i a
l'aconortar, a l'apatzar.
E puish, un aute matin, en te lhevant, que'u trobès la cara barrada.
Que t'espiava de biscòrn e, quan estotz sols, quan Gino estó sortit
tà la pesca e Italo e Mario tà Iglesias, que la volós parlar, mes ne
t'en deishè pas lo temps e que parlè purmèr que tu. « De't
díser çò qui t'èi a díser que m'esgarrausha lo còr, e't
declarè, mes que t'ac èi a díser, puishque n'ac as pas comprés
solet. » E que t'explicava que com Italo èra au caumatge, com ne
calè pas tròp comptar que trobèsse tribalh lèu, peu moment dab
Giulia, un còp maridats que viverén ací, en çò de Gino e era,
per'mor n'aurén pas los sòs tà pagar un loguèr e que los
parents de Giulia, a Iglesias, n'avèn pas plaça entad eths. Que't
devès donc har anar tà recuperar la toa maison, per'mor qu'en
çò de la sòr no'i poderés mei demorar. E Fedora que horní : «
Depisi andai a sa prefettura su prusu prestu possibili po che fazzanta
in pressi po recuperai sa domu tua »
Beròi estomagat qu'estós, mes quan arretornès, que devós
con·hessar que la sòr avè rason. Quate mes qu'avèn passat, ne
t'èras pas ocupat d'aqueth ahar, que l'avès com desbrombat, que
se n'anava temps que't hasosses anar. Qu'anès tà la toa crampa
- la qui seré lèu la d'Italo e Giulia -, que't vestís de plan,
que't rasès au ras de la pèth e qu'anès tà la plaça deu
vilatge gahar lo purmèr autobús tà Cagliari. Arribat a la capitala,
que la hasós tà la Prefectura, Piazza Palazzo, au cap de duas òras a
esperar ne't va pas estomagar la responsa d'ua burocrata : La letra
de Fedora au subjèct deu ton ostau no's brombavan pas de l'aver
jamei recebuda e que't conselhavan de tornar escríver, en
recomandat. Que tornès tà Domusnovas dab l'esperit en susmauta.
Italo e Giulia que's maridavan en un mes.
L'endematin, Fedora que't desvelhava en entrant hens la crampa e en
te díser, en te cridant quasi : « Espia ! Espia açò ! » Qu'avè
a la man lo jornau, L'Unione Sarda, deu dia. Qu'aluquè la lutz e
que'u te balhè tà léger. Ne podès pas créder çò qui avès
devath los uelhs :
« DOMUSNOVAS : RIENTRA DALLA FRANCIA E SCOPRE CHE E' UN SENZATETTO.
Storie di casa e di ordinaria disorganizzazione pubblica a Domusnovas.
Un uomo, Angelo Casu, rientra dalla Francia e scopre che la sua casa
gli è stata requisita dal Comune per allogiarvi una famiglia. E fra
poco sarà un senzatetto : la sorella non può più ospedarlo.
La vicenda inizia il 20 gennaio di quest'anno quando... », etc.
Las questions que s'en·honilhèn hens lo ton cap : Quin ac an sabut
? Perqué ac an publicat ? E puish, que disós a Fedora : « Escota,
adara que va estar un escandale, lavetz lo maire que'm deverà tornar
l'ostau ! Que ns'està plan, non, en tot e per tot, que se n'i
parle au jornau ? » E Fedora : « Praube de tu, Angelo ! Non comprenes
arren ! Perqué credes qu'ac publican ? Pas entà t'ajudar, aquò
non que pòdes créder ! Lo Prefècte sol que pòt anular la decision
deu maire. Los de la Prefectura qu'an devut har quauque manipòli dab
los jornalistas tà desconsiderar lo maire. Tà jo que van enqüèra
deishar córrer tà que lo monde e digan : Uèra, aqueth praube tipe
qu'ei shens maison per la fauta deu maire ! Ne vas pas enqüèra
recuperar lo ton ostau, que'n pòdes estar segur... Que t'auràs a
cercar un apartament a Iglesias o a Cagliari... » Que't metós a
cridar com un perdut.
Ceremonia d'aur e d'argent a Iglesias. Giulia qu'ei suberbèra.
Petita de talha, lo nas qu'a agut e lo cap moret, com hèra de sardes
; qu'a plan dissimulat lo secret de la familha darrèr ua rauba
immaculada. Italo tanben qu'ei elegant, quan i aurà en eth
quauquarren d'emprontat. Se m'èri maridat deu temps qui èri en
França, e't metes a pensar... « Angelo ! E vienes ? Amaneja't !
» Ua cordiòla d'autos que se'n van tà Sa Cardiga e Su Schironi,
lo restaurant renomat au ras de La Maddalena. Lo cap que't viroleja :
qu'as tròp bevut. Qu'ès pujat dab los parents de Giulia e
qu'espias, peu frineston ubèrt, los eucaliptus a s'estremar tà
aubrir camin a las autos. Que deishatz Domusnovas a man esquèrra e que
seguitz l'autovia 130 dinc au cairehorc de Villaspeciosa, puish que
passatz per Uta e Macchiareddu. Que vedes las autos parcadas purmèr
que la mustra deu restaurant, e que sabes qu'ètz arribats. Que
sòrtes de l'auto e com vas entrar dab los autes e començar la
hartèra, ua idea que t'entra au cap, ambreca ; que l'arrecussas e
qu'entras. « Assèd-te », ce ditz Fedora en t'avançant ua
cadièra. Que't serveish tres veirolets de vin adarron, e tu, tan mei
e beves, mei que pensas a la trista crampeta qui t'as trobat en un
aule otèl de Cagliari, on t'estàs dinc a que tròbes un apartament.
E puish, l'idea que torna, escosenta, chacanta, non se'n vòu mei
anar, e a la fin finala non te'n pòdes mei : que demandas a Gino de
t'amiar tà Cagliari. Tots que t'incrèpan : « Qu'ei noça uei,
Angelo ! N'ei pas tot dia qui'n hèm ua ! » Que'us respones per
ua mensonja, de qu'as hèra de mau de vente e te vòs anar ajacar :
« Qu'èi ua gastroenteriti pàrii ! Que n'aví sovent, quan èri
en França... » A sobras que pleiteges, de lassèra que't dan ganh e
rason : la hèsta qu'ei purmèra, e ne la se deisharàn pas guastar
per tu. Quan sòrtes Gino que t'acompanha, que pujatz hens la soa
auto e que t'amia tà Cagliari, en hant drin lo mus parièr. De
l'otèl que telefònas a la gara tà demandar los oraris. Qu'as
juste lo temps. Qu'arrecaptas los ahars en la valisa, que hès aperar
un taxi per un emplegat e dètz minutas arron qu'ès a la gara.
Deu trin enlà, qu'espias lo paisatge com tres mes au davant, quan
arribès. E que't dises que non, n'ès pas a casa ací. N'ei pas
aqueste país lo ton. Non pòdes adméter çò qui t'a aparit, non
pòdes adméter d'aver un ostau e de dever logar ua crampa d'otèl,
non pòdes adméter arren de tota aquesta istuèra. E puish, en aquesta
Sardenha on ès naishut, on as passat lo temps de mainatge, non t'i
reconeishes pas. Apuish tant de temps passat en França, que i ès un
estrangèr.
E quan sias tornat a Lion, que seràs un estrangèr parièr. Que
t'aperaràn, com abans, « l'italian ». Que pòdes anar on que
sia, estrangèr que seràs tostemps.
En arribant a Tolon lo dimèrcs matin - qu'as devut aténder tres
dias lo purmèr batèu qui partiva de Porto Torres -, un còp baishat
de l'escala que caminas suu cai de cap a l'arrua deus taxis,
que'n vas préner un tà anar tà la gara. Com te pesa la valisa, que
t'estangas un moment e que la pausas per tèrra. E que vedes, drin
mei enlà, ua auto verda, biscornuda dab sheis personas dehens, duas
davant e quate darrèr ! N'as pas jamei vist aqueth modèle.
Mavut peu curiosèr, que te n'aprèssas, que la contrapassas e
que't sauta aus uelhs un autocolant sus la pòrta deu cròfe, duas
letras : PL.
PL ? Ne seré pas au mensh lo Portugau ? Mes totun, aquera auto... Que
deu estar la Polonha. Qu'ei lo purmèr còp qui vedes ua auto
polonesa. E que't brombas çò d'entenut a la telé : la caduda de
la muralha de Berlin, la revolucion, pacifica o non, hens tots los
país de l'Èst.
Polonés, checoslovaques, hongrés : doman que n'i averà a fanègas
a's passejar per França.
Alavetz, que gahas la valisa e, quasi aus a quate, que vas tau taxi tà
que se te n'empòrte tau trin, e lo trin, tà Lion.
Tà casa.